ՀԱՅՈՑ ԱԶԱՏԱՄԱՐՏԻ ԶԻՆՄԱՆ ԵՎ ՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՄԱՆ ԽՆԴԻՐԸ (1890-1908ԹԹ.)

ԱՌԱՋԱԲԱՆ
19-րդ դարի վերջի եւ 20-րդ դարի սկզբի հայոց ազատամարտի լուսաբանումն ամբողջական չի կարող լինել առանց բազմածալ այնպիսի մի խնդրի պարզաբանման, ինչպիսին նյութական միջոցների հարցն է: Կասկածի ենթակա չէ, որ ազգային, քաղաքական եւ քիչ թե շատ լուրջ ցանկացած այլ խնդրի հաջող լուծումը բացառվում է՝ առանց համապատասխան միջոցների համախմբման: Որեւէ քաղաքական կազմակերպություն, նախքան պայքարի մեջ մտնելը, իր համար նախ պետք է ճշգրտի ու հստակեցնի հետեւյալ հարցերը. որքա՞ն են հակառակորդի ուժերն ու հնարավորությունները, եւ ինչպե՞ս են ձեռք բերվելու իր հաջողությունն ապահովող անհրաժեշտ միջոցները: Եւ դա միանգամայն բնական է, քանզի ցանկացած քաղաքական ուժ միայն հակառակորդի եւ սեփական ուժերի խստիվ հաշվարկի հիման վրա կարող է մշակել իր մարտավարությունը: Ըստ որում, քաղաքական ուժերը միշտ չէ, որ խտրություն են դրել միջոցների հայթայթման հարցում: Քիչ չեն դեպքերը, երբ չբավարարվելով ներքին ռեսուրսներով, նրանք չեն խորշել նաեւ արտաքին, հաճախ կասկածելի, օժանդակությունից: Երբեմն նման աջակցությունը վճռորոշ է եղել՝ ապահովելով հարցի դրական լուծումը:

ԳԼՈՒԽ 1. ԱԶԱՏԱՄԱՐՏԻ ՌԱԶՄԱ-ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԲԱԶԱՅԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ
ՀՆԱՐԱՎՈՐ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

1.Արտաքին ֆինանսավորման հարցը

Հայությանը մնում էր սեփական ուժերով լուծել հայոց ազատամարտը նյութապես ապահովելու դժվարին խնդիրը: Իդեալականն այդ պարագայում կլիներ այն, որ հարցի լուծմանը հայությունը ձեռնամուխ լիներ ազգովի: Հայրենիքի ազատագրման գործին իրենց նյութական օժանդակությունը կբերեին Ռուսաստանում, Պարսկաստանում ու գաղթավայրերում ապրող հայերը եւ, ինչու ոչ, նաեւ արեւմտահայությունը: Համամասնաբար իրենց ներդրումը կկատարեին հայ դրամատերն ու արդյունաբերողը, պետական աստիճանավորն ու հոգեւորականը, մտավորականն ու առեւտրականը, գյուղացին ու բանվորը: Ազգային տուրքի ժողովման կատարյալ ու համապարփակ համակարգի ստեղծումն անկասկած լայն թափ կհաղորդեր հայկական շարժմանը, պայքարը ղեկավարող քաղաքական ուժերին ետ կպահեր չմտածված կամ հապճեպ կատարված հարկադրական քայլերից, հնարավորություն կտար եթե ոչ ամբողջովին, գոնե մասամբ չեզոքացնել այն անբարենպաստ պայմանները, որոնցում ընթանում էր հայկական շարժումը: Բայց իրական կյանքում իդեալական տարբերակներ չեն լինում, չեղան նաեւ հայկական շարժումը նյութապես ապահովելու հարցում:

Գլուխ 2. ԱԶԱՏԱՄԱՐՏԻ ՄԱՐՏԱՎԱՐԱԿԱՆ ՆՈՐ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ԵՒ ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՀԱՅԹԱՅԹՄԱՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

1890-ական թվականների առաջին կեսի հանրագումարները սփոփիչ չէին հայոց ազատամարտի համար: Չարդարացրեց հայդուկային կռիվը համընդհանուր ապստամբության վերաճելու հետ կապվող հույսը: Իրատեսական չէր նաեւ առաջիկայում միջազգային միջամտություն ակնկալելու մտայնությունը: Հետեւաբար՝ անիմաստ էր դարձել պայքարը զուտ ցուցական-հայդուկային գործունեության շրջանակում սահմանափակելը: Ստեղծված պայմաններում հնչակյանները՝ 1896թ., իսկ ՀՅԴ-ն՝ 1898թ. հրաժարվեցին հայդուկային պայքարի մարտավարությունից, իրենց առջեւ դնելով ապագա համընդհանուր ապստամբության համար Երկրի առավել բարենպաստ շրջանները կազմակերպելու ու զինելու խնդիրը: Հայոց ազատամարտի ղեկն իր ձեռքում պահող ՀՅԴ-ն, որպես ուժերի կենտրոնացման շրջաններ, առանձնացրեց Բարձրավանդակը (Սասուն) եւ Լեռնավայրը (Կիլիկիա), կիսակենտրոնացման շրջան՝ Վասպուրականը: Ցուցական գործունեության կենտրոնի կարգավիճակը, որոշ սահմանափակումներով, պահպանեց նաեւ Կ.Պոլիսը: Որոշվեց նոր թափ հաղորդել նաեւ եվրոպական քարոզչությանը:

Գլուխ 3. ԲՌՆԻ ՀԱՆԳԱՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ԸՆԹԱՑՔԸ ԵՒ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԸ

1.. «Փոթորիկ» գործողության առաջին շրջանը

2. Զմյուռնիայի տեղը դրամական միջոցների հայթայթման գործում
Մինչեւ ՀՅԴ 3-րդ ընդհանուր ժողովը, «Փոթորիկ» գործողությունից դուրս բռնի կամ կես բռնի մասնակի հանգանակություններ են կատարվել նաեւ ՀՅԴ Արեւմտյան բյուրոյի իրավասության ներքո գտնվող որոշ շրջաններում: Վերջինիս անունից Բալկաններում հանգանակություններ են կատարել Ռոստոմը եւ Հակոբ Վարդ Պատրիկյանը՝ ընդհանուր առմամբ կուսակցական բյուջեն համալրելով 3500-4000 ոսկի ֆրանկով90:

3.Բռնի հանգանակության առաջին շրջանի հանրագումարները. արդյունքներ եւ հետեւություններ

4. «Փոթորիկ» գործողության երկրորդ շրջանը

1905թ. սկսված Ռուսաստանյան առաջին հեղափոխությունը կտրուկ փոխեց իրավիճակը կայսրության ողջ տարածքում, բնականաբար, նաեւ Անդրկովկասում: Կենտրոնական ու տեղական իշխանությունների շփոթահար, ինչ-որ տեղ կաթվածահար վիճակը, Կովկասյան վարչակարգի մեծ ու փոքր պաշտոնյաների սադրիչ գործողությունները, երկրամասի ժողովուրդների փոխհարաբերություններում անցյալում ամբարված եւ հեղափոխությանը նախորդած տարիներին ուժեղացած փոխադարձ անվստահությունն ու թշնամանքը, օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ այլ հանգամանքներ պարարտ հող էին ստեղծել ազգամիջյան լուրջ բախումների համար: Նման պայմաններում, 1905թ. փետրվարի 6-ին Բաքվում թաթար ամբոխի ձեռնարկած հայերի ջարդն արագորեն վերածվեց հայ-թաթարական խոշոր ընդհարման, որը վարակի նման տարածվեց ամբողջ երկրամասով: Բաքվի, Երեւանի, Ելիզավետպոլի ու Թիֆլիսի նահանգների հայ-թաթարական խառը բնակչություն ունեցող գրեթե բոլոր տարածքները, որոշակի ընդմիջումներով, ավելի քան մեկ եւ կես տարի դարձան իսկական պատերազմական գործողությունների թատերաբեմ: Դրանց ընթացքում կողմերը կրեցին մարդկային եւ նյութական վիթխարի կորուստներ:

5.Հրաժարում բռնի հանգանակությունից
Մի կողմ դնելով արեւելահայության միջավայրում իրականացված բռնի ու կամավոր հանգանակությունների դրական արդյունքները՝ անդրադառնանք այդ երեւույթի, մասնավորապես «Փոթորիկ»-ի, բացասական հետեւանքներին: Բայց մինչ այդ, հարցի մեկ այլ կողմի մասին: Կարծում ենք, ճիշտ չէ այն մտայնությունը, երբ հայ իրականության մեջ բռնի դրամահավաքության հետ կապված բացասական երեւույթները բացառապես փորձում են բացատրել «Փոթորիկ»-ով: Երեւույթն առաջին հերթին համառուսաստանյան արմատներ ուներ: Այդ հարցում հայ ազգային կուսակցություններն ամենեւին էլ բացառություն չէին: Նույնիսկ ռուս ամենաազդեցիկ եւ հեղափոխական բարոյականության բարձր սկզբունքների մասին ճառող կուսակցությունները՝ էսէռներն ու սոցիալ դեմոկրատները, դեպքերի տրամաբանությամբ, 1905-1907թթ. զերծ չմնացին հեղափոխության կարիքների համար բռնությամբ դրամ հայթայթելու գայթակղությունից: Ըստ որում, նրանք մեծամասամբ շեշտը դնում էին պետական միջոցների եւ մասնավոր դրամատների ու ընկերությունների կողոպտման վրա: Հատկապես եռանդուն էին էսէռները եւ նրանցից առանձնացած էսէռ-մաքսիմալիստները: Վերջինները 1906թ. մարտի 8-ին՝ ընդամենը 15 րոպեի ընթացքում, Մոսկվայի փոխադարձ վարկավորման ընկերությունից կողոպտեցին այն ժամանակների համար ահռելի գումար՝ 875 հազար ռուբլի: Դա ավելին էր, քան հանգանակել էր «Փոթորիկ»-ն իր գործունեության երկրորդ շրջանում: Նույն էսէռ-մաքսիմալիստները Պետերբուրգի Ֆանարնայա նրբանցքում կողոպտեցին 400 հազար ռուբլի պետական գումարներ, որի ընթացքում եղան մեծ թվով զոհեր: 1908թ. Թուրքմենստանում՝ պետական գանձատան վրա էսէռ մարտիկների հարձակման արդյունքում, ձեռք բերվեց 300 հազար ռուբլի: Էսէռներից ետ չմնացին նաեւ նրանց այդ հարցում խիստ քննադատող սոցիալ-դեմոկրատները: 1906թ. սեպտեմբերի 21-ին, փոստային վագոնի վրա ՈՒրալի սոցիալ-դեմոկրատ գրոհայինների հարձակման արդյունքում, կողոպտվեց 150-160 հազար ռուբլի: Մի փոքր ուշ՝ 1907թ. հունիսի 13-ին, բոլշեւիկները Կամոյի (Սիմոն Տեր-Պետրոսյան) գլխավորությամբ Թիֆլիսի Երեւանյան հրապարակում իրականացրին պետական 250 հազար ռուբլու բռնագրավում137:

Գ Ր Ա Կ Ա Ն Ո Ւ Թ Յ Ո Ւ Ն

1.ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ
1. ՀԱԱ, ֆ. 4045, ց. 2, գ. 4, 22:
2. ՀԱԱ, ֆ. 4047, ց. 1, գ. 30, 33:
3. ՀԱԱ, Ֆ. 4047, ց. 3, գ. 1, 2, 3, 4:
4. Նիւթեր Հ.Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան համար, Ա. հատոր, Պէյրութ, 1972:
5. Նիւթեր Հ.Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան համար, Բ. հատոր, Պէյրութ, 1985:
6. Նիւթեր Հ.Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան համար, Գ. հատոր, Պէյրութ, 198..:

2. ՄԵՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ
1. Է. Ակնունի, Դեպի կռիւ, Ժընեվ, 1904:
2. Ա. Ահարոնեան, Քրիստափոր Միքայէլեան, Բոստոն, 1926:
3. Ա.Ամուրեան, Ցարական «Օխրանայ»յի արխիվը, Թեհրան, 1978:
4. Ռ. Բերբերեան, Ի՞նչպէս հեռացայ հնչակեան կուսակցութիւնից, «Հայրենիք», 1943, N1:
5. Ռ. Բերբերեան, Պատրանքների շրջանից, «Վէմ», 1938, N3:
6. Հրանդ Գանգրունի, Հայ Յեղափոխութիւնը Օսմանեան բռնատիրութեան դեմ (1890-1910), Պէյրութ, 1973:
7. Ա. Գյուլխանդանեան, Հայ-թաթարական ընդհարումները Բագուի մէջ, «Հայրենիք», 1934, N7:
8. Ա. Գյուլխանդանեան, Յեղափոխական դէմքեր, «Հայրենիք», 1936, N11:
9. Գուրգէն Եազըճեան, Ապտիւլ Համիտ Բ. Կարմիր Սուլթանը, Պէյրութ, 1980:
10. Մ. Թոքաճեան, Վերյիշումներ անցյալէն, «Հայրենիք», 1960, N 5, 6:
11. Յ. Թոքաճեան, Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը Իզմիրի մէջ (յուշատետրիս էջերէն), «Հայրենիք», 1936, N9:
12. Գ. Լազեան, Դէմքեր հայ ազատագրական շարժումէն, Գահիրէ, 1949:
13. Գ. Լազեան, Յեղափոխական դէմքեր,Գահիրէ,1945:
14. Լեո, Անցյալից, Թիֆլիս, 1925:
15. Ա.Հակոբեան, Յիշողութիւններ անցեալեն, «Հայրենիք», 1926, N7:

3.ՄԱՄՈՒԼ
1. «Արմէնիա», 2 սեպտեմբերի 1896, թիւ 10:
2. «Դրօշակ», 1900, NN 1, 6, 9, 1901, N 6, 1902, N5, 1906, N 4, 10, 1907, NN 5, 8, 10, 11-12:
3. «Հայրենիք», 1926, N 7, 1934, N7, 1936, NN9, 11, 1941, N10, 1942, N 6, 1943, N1, 1948, N 3, 5, 1954, N 1, 1956, N12, 1957, N 1, 1958, NN 9, 11, 1959, N1, 1960, N5, 6:
4. «Յեղափոխական ալպոմ», 1964, NN 3, 5:
5. «Նորք», 1924, NN 4, 5, 1991, N8-9, N10-12:
6. «Վէմ», 1933, N1, 1934, N1, 1938, N3:

Ծանոթագրություններ
1 Տե՛ս <rus>Ժ. ԽՏրպՉ, ծՏՉՈ' ՌրՑՏՐՌ' ըՏսչՈՐՌՌ, ԾՏրՍՉՈ, 1952, րՑՐ. 286, 294, 301-302.</rus>
2 Տե՛ս <rus>Ժ. ԽՏրպՉ, ծՏՉՈ' ՌրՑՏՐՌ' ըՏսչՈՐՌՌ,</rus> էջ 459:
3 Armenia: Political and Ethnic Boundaries 1878-1948, Editor L.P. Burdett, Archive Editions, 1998, p. 144.
4 «Նորք», 1924, NN 4, 5, էջ 431:
5 Տե՛ս «Նորք», 1924, NN 4, 5, էջ 428, 441:
6 Է. Ակնունի, Դեպի կռիւ, Ժընեվ, 1904, էջ 24: