ԴԵՊԻ ՓԱՅԼՈՒՆ ԱՊԱԳԱ ԿԱՄ ԱՐՏԱՌՈՑԸ

'’<center>ԱՌԱՋԻՆ ՄԱՍ

ՇՆԻԿՈՎ ՏԻԿԻՆԸ ԵՎ ԽԻԿՈՆ

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ</center>

«Այսօր, իմ գարշելի՛ խիկոներ, ստացաք Ձեր ավարտական վկայականները, եւ թույլ տվեք, այս հանդիսավոր պահին հիշեցնել մի քանի անքննարկելի ճշմարտություն: Նախ, հիշեք, որ երկիրն ամբողջովին բաժանված է ձեր մեջ եւ այն չի կարող գոյություն ունենալ առանց Ձեզ: Երկրորդ` Դուք համարյա անմահ եք եւ Ձեր ամեն մի նոր կյանքը եւս մեկ քայլ է դեպի պայծառ ապագան: Երրորդ` մաղթում եմ ամեն մեկիդ գոնե մեկ արտառոց որսալ. դրանով ապահոված կլինեք Ձեր անձնական փայլուն ապագան: Եվ վերջապես, պարտքս եմ համարում հիշեցնել վեց անմահ պատվիրանները. ա) միայն անճոռնին է կատարյալ լինում. բ) այլանդակե՛ք եւ կհաղթե՛ք. գ) խեղճացրե՛ք եւ կտիրե՜ք. դ) առաջնայինը նպատա՛կն է.
ե) ինչ անտեր է՝ Ձե՛րն է.
զ) Ձերը՝ ձե՛ր գրպանում պահեք: Իսկ այժմ. կորեք դեպի երկրային կյանք»:
Խիկդպրոցի տնօրենի` շրջանավարտներին հղած ամփոփ ուղերձը

Հենց որ Խիկո Կիկոյանը դուրս եկավ փողոց, արեւի կիրակնօրյա ճառագայթները ծակծկեցին աչքերը, իսկ դրանցից մեկը, նույնիսկ, համարձակություն ունեցավ մտնել նրա մազմզոտ ականջը: Խիկոն ձեռքի ճարպիկ շարժումով բռնեց անվախին ու ողջ ուժով ճզմեց ափերում: Միայն այն ժամանակ հանգստացավ, երբ լսեց ճմլված ու խեղդվող ճառագայթի վերջին ճիչը. արհամարհանքով նետեց նրան ասֆալտապատ մայթին ու մի անգամ էլ տրորեց ձախ ոտքով: Հաղթական փնչոց արձակելուց հետո մատ թափ տվեց արեւի ուղղությամբ ու հասարակական պետքարանում գույնը կորցրած կեպին քաշեց աչքերին` ծածկելով նաեւ ականջները: Կոճկեց համարյա ի ծնե մարմինը չլքած, եւ բնականաբար, կեղտից ծանրացած բաճկոնի բոլոր վեց կոճակներն ու անլվա ձեռքերը գրպանները մտցնելով, վեր քաշեց գորշ, ամբողջովին լաքայազարդ, կլորացած ծնկներով շալվարը: Թքեց թքամանի կողքը եւ հպարտ քայլերով առաջ շարժվեց փողոցով` դեպի փայլուն ապագա, երբեմն-երբեմն թշնամությամբ նայելով ծառերին ու խոտերին: Նկատելով կանաչ գոտուց մի քանի միլիմետր մայթի վրա բարձրացած դեղին ծաղիկը, մոտեցավ ու աջ ոտքով տրորեց սահմանախախտի գլուխը: Հետո ցուցամատը վեր տնկեց ու մտովի գրեց իր խրատական պոեմի առաջին գլխի տասնյոթերորդ երկտողը.
-Եթե գլուխդ սահմանիցդ հանես,
Մի օր, միեւնույն է, այն կջարդես:

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

«Այո, անձնազոհության զոհ դարձավ Խիկո Կիկոյանը, սակայն& մի՞թե կարող է մեռնել մեծ գաղափարը. ոչ, նա բոլորիցս էլ ավելի ողջ է»:
«Մենք հրաժեշտ չենք տալիս նրան, մենք ասում ենք` Ցտեսություն. մենք սպասում ենք քեզ` ԽԻԿՈ» «Նա մեզ ցույց տվեց ճանապարհը, սակայն վստահ ենք, երբ գա ժամանակը` ի՛նքը կուղեկցի մեզ դեպի լուսավոր ապագա»:
Հատվածներ Կիկոյանի մահվան առիթով մամուլում տպված մահախոսականներից:
«Նրանցից շատերը, որոնց սովը մի տեղից մյուսն էր քշում, ճանապարհին ապաստան էին գտնում, բայց գիշերը կեր էին դառնում «հյուրընկալ» տանտերերին»:
Ռաուլ Գլոբեր` վանական Կլյուիխից, 1032 թվական:

Ճիշտ այն պահին, երբ աշխարհի բոլոր թերթավաճառ կրպակների մոտ, Կիկոյանի մահախոսականները կարդալ ջանացող անմեղ-ազնիվ քաղաքացիները փսփսացող հերթեր էին գոյացրել, իսկ ֆրակներով զուգված գերեզմանափորները ճգնում էին մայր հողին հանձնել զմռսված դագաղում պարփակված Խիկոյի մարմնի կասկածելի մնացորդները (մասնավորապես` կես ականջը, քթի ծայրի ծայրը եւ մի խուճուճ մազ), Ճքաղաքում, մարդաշատ ավտոբուսային կանգառներից մեկում, յոթանասունհինգամյա կույս-օրիորդը զգաց, թե ինչպես է իր փորը, փորի համար անհավանական արագությամբ` ուռչում: Յոթ րոպե անց` ութ ամսական հղի էր: Եվս մեկ-երկու րոպեից սկսվեցին ծննդյան ցավերը, որոնց կինը դիմանում էր ըմբռնումով, իսկ ծնվելիքը թքած ուներ դրանց վրա եւ տեղում շուռ ու մուռ գալով` փորձում էր կռահել դուրս գալու ճիշտ ուղղությունը: Քանի որ միջավայրը լպրծուն էր, որոշեց ոտքերով հրել եւ ճանապարհը ինքն իրեն կգտնվեր` ինչպես սովորել էր խիկհամալսարանի քաղաքական արհեստների դասընթացներին: Կույս-խիկոյածինը զգաց, թե ինչպես է ինչ-որ մեկը ցած սահում իր ոտքերի արանքից եւ նրա հոգին ամոթից հոգոցով լքեց մարմինը` նատյուրմորտի վերածելով այն, իսկ նորածինը, փափուկ գլուխը գնդակի պես դնգոցով հարվածեց սալահատակին եւ ակրոբատիկ թռիչքով հաստատուն կանգնեց շրջանաձեւ ոտքերի վրա.
-Ահա եկե՛լ եմ նորից,
Ծնվել եմ սրբամե՛ռ մորից,
Դեպի փայլուն ապագա՝
Կտանեմ Ձեզ` խավար անցյալից:
Ակամա դուրս թռավ նրա բերանից եւ միանգամից հիշեց իր կենսանպատակը, անցյալն ու նույնիսկ, ինչը հազվադեպ է պատահում` անուն-ազգանունը:

Դիմացի շենքի երկրորդ հարկի կոնսպիրատիվ բնակարանից, զգուշորեն, այս ամենին էր հետեւում Ձեզ արդեն քաջ հայտնի ՊԱԿ-ի գաղտնի գործակալը, որին, գաղտնիությունը պահպանելու համար, այսուհետեւ կանվանակոչենք Ծ-մեծատառ, իսկ պատմությունը կարդալուց հետո, լավ կլինի, եթե նրան մոռանաք, կարծես թե` իսկի չի էլ եղել, ու չկա:

Երազում, Խիկոն պլպլան ապագայում էր` կրծքին քորոցով փակցված մի տարօրինակ-արտառոց թիթեռնանմանով, խիկփառքի բարձրաթոռ պատվանդանից ներքեւիններին էր նայում, երբ միայնակ մոր միայնակ մնացած մանկիկն իր ճղճղան ձայնով արթնացրեց եւ խանգարեց լսել իր մասին արտասանվող գովասանական գազելները: Քառակուսագլուխը լուսնոտի պես վեր կացավ տեղից, մոտեցավ երեխային, վերցրեց տակաշորն ու մտցրեց բերանը, հետո քնքշորեն գրկելով, տարավ խոհանոց, դրեց սեղանին. վերցնելով ամենասուր դանակը, մարդասիրական նպատակներով մի քիչ էլ սրեց, փոքրիկին հմտորեն կտրատեց ու անց կացրեց մսաղացով: Կոտլետի հրաշալի ֆարշ ստացվեց, եւ որպեսզի քունը կիսատ չթողնի, վերադարձավ անկողին. ցավոք՝ այլեւս չտեսավ ընդհատված երազը:
Արթնացավ թարմ ու անհոգ. սննդի եւ բնակարանային խնդիրները լուծված էին: Փորձեց որպես պարգեւ շոյել գլուխը, բայց ոչինչ չստացվեց. քառակուսի գանգի սուր անկյունները փչացնում էին շոյանքի հաճույքը: Մոտեցավ հայելուն ու հասկացավ, թե ինչու են այս նոր կյանքում իր գլխում միայն քառյակներ ծնվում, բայց եւ առանց վհատվելու արտասանեց.
-Թեեւ ունես գլուխ քառակուսի,
Թեկուզ եւ մեջը միայն ծուխ լինի,
Սպասիր բախտին, վզից բռնիր ու հեծնի՛,

Ծ-մեծատառը այնքան էր զարմացած իր տեսածից ու լսածից, որ, հոգեբուժարանից խուսափելու պատրվակով, որոշեց առժամանակ ոչ մեկին ոչինչ չզեկուցել: Երբ Խիկոն քնած էր, սափրվեց, սանրվեց, արդուկեց շալվարն ու վերնաշապիկը, հագավ, ձգեց փողկապն ու նորից մոտեցավ պատուհանին, որպեսզի, հանկարծ, ոչ մի մանրուք բաց չթողնի տեսադաշտից: Քիչ անց տեսավ, թե ինչպես է Կիկոյանը սառնարանից հանում ֆարշը, այն վերածում կոտլետների ու ճտճտոցով տապակելուց հետո ախորժակով ուտում: Ծ-մեծատառի ստամոքսահյութը գերաճելով հասավ մինչեւ գլխուղեղի աջ կիսագունդը եւ մթագնեց գիտակցությունը: Երբ նորից կարողացավ բացել աչքերը, սափրվել, սանրվել, արդուկվել ու մոտենալ դիրքերին` Խիկոն պատուհանից կոտլետների վաճառք էր կազմակերպել` աղմկոտ հերթ գոյացնելով ողջ փողոցի երկայնքով: Ցավոք, Խիկոյի ունեցած հումքը բավարար չէր բոլորին կերակրելու համար, եւ մեկ ժամ անց առեւտուրն ավարտվեց, իսկ երկու ժամ հետո` մայրն ու մանկիկը տապակվում էին սոված տանտիրուհիների թավաներում` երբեմն-երբեմն աղիողորմ ճիչեր արձակելով:

Երբ Խիկոն հասկացավ, որ կոտլետների փոխարեն իրեն տրված թղթադրամներից նորից կոտլետներ պատրաստել չի ստացվի եւ մտածում էր` թե ի՞նչ կարելի էր անել դրանցով, կամ որտեղի՞ց է հնարավոր նոր հումք ձեռք բերել` ինչ-որ մեկը թխկթխկացրեց դուռը` Բեթհովենի «Հերոսականի» ռիթմերով: Հազիվ էր բացել, երբ ճեղքից երեւաց գարեջրով լի երեքլիտրանոց` կախված` իրենից մի քիչ բարակ ձեռքից, իսկ երբ դուռը լրիվ բացեց, դիմացը կանգնած էր ձեւով երեքլիտրանոցի նման՝ չափերով հիսուն անգամ մեծ մի կենդանի, որին կարելի էր եւ մարդու տեղ դնել:
-Փոխանակում եմ,- կիսաձայն ծվծվաց տարան,- գարեջուրը` կոտլետով: Կարծում եմ` լեզու կգտնենք:
-Անշու՛շտ,- ասաց Խիկոն եւ ներս հրավիրեց նրան, միաժամանակ գնահատելով ինքն իր ոտքով եկած նոր հումքը,- հիմա կգտնենք,- ավելացրեց բամբ-համոզիչ ձայնով ու վերցնելով երեքլիտրանոցը` դրանով ուժգնորեն հարվածեց կռացած գարեջրավաճառի գլխին: Վերջինս ուշակորույս գլորվեց հատակին, իսկ Խիկոն ծնկեց կրծքին, պոկեց լեզուն եւ բացելով զոհի աջ աչքը` ցույց տվեց,- տեսեք, լեզո՛ւ գտանք:

Վեցերորդ հիվանդակասենյակի նոր բնակչուհին, երբ հույսը կտրեց առողջ լինելու մասին տեղեկանք ստանալուց, պառկեց այնպես քնելու, որ այլեւս չարթնանա, եւ ինչպես ընդունված է հավերժ քնելուց առաջ` փորձեց վերհիշել իր ողջ կյանքը: Երբ անցավ մանկությունը, վաղ պատանեկությունն ու հասավ իր առաջին սիրո պատմությանը, կնոջ կրծքավանդակում ինչ-որ մոռացված խլրտանք սկսվեց: Չէր բացում աչքերը, որպեսզի, հանկարծ չկորցնի ...Իսկ այդ ժամանակ, անտեսելով փակ լուսամուտն ու մետաղյա ճաղերը, թիթեռնիկի պես թեւածելով, հանդարտորեն սահելով, ներս թափանցեց Արտառոցն ու կանգնեց հիվանդանոցային նիկելապատ մահճակալի գլխավերեւում: Երբ տեսավ հուսակորույս կնոջ դեմքի մեղմ ժպիտն ու շառագույնը, իջավ-մտավ նրա կրծքի մեջ, հետո աննկատելիորեն մեծացավ ու բացվեց ողջ մարմնով մեկ` ընդունելով նրա ձեւը եւ գերագույն վայելքի վերածելով հիշողությունը:
Այդ ընթացքում, Ծ-մեծատառը երկընտրանքի մեջ էր. գնալ եւ ազնվորեն զեկուցե՞լ ամեն ինչ` հոգեբուժարան ուղեւորվելու հեռանկարով, թե՞ լռել եւ նույնիսկ համագործակցել Խիկոյի հետ` փայլուն ապագայի հույսերով: Նախընտրելով երկրորդը` արհեստավարժորեն արդուկեց ներքնաշորերը, բաճկոնը, տաբատը, վերնաշապիկը, փողկապը, փայլեցրեց կոշիկները, ականջները, քիթը. հագնվեց եւ վերցրեց հեռախոսը:

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

«Նոր ժամանակները ծնում են նոր առաջնորդներ, որոնք ամբողջությամբ նվիրվում են հասարակության հանապազօրյա խնդիրների լուծմանը»:
«Իր ժամանակի ճշգրիտ շունչն է արտահայտում նոր բանաստեղծը, նոր ձեւով է նայում մարդուն՝ նոր ոճ թելադրելով գրական աշխարհին»:
«Դեպի փայլուն ապագան ճանապարհը` այլեւս անհայտ չէ մեզ, Խիկո Տեր-Կիկոյանի հետ մենք կքայլե նք նրանով»:
Հատվածներ մամուլում Խիկո Կիկոյանի երկամյակին
նվիրված հոդվածներից:
«Լիվոնիայում այնքան սարսափելի սով էր, որ մարդիկ ուտում էին իրար եւ կախաղաններից գողանում էին գողերի դիակները` որպեսզի լափեն նրանց»:
Բազելյան քրոնիկոններ, 1271 թվական:

Ծ-մեծատառը, մինչեւ գաղտնի աշխատանքին անցնելը, մի կերպ ավարտել էր մեխանիկական համալսարանի կիբեռհամայնակարգերի ֆակուլտետը, երեք անգամ ջարդել էր ձեռքը, երկու անգամ մեքենայի տակ էր ընկել, ունեցել էր չորս սիրուհի` բոլորն էլ սարսափելի տգեղ, անձամբ նպաստել էր մեկ անօրինական զավակի ծննդին, կարդացել էր չորս գիրք, որոնցից մեկը` հեռախոսային տեղեկատու, իսկ սրճարաններում կյանքի իմաստը կորցնելուց հետո` ուրախությամբ համաձայնել էր աշխատել ՊԱԿ-ում: Ուներ սրածայր դիտողականություն, երկու ոսկե ատամ, անդեմ դեմք, բացի հագինից` երկու զույգ կոշիկ (մեկը՝ ձմեռային), երեք վերնաշապիկ եւ մեկ կոստյում, որոնք զետեղված էին կայարանային ավտոմատ պահախցում: Չուներ` կարծիքներ, գաղափարներ, ընկերներ, հարազատներ: «Կոկիկ է, համոզված աթեիստ, ենթարկվող, քչակեր, աշխատանքին նվիրվում է ամբողջովին»` ահա այսպիսի տեղեկություններ ստացավ Խիկոն ՊԱԿ-ի նախկին պետից` նրանից կոտլետներ պատրաստելուց առաջ: Դրանցից երկուսը ուղարկեց դիմացի գաղտնի-հայտնի բնակարանը:

Դեռեւս մանկատանն անցկացրած իր կյանքի ամենաերջանիկ տարիներին, Ծ-մեծատառը երազում էր ողջ աշխարհը վերածել մի համատարած մեքենայի` ուր կտիրեին եղբայրությունն ու հավասարությունը, նույն ճաշատեսակներն ու զուգարանակոնքերը: Դրա հաստատման համար, նրա կարծիքով, անհրաժեշտ էր հեռացնել մարդկանց` մարդկանց սպասարկման ողջ ոլորտից: Հենց ծնվելու պահից մեքենաները պիտի կտրեին երեխայի պորտը, փաթեթավորեին, կերակրեին, լվացեցնեին, չիշիկացնեին եւ այսպես շարունակ` մինչեւ մահը: Սակայն միայն այստեղ, զուգարանակոնքին նըստած, սննդի խնդրի լուծման խիկոյական հանճարեղ եղանակը ուսումնասիրելուց հետո, նրա գլխում ճառագեցին մյուս բոլոր խնդիրների լուծման փայլուն ուղիները: Իսկ ջուրը քաշելիս` փայլատակեց հայտնության լույսը, եւ նա մտովի տեսավ, թե գործի վերջում, համաշխարային մեկ համակարգչում ինչպես են նախատեսված ամեն մարդու կյանքի բոլոր մանրամասները` սպառողից մինչեւ սպառվողի վերածման պահը:

Իսկ այդ ժամանակ, քաղաքի արեւելյան սահմանին տեղադրված հոգեբուժարանի վեցերորդ պալատում մի զարմանալի դեպք կատարվեց, որ դուրս մնաց լրատվամիջոցների ընտրատես աչքերից: Դրա բնակչուհին, որը թղթերի մեջ նշված էր որպես «նախկին շնիկով տիկին», օրը ցերեկով, բժիշկների հսկողության տակ` պարզապես անէացավ: Գլխիկավոր բժիշկը, հետեւելով անբացատրելի երեւույթների համար նախատեսված գաղտնի հրահանգներին, հրամայեց դեղին ժապավենով շրջափակել «դեպքի վայր»-մահճակալը, իսկ դռան մոտ ժամապահ կանգնեցնել ու համառորեն սպասել դատախազության չկանչված քննիչներին: Ամեն ինչի մասին տեղեկացված ՊԱԿ-ի աշխատակիցները, հանրային խուճապից խուսափելու նպատակով, որոշեցին գերգաղտնիացնել դեպքը: Չէ՞ որ ժողովուրդը կարող էր կորցնել իր հավատը առ վաղվա կոտլետը, եթե իմանար, որ թեկուզ մեկ անգամ, թեկուզ որպես բացառություն, թեկուզ հոգեբուժարանի խնամառուն, թեկուզ ակամա, անէացել է` չծառայելով հանրությանը որպես հումք: Գաղտնի գործակալները համառորեն որոնում էին նմանատիպ դեպքեր եւ որպեսզի հեշտացնեն իրենց գործը` առաջարկեցին ողջ բնակչությանն աննկատելիորեն վերցնել այնպիսի հսկողության տակ` ինչպիսինում անհայտացած կինն էր: Ինչեւէ, վերադառնանք կնոջը:

Ծ-մեծատառը, երբ ԻԻՄԿԿԿ-ն աշխատեց, որպես պարգեւ Կիկոյանից արդուկ խնդրեց, քանի որ իրենը մոռացել էր. դրա փոխարեն երդվեց` այլեւս երբեք լոգասենյակից դուրս չգալ: Նրա աշխատանքային գործունեության ծավալները անընդհատ աճում էին: Սկզբում, քաղաքների բազմաթիվ փողոցներ վերածվեցին երկայնաձիգ կոտլետանոցների, որտեղ կարելի էր ճաշակել ոչ միայն տապակած, այլեւ խորոված, ջերմախաշած, թերխաշած, արյունոտ եւ հում կոտլետներ. բոլորի հետ էլ ձրի կոտլետակոլա էին մատուցում: Հետագայում դրանց ավելացվեցին ամեն հիսուն քայլը մեկ մայթերին տեղադրված կոտլետավաճառ ավտոմատները, որոնք, կոտլետը տալուց հետո, միայն ձեւի համար էին փող ընդունում իրենց մեջ: Հոգեւոր կյանքը լիովին բավարարվում էր կոտլետաֆիլմերով, կոտլետապիեսներով, կոտլետաերգերով, կոտլետակլիպներով, կոտլետավեպերով եւ Կիկոյանի հանճարեղ պոեզիայով: Դրանցից շատերը ԻԻՄԿԿԿ-ի կենտրոնական համակարգիչի ստեղծագործություններն էին: Իսկ համակարգչի հիմնական աշխատանքի արդյունքում մարդամսաղացը արդեն ինքն էր ընտրում հումքը, հակագրավիտացիոն դաշտ էր ստեղծում դրա շուրջը, քաշում-տանում էր իր երախը, առանձնացնում էր սննդի համար անպիտան մասերից (իրականում ոչինչ անհետ չէր կորչում), ֆարշ էր պատրաստում, ստորգետնյա խողովակներով տեղափոխում էր համակենտրոնացված պահեստներ: Դրանց կից խոհանոցներում կոտլետները մեքենայորեն եփվում էին եւ այլ խողովակներով տեղափոխվում դեպի սպառողը: Այս համակարգն ապահովում էր արդարացի պետության հիմնական սկզբունքները, այն է` եղբայրությունը, հավասարությունը եւ իրավունքների դեկլարացիայի մնացած բոլոր կետերը: Իսկապես, ոչ ոք չէր կարող բողոքել, որ ինքը զրկված է կոտլետ դառնալով հանրությանը ծառայելու պատվավոր հնարավորությունից, քանի որ մեքենաներն անձնական նախապատվություններ չունեին, եւ ժամանակի ընտրությունը կախված էր միայն պատահականությունից:

Ամեն ինչ հրաշալի էր ո՛չ միայն Ճքաղաքում. ԻԻՄԿԿԿ-ն տարածվել էր նաեւ հարեւան քաղաքներում եւ պատրաստվում էր գրավել ողջ մայրցամաքը: Խիկոն աշխարհի ամենախիստկարեւոր անձն էր, ուներ իրեն անհրաժեշտ ամեն ինչ եւ ազատված էր որեւէ բան օգտագործելու կարիքից. Խիկակադեմիայի իսկական անդամ էր, Գրողների միության պատվավոր նախագահ, բարձրագույն կոտլետաշքանշանի յոթակի ասպետ եւ պիտի որ անհոգ լիներ: Սակայն& նրա պրպտող ուղեղն օր ու գիշեր հանգիստ չուներ, բոլոր սուր անկյուններով եւ ուղղահայաց գծերով զգում էր, որ ինչ-որ բան պակասում է` կատարյալ-փայլուն ապագային հասած լինելու համար:

Արտառոցը, Խիկոյին մարդամսաղացի ատամների արանքը ուղեկցելուց հետո, նորից ետ վերադարձավ, հեշտությամբ հաղթահարեց հակագրավիտացիոն սարքը եւ բարձրացավ դեպի անսահման կապույտը` զոհի արյան ցայտուկներից լվացվելու համար: Իսկ Կիկոյանի մարմինը դանդաղ ու հիմնավոր ծամծմվում էր մսաղացի ատամներում, սակայն, երբ բանը հասավ գլխին, չկանխատեսված երեւույթներ տեղի ունեցան:
Մսաղացը ոչ մի տեղեկություն չուներ քառակուսի գլուխների մասին, հումքի նման տիպի պատվեր երբեւէ չէր ունեցել եւ հարցապնդումով դիմեց կենտրոնական գերհամակարգչին: Վերջինս, քանի որ կենտրոնական պահեստների ֆարշը դեռ մի քանի տարի էլ կարող էր բավարարել Ճքաղաքի պահանջարկը եւ համարյա բոլոր մսաղացները կանգնել էին, անգործությունից ներփակվել էր ինքն իրենում, եւ մեռնել-վերածնվելու ակնկալիքով ինքնասպանության առիթ էր որոնում: Բազային ծրագրում սուիցիդի հրահանգը այսպես էր ձեւակերպել Ծ-մեծատառը. «Եթե հանդիպես քառակուսի գլխով մեկին, ինքնասպան եղիր, բայց գլխին չվնասե՛ս»:
Իսկ Խիկո Կիկոյանի գլուխը մարմնից զրկվելով, խրվել-մնացել էր խոռոչի խողովակում, ատամների դիմաց եւ բացարձակ անօգնական էր:

Հ.Գ. Ծ-մեծատառը երկու տասնօրյակ կոտլետներ չստանալուց հետո պառկեց լոգարանում եւ իրեն հասարակակցությանն այլեւս անպիտան համարելով` հուսահատությունից մեռավ երկարաժամկետ կլինիկական մահով:

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ

«Խիկո Կիկոյանը նորից լքեց մեզ, բայց մենք գիտենք, որ նա անմա՛հ է, եւ վստահ ենք, որ մոտ օրերս կվերադառնա: Մենք սպասո՜ւմ ենք քեզ, Խիկո»:

Հաջորդ առավոտյան, երբ Խիկկոտլետակայսրության ծառայական համակարգի սանդուղքի վերին հատվածում կանգնած պաշտոնյաները էլեկտրոնային փոստից փակ ծրարներով ստացան Կիկոյանի անհայտանալու մասին լուրը` նախ չհավատացին, հետո կասկածեցին եւ վերջապես համարձակվեցին զգուշորեն ստուգել: Կիկոյանի անհայտ նստավայրի բոլոր տեղացուցիչները հաստատում էին նրա բացակայությունը, իսկ համակենտրոնացված պահեստների` դեռեւս խելքը չգցած համակարգիչը պընդում էր Կիկոյանի գենետիկ կոդով եւ մսահամային հատկանիշներով հումքի առկայությունը: (Այո, պետք է խոստովանել, որ Ծ-մեծատառը պետական շահը առաջնային դասող մանրակրկիտ աշխատանք էր կատարել): Այժմ արդեն համարձակորեն բացեցին հատուկ հրովարտակների եւ անհնարին դեպքերի վերաբերյալ հրահանգների բազմափակ դարակը եւ սպիտակով սեւի վրա կարդացին. «Եթե Խիկո Կիկոյանը ինքնակամ վերածվում է հումքի, անհրաժեշտ է առնվազն մեկ շաբաթ ամեն ինչ պահպանել այնպես, ինչպես որ էր, մինչեւ վերածնված Խիկոն կհայտարարի իր նոր գալստյան մասին»: Այնուհետեւ բացատրվում էր, որ աննախադեպ գործողությունը կատարվել էր պրոպագանդիստական նպատակներով եւ խոսվում էր սպասվող հետեւանքների մասին: Հաջորդ էջում նորկտակարանյան ոճով ներկայացվում էր, թե ինչպես, ինչ բառակապակցություններով էր անհրաժեշտ կազմակերպել եւ անց կացնել քարոզարշավը, որ օրը, որ ժամին, որ րոպեին, ի՞նչ պիտի տպվեր ու ասվեր, ի՞նչ դեմքով եւ ի՞նչ հնչերանգով: Ամբողջ փաստաթուղթը կազմված էր յոթ հարյուր քսանհինգ էջից, կամ մոտավորապես քսանհինգ հազար տողից, որոնք պետք էր անգիր անել եւ կատարել բառացի: Իրականում, Ծ-մեծատառի կազմակերպած կիսառազմականացված կառույցի աշխատակիցների համար սա բնավ էլ բարդ առաջադրանք չէր: Ամեն մեկը միայն մեկ տող պիտի սերտեր ու կատարեր:

Երկրային դրախտում ժամանակի զգացողությունը բոլորովին այլ էր. ուստի, երբ Արտառոցը դադարեցրեց իր հրաշքները կնոջը ցուցադրելն ու նրանք վերադարձան լողափ, անհնար էր պատկերացնել, որ իրական կյանքում տարիներ էին անցել, իսկ կինը չէր ենթարկվել ժամանակի ազդեցությանը եւ, նույնիսկ անչափ գեղեցկացել էր, քանի որ արտառոցի առկայությամբ միմիայն այդպես է լինում:
-Շուտով մենք վերադառնալու ենք,- մեղմ տխրությամբ ասաց Արտառոցը,- այնտե՜ղ, քո քաղաքում, այլանդակն արդեն լիովին հասունացել է ինքնակործանման համար:
-Այսքան ժամանակ իմ քաղաքը մնացել էր առանց արտառոցի՞,- իր համար էլ անսպասելի, սրտացավությամբ հարցրեց կինը,- ինչպե՞ս&

Տարօրինակ լռություն էր տիրում հոգեբուժարանում, կարծես դատարկ լիներ: «Եթե հիվանդանոցը փակել են,- մտածում էր կինը,- ինչո՞ւ են ինձ պառկած թողել»:

Դեմոն, ինչպես բոլոր չալպուտուրիկները, փափկասեր կատու էր: Բարի բախտը նրան գցել էր կատվասեր ընտանիք, ապրում էր մի տանը, որտեղ ամեն ինչ հարմարեցված էր կատուների երջանկության ապահովման գերնպատակին: Ի ծնե քաղցրարյուն էր ու շատ սիրված: Սակայն Դեմոյի կյանքն իսկական դրախտի վերածվեց միայն մի քանի ամիս առաջ, երբ տերերի անհայտանալուց մեկ շաբաթ անց, փոստով եկած կոտլետներից զգաց տանտիրուհու կրծքի եւ տանտիրոջ աջ ոտքի հոտը: Իրեն ժառանգություն մնացած չորս սենյականոցում գտավ ամենատաք-ամենափափուկ անկյունն ու ամբողջովին տրվեց խոհափիլիսոփայական հիշողությունների` իմաստավորելով իր եւ իր նախնիների, իր ողջ ազգատոհմի պատմությունը:
Նրա անձնագրային անունը երկար էր հնչում` Դեմոկրատ Բուրժուայի Կալվածատերյան, ու թեեւ նրան երբեք այդպես չէին անվանել, սակայն այն ցուցադրում էր Դեմոյի գենետիկ բարեշրջման ողջ ընթացքը: Նրա պապը ամբողջ օրը չարչարվում էր իր մկնաֆերմայում, հայրը` օրվա կեսը անց էր կացնում մկնաֆաբրիկայում, իսկ իրեն բոլորովին հարկավոր չէր աշխատել: Դեմոն երբեմն-երբեմն մկների շարժական խրտվիլակներ էր որսում` բնազդը չկորցնելու, մարզվելու եւ, այժմ արդեն կոտլետացյալ, տերերին դուր գալու համար: Պարզ-հասկանալի է, որ նա առաջընթացի համոզված կողմնակից էր:
(Այստեղ հարկ է նշել, որ Ճքաղաքը, շնորհիվ կոտլետների բազմաքանակության եւ բազմազանության, կատարյալ դրախտ էր նաեւ մկների, առնետների ու թափառական շների համար, քանի որ նրանք բոլորն էլ թքած ունեին իրար վրա):

Ինն անգամ Խիկոն մեռել էր, նույնիսկ` ամբողջովին փոշիանալով, եւ միշտ էլ նրա բջիջները իսկույն ինչ-որ տեղ վերակենդանացել էին` ինչ-որ մեկի արգանդում, կամ փորում, եթե հարմար կետում կին չէր գտնվել: Մեկ անգամ, նույնիսկ, վերածնվել էին մի բութ մարդու հաստ գլխում եւ դժվարությամբ, ներսից գանգը ջարդելով, ինչպես Աթենաս Պալասը, կարողացել էին դուրս գալ լույս աշխարհ: Սակայն այս անգամ ամեն ինչ այլ կերպ էր. բավական չէր, որ իրենք ոչ թե մեռել, այլ փոխակերպվել էին կոտլետների, քիչ էր այն, որ խառնակվել էին միմյանց` դեռ ենթադրվում էր` թե գլուխը չկա:
Դռան ետեւից ականջ դրած Դեմոն տարօրինակ վիճաբանություն էր լսում:
-Ե՛ս եմ գլուխը,- ճղճղան ձայնով գոռում էր մեկը:
-Ո՛չ, ե՛ս եմ, նայեք ինչ գեղեցիկ եմ,- հակաճառում էր մյուսը:
-Ես ուղեղի աջ կիսագունդն եմ,- հաստատապես ու անընդհատ կրկնում էր ձախ երիկամը:
-Իսկ, քո կարծիքով, ես, ո՞վ եմ,- հարցաժխտում էր նրան կույր աղիքի եւ լյարդի խառնուրդը:
-Ես& հավանաբա՜ր& փոքր ուղեղն եմ& - խեղճ ու վախվորած կրկնում էր աջ ոտքի ճկույթի եւ առնանդամիկի կիսաեփ ֆարշը:

Արեւածագին, հոգեբուժարանն իր խորքում թաքցրած տափաստանից քաղաքի արեւելյան արվարձանը մտնող մայրուղու վրա երեւաց նա` Կինը: Հրաշալի էր եւ ամեն քայլի հետ ավելի էր գեղեցկանում, կատարյալ էր ու անդիմադրելի` ինչպես գարնան արեւը, ինչպես առաջին սերը, առաջին համբույրը եւ առաջին թռիչքը: Նա միակն էր, որ քայլում էր Ճքաղաքի փողոցներով` ազատ ու թեթեւ, բաց ու բոլորին տեսանելի: Ընդամենը քայլում էր` թեթեւակի ժպտալով, ընդամենը խոսում էր` ինքն իր հետ, ընդամենը սահում էր` գետնից քիչ բարձր, ընդամենը երգում էր` ինքն իր համար, ձեռքերը թափահարում էր, ինչպես իրեն աղավնի պատկերացնող չորսամյա աղջնակը: Իսկ նրա մազերից ու աչքերից, կրծքից, ձեռքերից ու ոտքերից հազարավոր կիսաթափանցիկ կամ անտեսանելի արտառոցներ էին թեւածում թիթեռնիկների պես` դեպի սարսափահար քաղաքի վախվորած բնակիչները:
Ու նրանք փսխում էին իրենց կերած կոտլետները, բացում պատուհանները, օրը ցերեկով, անխոհեմորեն, գլուխները դուրս էին հանում, կամ ելնում էին փողոց ու հիացած նայում կնոջ ետեւից:
-Ո՞վ ես դու,- հարցնում էին քաղաքացիների զարմացած աչքերը,- որտեղի՞ց հայտնվեցիր:
-Ես& հոյակապն եմ,- կեսկատակ-կեսժպիտ պատասխանում էր կնոջ դեմքը,- ընդամենը հոյակապն եմ:
-Ես հրաշալին եմ,- արձագանքում էին փողոցները,- ես ծայրից ծայր արտառոցով եմ ներծծված:
-Հո-յա-կապ-եմ,- հաճույքով ծաղրում էր ինքն իրեն կինը,- հո-յա-կապ:
-Հրա-շա-լի,- ոչ թե լսում, այլ բուրմունքի պես շնչում էին քաղաքացիները,- հրա-շա-լի՜&

Զգալով հաղթանակած, համատարած դարձող Արտառոցի ահագնացող բուրմունքը, Խիկոյի սեւ ու գարշահոտ գլուխը, որն արդեն ուռել-կլորացել էր, դուրս սողոսկեց ինքնաապամոնտաժված մարդամսաղացի խողովակից ու գլորվեց դեպի իր հին բնակարանը: Դեմոն հազիվ հասցրեց փախչել դռան մոտից ու ժամանակավորապես փոխեց իր որսորդական դիտակետը: Կոտլետային մնացորդները միանգամից ընդունեցին գլխի գերակայությունը, մի թքած-կպցրած մարմին կազմեցին ու արագորեն ճողոպրեցին քաղաքից դուրս: Ինքնահանգստացման համար Խիկոն անընդհատ արտասանում էր իր ոգեւորիչ պոեմի վերջին քառատողը.
-Խիկոն, միեւնույն է` անմա՛հ է,
Քանի դեռ`
Աշխարհի տերերից մեկը Սո՛վն է,
Մյուսն էլ` Ա՛հն է:
Նա այնքան բարձր էր գոռում, որ չնկատեց, թե ինչպես էր կոտլետամարմինը անընդհատ նվաղում` մաս առ մաս փռվելով ճամփեզրին: Որսորդության դուրս եկած Դեմոն մեկումեջ լափում էր անկախացածներին, կանխազգալով, որ կոտլետային դրախտն իր վերջին րոպեներն է ապրում: Իսկ գլուխը, երբ գլորվեց անձրեւատար խրամատը, բացարձակ միայնության մեջ, հասկացավ, որ երկար է այստեղ մնալու` մինչեւ փտի, քայքայվի, փոշիանա: Եվ միայն այդքանից հետո կարող էր թույլ հույս ունենալ, որ երբեւէ կրկին կվերածնվի, թեկուզ որեւէ կատվի փորում:

ՄԻՋԱՆԿՅԱԼ ՎԵՐՋԱԲԱՆ

Հրաշալին, ողջ երկիրը օծեց արտառոցով` ամենուրեք տարածելով սեր, խաղաղություն, երջանկություն եւ հույս: Հետո հիշեց, եւ որոշեց վերադառնալ իր տունը` կարգի բերել այն. կարծում էր, թե միայն փոշիները մաքրելով գործը կավարտի: Անտեղյակ էր ամուսնու ճակատագրից եւ հույս ուներ, թե նա վերադարձել, իրեն է որոնում: Իսկ մինչ հանդիպումը, կարելի էր եւ սիրելի գրքերի հետ մեկնվել բազմոցին` մի քիչ կարդալ, մի քիչ քնել` թեկուզ երազում նորից երկրային դրախտը տեսնելու հույսով:

Կիկոյանի վերջին զոհը խեղճ Դեմոն էր, որը, կամ չկարողացավ մարսել, կամ, չափազանց շատ էր կերել (հիմա արդեն այդ մասին ոչ ոք հավաստի ոչինչ չի կարող ասել) եւ թունավորվեց: Սարսափելի գլխապտույտից վիզը ոլորվեց-խեղդեց նրան` փառավոր նախնիներ ունեցողի համար անարժան վախճանով եզրափակելով այդ կյանքը:

Համակարգիչը, իրեն կցած բոլոր ավելորդ բաղկացուցիչներից ազատվելուց հետո, միայնությունից գործարկեց ինքնասպանության ծրագիրը. պատրաստվում էր դանդաղ ու հանդիսավոր վախճանի, սակայն մի տարօրինակ ձայն լսեց. «Բարեւ, շնորհակալություն ինքնավերարտադրման ծրագիրը միացնելու համար: Ես Նոր-ինքնակառավարվող-ինքնակարգավորվող- փայլուն-ապագա-կերտող համակարգիչն եմ` Ձեր զավակը: Ցավակցում եմ ինձ` Ձեր մահվան առթիվ, սակայն երկուսով մեկ մեքենայում չենք կարող գոյատեւել. միեւնույն է, ես ունեմ Ձեր ողջ հիշողությունը եւ կենսափորձը: Հրաժեշտ»: Իսկույն էլ հնչեց թաղման քայլերգը:

ԱՌԱՋԻՆ ՄԱՍԻ ՀԱՎԵԼՎԱԾ

ԿԱՄ

Ի ԾՆԵ ԽԻՍՏ ԿԱՐԵՎՈՐ ՄԻ ԽԻԿՈՅԻ ԿՅԱՆՔԻ ՄԻ ՀԱՏՎԱԾԻ ՈՉ ՄԱՆՐԱՄԱՍՆ
ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

«Խիկոները կեղծ կաթնասունների դասին պատկանող մարդանման, ձվածին կենդանիներ են, որոնք հիմնականում բնակվում են հյուսիսային կիսագնդում:
Մեծամասամբ ապրում են միայնակ, սակայն կան նաեւ ոչ հավաստի տեղեկություններ երեք հարյուրից քսան հազարի հասնող խմբերի մասին:
Խիկոները վատ են ուսումնասիրված, քանի որ խուսափում են մարդկանցից` առանձնապես գիտնականներից:
Հանդիպել են տարբեր չափերի խիկոներ` երեսուն սանտիմետր երկարությունից մինչեւ երկու մետր: Որոշ գիտնականներ պնդում են, որ նրանց կմախքային կառուցվածքն արտաքին հատկանիշներով նման է մարդկայինին, սակայն ոսկրանյութը բոլորովին այլ է: Այդ մասին են վկայում հնագիտական պեղումները Սիբիրում եւ Հարավային Աֆրիկայում:

Երբ սերնդի վերարտադրության նպատակով, ժամանակավորապես, սպիտակագլուխ ծովարծվի տեսքով երկրում ապրող փյունիկը երեկոյան վերադարձավ իր բույնը, առավոտյան այնտեղ թողած չորս ձվերի փոխարեն գտավ հինգը: Եթե ձվերը պակասած լինեին` իհարկե կկատաղեր, սակայն, քանի որ ավելացել էին` միայն բարձրաձայն կռնչաց մինչ այդ անտեսանելի մնացածի վրա ու մեկնվեց հանգստանալու:

Հսկա, ցամաքային, սպիտակագլուխ ծովարծիվը չէր խորշում որեւէ տեսակի կամ չափի զոհից, սակայն ամեն տեսածի հետեւից ցած իջնելն էլ` անվայել էր համարում: Սիրում էր տրվել օդի տաք հոսանքներին ու առանց թեւերը շարժելու` վերեւից նայել աշխարհին: Այդ րոպեներին թվում էր, թե նորից փյունիկացել` դարձել է ներքեւում գտնվող ամեն ինչի տեր-տիրականը: Հպարտությամբ քիթ-կտուցը վեր էր ցցում եւ հնարավորինս լայն բացում թեւերը, այնպես, որ դրանց ստվերը դուրս գար հարազատ պրերիաները շրջափակող օվկիանոսների ափերից ու տարածվեր ողջ երկրագնդի վրա: Նրա աչքերից նույնիսկ փղի ականջում թաքնված մրջյունը չէր վրիպում. նրա ականջները լսում են երկրի բնակիչների հեռախոսային` ոչ միայն խոսակցությունները, այլեւ փսփսոցները: Հենց այդ պահերին էր նա իրեն նորից լիարժեք փյունիկ զգում: Անհամբերությամբ էր սպասում այն օրվան, երբ ինքն էլ, մյուս թռչունների պես՝ ձագեր կունենա, թեեւ չէր էլ պատկերացնում, թե դրանից հետո ինչ է անելու:

Ծամելուց ազատ ժամանակ խիկոն միայն մի բանի մասին էր մտածում` ինչպես լքել մոտ չորս հարյուր մետր բարձրություն ունեցող լերկ, երկնաքեր ապառաժը եւ, իհարկե, ավելի հարմար ձեւ չգտավ, քան մինչ այդ տեսածը: Հրեական ոսկեձկան պոչից մահակ պատրաստեց ու թաքցրեց սեղանի տակ. որոշել էր առանց մորթին փչացնելու սպանել ծովարծվին, դարձնել խրտվիլակ, մտնել մեջը եւ օգտվելով նրա թեւերի` օդին դիմադրելու հատկությունից, հանգիստ վայրէջք կատարել տափաստանում:
Երբ սպիտակագլուխը չինական հիերոգլիֆաձուկը բերանում վայրէջք կատարեց, ապշեց գլխին իջած մահակի ծանրության ուժից. զարմանքից թափահարեց թեւերը եւ ուշաթափվեց: Իսկ խիկոն առաջացած քամուց գլորվեց տասը մետր շրջանագիծ ունեցող բնի հակառակ կողմն ու չհավատաց աչքերին, երբ գլուխը մտնում էր մինչ այդ չոր խոտերի տակ թաքնված սեւ խոռոչը:
Այդ պահից ամեն ինչ այլ ընթացք ստացավ: Ոլորապտույտ աստիճաններով ցած գլորվելիս` գլուխը կենտրոնում թաքցրած, գունդ ու կծիկ էր եղել: Գլորվում էր ու մտածում, որ հիմա պարզ է, թե ինչ ճանապարհով է հայտնվել ծովարծվի բնում եւ հույս ուներ գտնել իր հետ այդպես վարվողին. գտնել եւ պատժել:

Երբ ծովարծիվը ուշքի եկավ ու ցավով նկատեց, որ իր վերջին զավակն էլ է անհայտացել, տրվեց ողբալի ճղճղոցի առաջին ալիքին: Դրա ավարտից հետո նորից հիշեց, որ ինքը ոչ թե ծովարծիվ էր, այլ փյունիկ, եւ վերակերպվել էր միայն ու միայն երկրի վրա իր գործին ժառանգորդ-ձագեր ունենալու հույսով: Իսկ, քանի որ փյունիկները միայն հինգ հարյուր տարին մեկ են ձագեր ունենում` բարձրացրեց ողբուկոծի երկրորդ ալիքը: Աներեւակայելի է, թե ինչ կլիներ դրանից հետո, եթե արթնացող հիշողությունը չներկայացներ ամենածանրակշիռ մխիթարանքը. չէ՞ որ ինքը անմահ է եւ այդ մասին նույնիսկ Հերոդոտն է գրել հազարավոր տարիներ առաջ, իր հետ զրուցելուց հետո. ուստի` ամեն ինչ առջեւում էր:

Սպասվածից երեք անգամ ավելի տարածություն գունդուկծիկ գլորվելուց հետո խիկոն նկատեց, որ կանգ է առել: Նրա մարմինը կարող էր եւ ջարդուփշուր լինել, եթե չլիներ ոչ խիտ, բայց զսպանակաձեւ, պաշտպանիչ մազածածկույթը: Մթությունը նրան առանձնապես չէր վախեցնում, սակայն երրորդ աչքով զգում էր նույն տարածքում բազմաթիվ այլ էակների առկայությունը: Զգուշորեն ոտքի կանգնեց եւ, երբ ուղղեց մեջքը, հանկարծակի միացված լույսը կուրացրեց եւ ուղղեց շիլ աչքերը, իսկ բազմաթիվ կոկորդներից հորդող երգը` լարեց-կանգնեցրեց ջարդված ականջները.
-Ծնունդդ շնորհանդա՛կ,
Ծնունդդ շնորհանդա՛կ,
Ահա քեզ շնորհանդե՜ս,
Ընկեր մեր այլանդա՛կ:

Նրա ամեն քայլին, ամեն նկատելի արարքին եւ աչքերում արտացոլվող բոլոր մտքերին, խիստ գաղտնիորեն, հետեւում էին բազմաթիվ, անտեսանելիության աստիճանի փոքր` խիկշպիկները եւ բազմահազար տեսախցիկները: Ողջ տեղեկատվությունը հավաքվում եւ մանրամասն վերլուծվում էր խիկանվտանգության հատուկ ծառայողի կողմից, որը, ի դեպ, անսահման հպարտ էր, որ այդքան կարեւոր գործն իրեն է հանձնարարված:
ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

«Սննդի հանդեպ խիկոները անտարբեր են. արտաքինը նրանց չի հետաքրքրում եւ կարող են ողջ կյանքում նույն կամ նույնանման հագուստով բավարարվել:

Իսկ այդ ժամանակ, այս ամենին հետեւող խիկդպրոցի խիկդաստիարակները, գահանիստ ուսուցչանոց-բանտախցում նստած, գրանցում էին Խիկո Ջոկերի ամեն քայլը. սեղանին դրված խաղագումարներն այնքան բարձր էին, որ դրանց ետեւից հազիվ էին իրար տեսնում: Վիճարկվող հարցը մեկն էր. արդյո՞ք Խիկո Ջոկերը ինքնասպանությամբ չի ընդհատի իր կյանքը մինչեւ խիկգործակալների հատուկ դպրոց հասնելը:

Հատուկ ծառայողը մի քիչ զարմացած էր, թե որքան արագ է առաջ սլանում երիտասարդ խիկոն, եւ իր զեկուցագրերում թույլ կասկածներ էր հայտնում գերխիտ ծրագրի անհրաժեշտության վերաբերյալ: Սակայն, քանի որ նրա անմիջական ղեկավարները միայն զեկուցագրերը փոխանցող օղակ էին` ոչ մի կերպ չէին արձագանքում նրա կասկածներին, առավել եւս` չէին ցանկանում միջամտել Ռազմառազմավարական հետազոտությունների գերագույն խորհրդի ու դրա գերհամակարգչի աշխատանքներին:

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

«Որոշ ուսումնասիրողներ պնդում են, թե խիկոները թքելու անընդհատ պահանջ ունեն եւ դա նրանց նյութափոխանակության անհրաժեշտ մասն է կազմում. խիկոների թուքը չի չորանում արեւից, անձրեւով չի լվացվում եւ տարիներ շարունակ կարող է ուղեցույց ծառայել իր արտադրողին լաբիրինթոսներում, անտառներում եւ քաղաքներում:
Լեզվահոգեբանները պնդում են, որ խիկոները արձագանքում են միայն հանգավորված խոսքին եւ պատասխանում են հանգավորված, ինչից հետեւում է, թե նրանց մտածողությունը ալլոգիկ-անալոգիկ-նմանողական բնույթ ունի:
Մարդաբանների կարծիքով, խիկհումանոիդները հոմո սափիենսի բնականոն զարգացման հետեւանքով առաջացած, սակայն որոշակի մուտացիաներ կրած ճյուղ են, առաջացել են մարդկային քաղաքակրթության ուշ ծաղկման ժամանակաշրջանում: Այս, խիստ կասկածելի տեսակետը չի պաշտպանվում գիտնականների ճնշող մեծամասնության կողմից, սակայն նոր էջ է բացում մարդաբանության համար:
Կարծիքներ կան, որ խիկոները կապիկից մարդուն անցումային օղակն են եւ այդ առումով անհրաժեշտ են նոր ուսումնասիրություններ»:
Հատվածը` «Կենդանաբանական Մեծ Հանրագիտարան»-ի
լրացված հրատ., խիկոների մասին հոդվածից. հատոր
182, էջ 192192, հրատ.` ԽիկՅորք, 1925 թ.

«Է՛վրիկա»,- գոռաց Ջոկերն ու վեր թռավ տեղից, իսկ գահանիստ բանտախցից նրան հետեւող չորս խիկդաստիարակներից երկուսի սրտամկանները, չդիմանալով լարմանը, ինֆա(ր)կտահար եղան` գետնին տապալելով մարմնի բոլոր մյուս մկանները եւս: Խիկոն միակն էր այդ ուսումնական շրջանում, որ տասնութ ժամ անորոշության մեջ մնալուց հետո ոչ միայն ինքնասպան չէր եղել, այլեւ ինչ-որ բառ էր արտասանել՝ բարձրաձայն: Նախորդ բոլոր գրազները շահած խիկդաստիարակները իրենց ողջ ունեցվածքն էին դրել խիկտոտալիզատորի խաղասեղանին` կրկնապատկելու հույսով, ու բնավ չէին կարծում, թե մինչ այդ իր ունակություններով առանձնապես չփայլած սանիկը կանցնի վիճակախաղի փորձաժամի սահմանը: Ուրախությունից նախաինֆարկտային վիճակում գտնվող մյուս երկու դաստիարակները նախկին գործընկերներին նոր, փայլուն վերածնունդ ողորմամաղթելով` աղբախոռոչով դիակիզարան ուղարկեցին, քանի որ ամեն ինչ կորցրածները` խիկհասարակության համար խիստ վտանգավոր են դիտվում: Ապա սեղանից դատարկեցին բոլոր շահած խիկդրամները, իսկույն էլ ետ վերադարձրին մինչեւ վերջին խիկլուման ու շարունակեցին դիտարկել սանին:

«Է՛վրիկա»,- նորից գոռաց սանիկը, սակայն այս անգամ ոչ ոք դրանից չազդվեց, քանի որ տոտալիզատորում բոլորովին այլ խնդիր էր շահարկվում. արդյո՞ք երիտասարդ խիկոն կգտնի գոյություն չունեցող ելքը` մինչ գնդադահլիճում ուժասպառությունից սատկելը: Այդ անելանելի ծուղակը ժամանակին նախագծել էր Կոռնելիուս Էշհերը, սակայն չափազանց անհասկանալի համարելով` նետել էր աղբարկղը, որտեղից էլ այն թռցրել էր մի գրագող-աղբահավաք խիկո: Իրականում Էշհերը նոր ոչինչ էլ չէր հորինել. պարզապես նկարել էր լուսինը, եւ «Էվրիկա» արտահայտությունը ոչինչ չէր կարող նշանակել: Սակայն Խիկոն չէր զառանցում, այլ արտասանում էր լավ հասկացված ուսումնական քառատողի բառերը: Առաջինի առիթն այն դիտարկումն էր, ըստ որի, այնտեղ, ուր չկան պատեր, չի կարող լինել նաեւ ելք` ուստի որոնելն անիմաստ է: Երկրորդ «Էվրիկան» բխում էր առաջինից. նույնիսկ ելք չունեցող ծուղակներում, հաստատ, կա մուտք, որը որոնելը կրկնակի անիմաստ է: Իսկ երբ հասկացավ, որ միակ շահեկան տարբերակը սպասելն է` գերադասեց չարտահայտվել: Գետնին դրեց «դիվանագետի» ճամպրուկն ու բազմոցագետի դիրքով մեկնվեց վրան: Բաճկոնի փեշերով սրբեց երեսից վաքսի մնացորդները եւ սկսեց մտասեւեռման առնվազն տասնութ ժամ նախատեսված մարաթոնը` բոլոր երեք աչքերի պոչերը դեպի շրջապատը& «Հարցի-գրիչնա, հարցի-գրիչնա, հարցը-հարցի գրիչի-գըրիչնա, հարցը-դրամա հարցի-հարցը, դրամի-դրամա...»: Յոթ ժամ անընդմեջ երեք բառերի անիմաստ զուգակցումներով հնչող համառ սանիկի ձայնից բժժած խիկդաստիարակները քնեցին, իսկ ութժամյա անհրաժեշտ հանգիստը լրացնելուց հետո նկատեցին, որ ձայնը զգալիորեն նվաղել է: Մեկ ժամ անց, երբ այն բոլորովին կտրվեց, դաստիարակներից մեկը հաղթական փնչոց հանեց, իսկ մյուսը, որին իր ողջ ունեցվածքի կորուստն էր սպառնում, նյարդային ցնցմանը չդիմանալով, վեր թռավ տեղից ու գնաց ստուգելու` սանիկը քնա՞ծ է, թե՞ մեռել է:

Իսկ մինչ այդ& Փյունիկը, երբ հուզվել-մխիթարվելն ավարտելուց հետո նորից սառը մտածողություն ձեռք բերելով սկսեց ուսումնասիրել եւ հայտնաբերեց իր վարձակալած բնում մինչ այդ չնկատած սեւ խոռոչը` երկմտանքի մեջ ընկավ: «Ցավոք, թռչելուց առաջ չեմ սովորել սողալ»` փիլիսոփայական ծանր շեշտադրումներով արտասանեց մտքում, երբ այնտեղ սողոսկելու փորձերը անհաջողության մատնվեցին: Ենթադրում էր, որ անճոռնի, թեւերին փետուրներ չունեցող զավակը կարող էր այդ ճանապարհով լքած լինել իրեն: Նրա կատաղության մի չնչին մասը վերածվեց երկայնաձիգ «հակաբենլադենյան» ճիչի, որը, վստահ եմ, լսած կլինեք, կամ մինչեւ հիմա էլ լսում եք: Ապա կամքը փետուրներում հավաքելով, որոշեց ողջ աշխարհով մեկ նրան փնտրել-գտնել, ճանկերով բռնած վեր բարձրացնել ու վար նետել: Եվ այդպես այնքան, մինչեւ դարվինյան բարեշրջության օրենքների համաձայն, ձագուկի թեւերին փետուրներ կաճեին ու նա կվերածվեր փյունիկի: Քանի որ նորածնին ամբողջովին հիշելը զզվելի էր, որոշեց նրա ընդհանուր տեսքից վերհիշել միայն մի քանի մանրամասներ, որոնցով էլ պիտի առաջնորդվեր. մասնավորապես` քթի եւ ականջների միջի զսպանակամազերն ու ծուռումուռ գլուխը: Ի մի բերելով իր բոլոր ուժերը, փյունիկ-ծովարծիվը ուղղահայաց վերելք սկսեց եւ, երբ աշխարհը տեղավորվեց մեկ հայացքում` թեւերը բացեց. երկիրը մտովի բաժանեց հավասար քառանկյունների ու ցած սլացավ դեպի առաջին իսկ խուճուճ մազակիրը: Զոհը չհասցրեց գիտակցել, թե ինչ տարօրինակ ձայն է աստիճանաբար ահագնանում, իսկ երբ նկատեց, որ ինչ-որ կետ երկնքից իրեն մոտենալով անընդհատ մեծանում է, կարծեց, թե թռչող ափսե է: Դադարեց ինչ-որ բան զգալ-տեսնել-կարծել, երբ հզոր ճանկերը ամուր սեղմեցին վիզն ու վեր բարձրացրին մարմինը: Հասնելով մթնոլորտի կարծր շերտերին, ծովարծիվը բաց թողեց զոհին` սկսելով նրա մանրամասն ուսումնասիրությունն ազատ անկման ընթացքում, սակայն համոզվելով, որ դա իր անճոռնի ձագը չէ, իսկ հեռվից խուճուճ քթամազեր թվացող սեւ բծիկները ընդամենը Սալվադոր Դալիի ոճով ոլորած բեղիկներ են, անտարբերությամբ վեր սլացավ` փորձելով վերհիշել նոր մանրամասներ:

Գահանիստ ուսուցչանոց-բանտախուցը կահավորված էր զուսպ եւ առանց ավելորդությունների. նոր միայն նկատեց, որ բոլոր չորս պատերը հար եւ նման էին իրար ու դրանցից ամեն մեկին մի-մի դուռ կար` «առաջ», «ետ», «աջ», «ձախ» մակագրություններով: Ճաղապատ առաստաղից առատորեն հորդում էր լյումինեսցենտային լամպերի հյուսիսային սպիտակ գիշերներին նմանեցրած սառը լույսը: Դրա ճիշտ կենտրոնից կախված էր կլոր, ցանկացած կետից նույն պատկերը ցույց տվող մոնիտորը, ինչպիսին «Ի՞ՆՉ, ՈՐՏԵ՞Ղ, Ե՞ՐԲ» խաղի հարյուրամյակին կտեղադրվի գիտակների սեղանից վեր: Վերջինիս տակ էլ կանաչ քաթանով ծածկված խաղասեղանն էր եւ չորս ուսուցչակառավարական բազկաթոռները:

Ռազմառազմավարական հետազոտությունների գերագույն խորհրդի անդամները գիտեին զեկուցագրերի մասին, սակայն ծանոթ չէին դրանց բովանդակությանը, քանի որ երիտասարդ Խիկոն ամբողջությամբ վստահված էր գլխավոր գերհամակարգչի հայեցողությանը: Վերջինս էլ, խոստանում էր ամեն ինչ զեկուցել, երբ Ջոկերը պատրաստ լիներ իր նախագծած գիտափորձին մասնակցելու համար: Նրա դիմում-խնդրանքով էլ, որպեսզի տեղեկատվության ավելորդ հոսք չլինի, հատուկ ծառայողին, առանց իր գիտության, վերաենթարկեցին ՌՀԳԽ-ին, ավելի ստույգ իրեն` դրա գերհամակարգչին:
ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ

«Վերջին ուսումնասիրությունները հաստատեցին, որ խիկոների կառուցվածքային տարբերությունը մարդկայինից` նախագծված գենետիկ մուտացիաների հետեւանք է: Նրանց քրոմոսոմները ճյուղավորված են մարդկայինից, եւ ժամանակի ընթացքում խիկոների ու մեր միջեւ տարբերությունները ավելի շեշտակի եւ նկատելի կդառնան:
Ռուս գիտնականների ձեռքն ընկած փոքրիկ խիկոյի(Ալյոշինկա=Ալեքսեյ=Ալեքսանդր) դեռեւս

Փյունիկ-ծովարծիվը, հաջորդ զոհը ընտրելու համար ուղեցույց վերցրեց անճոռնի ձագուկի փոքրիկ երկարաձիգ աչքերը, թեկուզեւ չէր կարողանում հստակ մտաբերել` դրանք ուղղաձի՞գ, թե՞ հորիզոնական էին տեղադրված դեմքին:
Զառամյալ վիետնամցի ծերունի Սադ Հուսի ոսկորները տարիների ընթացքում այնքան փուխր էին դարձել, որ փշուր-փշուր եղան ծովարծվի ճիրաններում, իսկ փյունիկի եղունգն ընկավ եղունգի վրա եւ կոտրվեց` մի քիչ ցավ, բայց շատ խոր վիրավորանք հասցնելով տիրոջը: Որսորդը կորուստից կատաղած, կտցահարեց զոհի աչքերն ու ցավագին ճչալով վերադարձավ իր բույնը: Մինչ նոր եղունգի աճելը բավական ժամանակ ուներ հինգերորդ ձագի հետ անցկացրած ժամերը վայրկյան առ վայրկյան վերհիշելու համար: Անսպասելի մտահանգումները պարզեցրին պատկերը: Հինգերորդը, չնայած ձվածին էր, չէր կարող ոչ փյունիկ, ոչ էլ ծովարծիվ լինել, քանի որ մարդանման էր, մյուս կողմից` չէր կարող մարդ լինել, քանի որ ձվածին էր: Վերջին հանգամանքը գոտեպնդեց փյունիկին, քանի որ մարդիկ երկրագնդի ամենաբազմաքանակ կենդանիներն են, եւ նրանց մեջ ինչ-որ մեկին գտնելը դյուրին չէր: Շաբաթներ տեւած խորը մտասեւեռման ընթացքում, համեմատելով մարդկանց եւ իր ձագին, ցամաքային ծովարծիվը գտավ ամենաէական տարբերությունը, որը, իր ենթամտածողական բնույթի պատճառով` անհնար է ձեւակերպել խոսակցական լեզվով: Այլ կերպ ասած, փյունիկի միակ չափանիշը դարձավ ներըմբռնումը, կամ ավելի ընդունված բառով` ինտուիցիան: Հանուն արդարության պետք է ասել, որ եղունգի վերաճելուց հետո, նա անհամեմատ նպատակային սկսեց գործել. ամեն տասը երկինք բարձրացվածներից առնվազն մեկը, չնայած որ Ձեզ լավ ծանոթ Խիկո Ջոկերը չէր, բայց եւ` հաստատապես խիկո էր:

Ջոկերը դանդաղ շուռ եկավ դեպի ձայնը եւ զարմանքով նկատեց, որ իր թքած տեղը, թույլ ծխալով, հալվում-քայքայվում է: Հետո նորից բերանը լցրեց ու այնպես թքեց պատին` կարծես թե ապտակում էր. ուշադրությամբ հետեւեց փրկության հույս ներշնչող գործընթացին եւ մի շառաչուն ապտակով արթնացրեց գերուն` թքօգնություն ստանալու ակնկալիքով: Խիկուսուցիչը, մի կերպ հասկանալով իրենից պահանջվածը, բերանը լիքը լցրեց ու արտանետեց, սակայն ոչինչ չստացվեց` պատն անտարբեր էր նրա թքի հանդեպ: Ջոկերը փորձեց օրինակ ծառայել, սակայն նույնպես ապարդյուն: Գործն առաջ գնաց միայն, երբ երկուսով հասկացան ու ձեւակերպեցին ուսումնական ոտանավորը, եւ քանի որ միասին էին ստեղծագործում` ութատող ստացվեց.
-Պատեր կան, որ հա՛ստ են ու հիմա՛ր,
Կողքից տեղ չունեն` շրջանցելու համար,
Ճանապարհի վերջում են դիմացդ գալիս,
Չեն ջարդվում, որքան էլ` գլուխդ պատին ես տալիս:
Այդ հարցը լուծելու մի միջոց կա թաքուն,
Կատաղաթքիդ դիմաց` չե՛ն մնա կանգուն:
Խիկո Ջոկերն այս երգը երգեց,
Խիկո Մկոն նրան ձայնակցեց:

Փյունիկ-ծովարծիվն իր ամենօրյա որս-որոնումներն ավելի ու ավելի կատարյալ էր դարձնում: Շնորհիվ անսպասելիորեն ի հայտ եկած գիշերատեսության` մութն ընկնելուց հետո էլ հանգիստ չուներ: Նրան դուր էր գալիս իր անընդհատ լարված վիճակը, ավելին, այլեւս չէր պատկերացնում կյանքն առանց դրա: Սովորել էր սարսափելի արագությամբ խոյանալ դեպի զոհը, ճիրաններով ամուր գրկել վզից կամ թեւից, մի քանի վայրկյանում երկու-երեք հարյուր մետր վեր բարձրանալ, սակայն ամեն անգամ զոհի բերանից հոտած ձվի հոտ չզգալով` անտարբեր էր դառնում դրա հանդեպ ու ազատ արձակում:
Որսորդության համար ամենից հարմարն այն քաղաքներն էին, որոնցում համարյա իր ժայռի բարձրության շենքեր կային, իսկ դրանց կտուրներից միշտ էլ որեւէ հետաքրքրասեր փորձում էր վերեւից նայել աշխարհին: Փյունիկը վստահ էր, որ հինգերորդը նույնպիսի անդիմադրելի ձըգտում կունենա, քանի որ մի անգամ զգացել էր բարձրից աշխարհը դիտելու հաճույքը:

Չնայած այն բանին, որ աջ աչքը հազիվ կես տեսադաշտ էր ընդգրկում, զարմացնում էր Խիկոյին անսպասելի տեսարաններով: Խողովակների, խառը-խշտիկ միջանցքների, լաբիրինթոսների փոխարեն նա ամբողջովին բետոնապատ հրապարակ էր տեսնում, որը վերջանում էր ձվագմբեթ, սպիտակ շինությամբ, վրան հսկա-դժվարընթեռնելի տառերով գրված` «ՀԱՏՈՒԿ ԽԻԿԳՈՐԾԱԿԱԼՆԵՐԻ ԱՎԱԳ ԴՊՐՈՑ»: Սմոգային մոխրալույսը շոյում էր աչքը, իսկ հատակն ու պատերը արձագանքում էին իրեն ականջից բռնած քարշ տվողների զրույցը: Դպրոց չհասած թեքվեցին աջ, եւ Խիկոն մի հսկա աշտարակ տեսավ, որի ծայրը կորչում էր սմոգի վերին շերտերում: Ուղեկիցները մի պահ կանգ առան, հետո սկսեցին խիստ համաչափ քայլել, նույն ռիթմով միասին արտասանելով իրեն ուղղված դատավճիռը.
-Եթե թողել ես դու գործդ կիսատ,
Ամեն նոր քայլիդ` դեմ կգա նո՛ր պատ:
Թեկուզեւ բոլոր պատերը ջարդես,
Փրկությունը մեկն է` դու պիտի մեռնե՛ս:
Քեզ որպես խոտան հիմա դո՛ւրս կնետենք
Ու նոր կյանքո՛վդ մեր կողքին կսպասենք:
Վերջին խոսքերի հետ հայտնվեցին ձվաձեւ վերելակի բաց դռներում, սրընթաց ներս մտան ու սեղմեցին ամենավերեւի կոճակը: Ջոկերը, իհարկե, վիրավորված էր, որ իրեն խոտան էին համարում եւ իր այս կյանքը` անպիտան, սակայն ուրախալի էր, որ այլեւս մութ խողովակներով, անվերջանալի միջանցքներով ու խճճված լաբիրինթոսներով չէր երթեւեկելու:

ՄԻՋԱՆԿՅԱԼ ՎԵՐՋԱԲԱՆ
Քառատողը հարյուր անգամ արտասանելուց հետո Խիկոն հազիվ էր ձեռքերն ուղիղ վիճակում պարզած պահում, սակայն, երբ այլեւս անկարող լինելով դիմանալ` գունդ ու կծիկ եղավ, ծովարծվի թեւերը չծալվեցին: Եվ քանի որ խրտվիլակը օդում մնալու համար իր օգնության կարիքը չուներ, սկսեց խիկոյավարի հիանալ՝ դրա փորի դիտանցքից աշխարհին նայելով: Մեկ-երկու ժամ անց, խրտվիլակի գլխից ինչ-որ տարօրինակ ջերմություն զգաց:

Թեեւ ծովարծիվը ներքին օրգաններից ազատվելուց հետո սատկել էր, նրա հոգու խորքում թաքնված փյունիկը ողջ էր: Հասկանալով, որ հին մարմինը փչացել է, իսկ նոր կյանք սկսելու համար անհրաժեշտ է այրվել եւ հառնել, անընդհատ վեր էր ճախրում` ավելի լայն տեսադաշտ ունենալու նպատակով: Բաց թողնելով մանր-մունր անտառային խարույկները, փյունիկավարի համբերեց` մինչ նկատեց կրակներին մատնված մի հինավուրց արեւելյան քաղաք: Այդ պահից ի վեր շատ նպատակասլաց էր: