Հայ ազատագրական պայքարի մարտավարությունը 1895-1898 թթ.

Ներածություն

19-րդ դարի վերջի - 20-րդ դարի սկզբի հայ ազատագրական պայքարի նկատմամբ չի խամրել գիտական հետաքրքրությունը: Դա միանգամայն բնական է, քանզի Հայաստանում եւ սփյուռքում հարուստ պատմագիտական գրականության առկայությամբ հանդերձ, հիմնախնդրի որոշ կողմեր այսօր էլ սպառիչ լուսաբանված չեն, իսկ մի մասն էլ վերագնահատության կարիք են զգում: Օրինաչա՞փ էր այդ պայքարը, արեւմտահայությունն այլընտրանքի հնարավորություն ունե՞ր, պայքարի ընթացքում գործադրված միջոցներն որքանո՞վ էին ընդունելի եւ արդյունավետ, արդյո՞ք իրատեսական էին պայքարի ռազմավարությունն ու մարտավարությունը, ազգային-քաղաքական ուժերը բավականաչափ ճկու՞ն էին պայքարի ընթացքում համապատասխան մարտավարական շտկումներ կատարելիս, որքանո՞վ էր Հայկական հարցի լուծումը կախված արտաքին քաղաքական գործոններից...

1. «Զուգակցված հարվածների»
մարտավարությունը

1895-1898թթ. ընդգրկող համեմատաբար կարճ ժամանակահատվածում հայ ազատագրական շարժման գլուխ կանգնած ուժերի կողմից կիրառված պայքարի մարտավարությունն ուսումնասիրության օբյեկտ դարձնելը թելադրված է այն հանգամանքով, որ այդ տարիները յուրատեսակ անցումային փուլ են ազատագրական զինված պայքարի գործընթացում: Դրանում մի կողմից պահպանվում են նախորդ փուլի մարտավարության որոշակի տարրեր, մյուս կողմից ուրվագծվում պայքարի հետագա ընթացքի վերաբերյալ քաղաքական ուժերի կողմից որդեգրված նոր մոտեցումներ, դրսեւորվում նախորդ շրջանի իրադարձություններն արժեւորելու եւ ավելի արդյունավետ միջոցներ կիրառելու փորձեր: Ի տարբերություն նախորդ տարիներին բնորոշ ակնհայտ ռոմանտիզմին, ինչը դրսեւորվում էր քաղաքական ուժերի շրջանում հայդուկային կամ պարտիզանական պատերազմի դերի գերագնահատմամբ, այն արագորեն ընդհանուր ապստամբության վերաճելու մտայնության գերակայությամբ եւ ինչն արտացոլվել էր քաղաքական կուսակցությունների ծրագրերում ու նրանց կողմից հրատարակված առաջին փաստաթղթերում1, Սասունի 1894թ. եւ, հատկապես, Զեյթունի 1895թ. ապստամբություններից հետո պայքարի հետագա մարտավարության հարցում սկսում են դրսեւորվել սկզբունքորեն նոր մոտեցումներ:

2. Նոր մարտավարության որոնման ուղիներում

Սուլթանի ներկայացուցչի հետ բանակցությունները 1896թ. աշնանից առերեւույթ կիսազինադադարային իրավիճակ էին ստեղծել, որի ընթացքում ազատագրական ուժերը միառժամանակ, կարծես, հրաժարվել էին ակտիվ գործողություններից: Սակայն, դա երեւույթի սոսկ արտաքին քողն էր, պայքարը շարունակվում էր: Ըստ որում, 1896թ. ստեղծված իրավիճակն իր որոշակի կնիքն էր դնում ազատագրական ուժերի հետագա գործելակերպի վրա: Հայկական բարենորոգումների շուրջ բանակցությունները, ինչպես տեսանք, 1896թ. աշնանը դեռեւս շարունակվում էին: Չնայած Կրետեի խիստ սրված հարցն աստիճանաբար երկրորդ պլան էր մղում հայկականը, սակայն, հայ քաղաքական շրջանակներում շարունակում էին կենսունակ մնալ միջազգային միջամտության հույսերը: Ստեղծված պայմաններում ազատագրական ուժերը մի կողմից ուշադրության կենտրոնում էին պահում Կ.Պոլիսը, որտեղ նախորդ ամիսներին հասցված հարվածի արդյունավետությունն առանձնապես վիճարկելի չէր համարվում, մյուս կողմից՝ իրականացնում Երկրում ուժեր կենտրոնացնելուն նպատակամղված քայլեր: Վերը նշված հանգամանքները, բնականաբար, իրենց կնիքը պետք է թողնեին1897թ. համար մշակված մարտավարության վրա:

3. ՀՅԴ 2-րդ ընդհանուր ժողովը.
ազատագրական պայքարի նոր մարտավարության մշակումը

Վերջաբան

Օսմանյան բռնապետության դեմ ծավալված հայ ազատագրական շարժումը 1890-ական թվականների կեսերից հարկադրված էր հրաժարվել նախորդ տարիներին բնորոշ պայքարի ձեւերից եւ էական սրբագրումներ կատարել զինյալ պայքարի մարտավարության մեջ: Եթե մինչ այդ ազատագրական պայքարը ղեկավարած հնչակյան կուսակցությունը՝ հատկապես նրա արեւմտահայ գործիչներից ձեւավորված վերակազմյալ հնչակյան թեւը, հրաժարվելով մասնակի ցույցերի ու պարտիզանական-հայդուկային կռվի մարտավարությունից, արդեն 1896թ. որդեգրում է ընդհանուր ապստամբության նախապատրաստման գիծ, ապա այդ տարիներին հայոց ազատամարտի ղեկը ստանձնած ՀՅԴ-ն միառժամանակ փորձում է կյանքի կոչել ակտիվ, հարձակողական բնույթի քայլերով Հայկական հարցին դրական լուծում ապահովող մարտավարություն:
Հայկական զանգվածային ջարդերը, այդ տարիներին Հայկական հարցի վերաբացված լինելը, հայ ազատագրական պայքարը ղեկավարող գործիչներին հույսեր էին ներշնչում, թե հնարավոր է Արեւմտյան Հայաստանում եւ Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաք Կ. Պոլսում միաժամանակ հասցված ուժեղ եւ կտրուկ հարվածներով քաոսային իրավիճակ ստեղծել կայսրությունում եւ միջազգային միջամտության ճանապարհով դրական լուծում տալ հարցին:

<rus>Հպջ’Վպ</rus>

<rus>ԿՑՊպսՖվօպ ՈրտպՍՑօ ՈՐՎ'վրՍՏռ ՏրՉՏոՏՊՌՑպսՖվՏռ ոՏՐՖոօ ՍՏվՓՈ 19-չՏ ՉպՍՈ վցՋՊՈ’Ցր' Չ վՏՉՏՎ ՏրՉպքպվՌՌ. Թ փՈրՑվՏրՑՌ, րտՏՐվօՎ 'Չս'պՑր' ցտՏՑՐպոս'պՎօռ Չ ՌրՑՏՐՌՍՏ-վՈցփվՏռ սՌՑպՐՈՑցՐպ ՑպջՌր, րՏչսՈրվՏ ՍՏՑՏՐՏՎց րՑՏ'ՉՔՌպ ՉՏ չսՈՉպ ՈՐՎ'վրՍՏռ ՏրՉՏոՏՊՌՑպսՖվՏռ ոՏՐՖոօ տՏսՌՑՌփպրՍՌպ րՌսօ, ՌջվՈփՈսՖվՏ տՐՌՎպվՌՉ ՑՈՍՑՌՍց, վպ ՏտՐՈՉՊՈՉՔց’ րպո' Չ ՊՈսՖվպռՔՌւ րՏոօՑՌ'ւ, վպ րՎՏչսՌ տՐՏ'ՉՌՑՖ վՈՊսպՋՈքց’ չՌոՍՏրՑՖ Ռ ՊՏ ՍՏվՓՈ ՏրՑՈսՌրՖ տՐՌՉպՐՋպվՓՈՎՌ ֆՑՏռ ՑՈՍՑՌՍՌ. ԿՊվՈՍՏ, ՐՈրրՎՈՑՐՌՉՈ' ՎպՑՏՊօ ՊպռրՑՉՌ' ՈՐՎ'վրՍՌւ վՈՓՌՏվՈսՖվՏ-տՏսՌՑՌփպրՍՌւ րՌս վՈ ՏոքպՎ ՒՏվպ րՏոօՑՌռ րպՐպՊՌվօ 90-ւ չՏՊՏՉ 19-չՏ ՉպՍՈ, Չ տպՐՉց’ ՏփպՐպՊՖ, ՉՏջՏովՏՉսպվՌ' ԸՐՎ'վրՍՏչՏ ՉՏտՐՏրՈ, տՐՌւՏՊՌՎ Ս րսպՊց’քՌՎ ջՈՍս’փպվՌ'Վ:</rus>
<rus>1. ձՋպ Չ րպՐպՊՌվպ 90-ւ չՏՊՏՉ 19-չՏ ՉպՍՈ, տՏրսպ ՉՏրրՑՈվՌռ Չ հՈրցվպ Ռ իպռՑցվպ, ՐցՍՏՉՏՊ'քՌպ ՏրՉՏոՏՊՌՑպսՖվՏռ ոՏՐՖոՏռ տՏսՌՑՌփպրՍՌպ րՌսօ ՏՑՍՈջօՉՈ’Ցր' ՏՑ ՌՊպՌ տպՐպՐՈրՑՈվՌ' չՈռՊցՍրՍՌւ ոՏպՉ Ռ սՏՍՈսՖվօւ ՉՏրրՑՈվՌռ ՉՏ ՉրպՏոքպպ ՉՏրրՑՈվՌպ.</rus>
<rus>2. կՈՐՑՌ' թվփՈՍ, Չ ՏրՏոպվվՏրՑՌ պպ ՐպՏՐչՈվՌջՏՉՈվվՏպ չվփՈՍրՍՏպ ՍՐօսՏ, Չ ՏրվՏՉվՏՎ տՐպՊրՑՈՉս'’քպպ ջՈտՈՊվՏպ ՈՐՎ'վրՑՉՏ, ր րպՐպՊՌվօ 1896-չՏ չՏՊՈ ՏՑՍՈջՈՉՔՌրՖ ՏՑ տՐպՋվպռ ՒՏՐՎօ ՊպռրՑՉՌռ, տպՐպւՏՊՌՑ Ս ՑՈՍՑՌՍպ տՏՊչՏՑՏՉՍՌ ՏոքպչՏ ՉՏրրՑՈվՌ'.</rus>

RESUME

Some aspects of the Armenian liberation struggle of the late 19th century need to be revised. In particular, the thesis proposed in historical literature that the political forces that led the Armenian liberation struggle had, from the very beginning, adopted the tactics that was not justified by the subsequent events, and failed to show proper flexibility remaining adherent to it to the end looks quite disputable. However, considering the methods of action of the Armenian national-patriotic forces against the general background of events of the mid-1890’s, and, first of all, the renewed push for the Armenian Question, we come to the following conclusions:
1. It was already after the insurrection in Sasun and Zeytun in the mid-1890’s that the political forces guiding the liberation struggle abandoned the idea of forcing the transformation of the so-called tactics of hayduk combats and local insurgencies into a general uprising.
2. The Hnchak Party, especially its re-organized Hnchak wing, that mainly represented the Western Armenians, abandoned the previous form of action and took up the tactics of preparing a general uprising beginning in the middle of 1896.

Աղբյուրների եւ գրականության ցանկ

Ա. Սկզբնաղբյուրներ
1. Հայաստանի Հանրապետության Հասարակական Քաղաքական Կազմակերպությունների Փաստաթղթերի Կենտրոնական Պետական Արխիվ, ֆ. 4047, ց.1, գ. 6:
2. Դիւան Հ. Յ. Դաշնակցութեան, հ.1, Պոսթըն, 1934:
3. Դիւան Հ. Յ. Դաշնակցութեան, հ. 2, Պոսթըն, 1935:
4. Նիւթեր Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան համար, Ա. հատոր, Պէյրութ, 1972:

Բ. Մենագրություններ, հուշագրություններ եւ հոդվածներ
1. Ա. Ամուրեան, Հ.Յ. Դաշնակցութիւնը Պարսկաստանում 1890-1918, Թեհրան, 1950:
2. Արմեն Գարօ, Ապրուած օրեր, Բոստըն, 1948:
3. Եղիշէ Ա.-Ք. Գեղամեանց, Ռուս բիւրօկրատիան եւ հայերը (մտորումներ), Բագու, 1917:
4. Հ. Գրիգորյան, Ահաբեկչությունը որպես ազգային-ազատագրական պայքարի ձեւ (XIX դարի վերջ- XX դարի սկիզբ), «Հայոց ցեղասպանություն. պատճառներ, դասեր», մաս 2, Երեւան, 1995: