«Նոյյան Տապան» Գրքերի Պորտալ և Էլեկտրոնային Գրադարան

Առաջաբան

Դատաիրավական բարեփոխումների առաջին փուլի իրականացման ընթացքում սահմանադրական կարգադրագրերը դրվեցին նոր օրենսդրության, մասնավորապես` ՀՀ քրեական դատավարության օրենսդրության հիմքում: Խոսքը վերաբերում է անձի հիմնական իրավունքների եւ ազատությունների սահմանադրական երաշխիքներին, որոնք ուղղված են քրեական դատավարության ընթացքում օրինականության պահպանմանը եւ կամայականության բացառմանը:
ՀՀ Սահմանադրությունում փոփոխություններ կատարվելու կապակցությամբ դատաիրավական բարեփոխումների երկրորդ փուլի իրականացման ընթացքում օրենսդրի առջեւ, մասնավորապես՝ կապված քր. դատ. օր-ի բարեփոխման հետ, դրված են հետեւյալ հիմնախնդիրները`
ա) ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը համապատասխանեցնել բարեփոխված Սահմանադրության դրույթներին (պահանջներին).
բ) ստեղծել երաշխիքների գործուն համակարգ` միտված անձի պաշտպանությանը քրեական գործով վարույթն իրականացնող մարմնի ինքնիրավ գործողություններից եւ չարաշահումներից.
գ) բարձրացնել թե' նախնական քննության եւ թե' դատական քննության արդյունավետությունը, այսինքն՝ ստեղծել առավել արդյունավետ քրեական դատավարություն.
դ) ամրապնդել եւ զարգացնել մրցակցությունը քրեական դատավարության ընթացքում, ըստ այդմ՝ ուժեղացնել մինչդատական վարույթի նկատմամբ դատարանի վերահսկողական դերը, ընդլայնել պաշտպանության կողմի իրավունքները.

ե) կատարելագործել օրենսդրական կարգավորման (քրեական գործով վարույթի) մեխանիզմները, այդ թվում՝ քրեադատավարական գործունեության գործառութային կառուցվածքն ու բովանդակությունը, ինչպես նաեւ քրեադատավարական սկզբունքների համակարգը:
Այս համատեքստում նպատակահարմար է վերլուծել ՀՀ քրեական դատավարության օրենսդրության բովանդակությունը որոշող այնպիսի արդիական հայեցակարգային հիմնախնդիր, ինչպիսին է կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ դրա ապահովումը: Իրավամբ, այս հիմնախնդիրը կարեւորվում է թե՛ իրավաստեղծ ու իրավակիրառ գործունեության եւ թե՛ քրեական դատավարության իրավունքի գիտության մեջ:

Ուստի սույն գրքում հետազոտվել ու վերլուծվել են կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման բովանդակությունը, պաշտպանության իրավունքի բնութագրիչ հատկանիշները, կասկածյալի եւ մեղադրյալի դատավարական իրավունքները, դրանց իրականացումն ապահովող երաշխիքներն ու մեխանիզմները: Ընդ որում, ուսումնասիրվել են քրեական դատավարության իրավունքի գիտության մեջ տվյալ թեմայի առավել արդիական եւ վիճահարույց հիմնահարցերը:

Ընդսմին, վերլուծվել է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսդրությունը զարգացած իրավական պետությունների քրեադատավարական օրենսդրության համապատասխան դրույթների համադրությամբ` այն հաշվով, որպեսզի արժեւորվի ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի դրական նշանակությունը (առկա օրենսդրական փորձը), ինչպես նաեւ ի հայտ բերվեն (բացահայտվեն) այն հիմնահարցերը, որոնք շրջանցված են կամ լուծված են թերի: Ըստ այդմ, գիրքն ունի գիտական եւ նորմատիվ անհրաժեշտ հենք:
Նկատենք, որ տեսական հիմնահարցերի ու պրակտիկ օրինակների համեմատական-վերլուծական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տվել կարեւոր գիտական արդյունք ստանալ եւ մշակել ու ներկայացնել հիմնավորված առաջարկներ` ուղղված ՀՀ քրեական դատավարության օրենսդրության եւ իրավակիրառ գործունեության կատարելագործմանը:
Այսպիսով, սույն աշխատությունը քրեական դատավարության իրավունքի հայրենական գիտության մեջ կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման հիմնախնդրին նվիրված առաջին համակարգված մենագիր հետազոտությունն է:

Մենագրության մեջ արված առաջարկությունները, հետեւությունները եւ պրակտիկ օրինակները կարող են օգտագործվել գիտատեսական աշխատություններում, «ՀՀ քրեական դատավարություն», «ՀՀ դատարանակազմությունը եւ իրավապահ մարմինները» առարկաների դասավանդման ժամանակ, այլեւ օգտակար լինել ինչպես իրավաստեղծ գործունեության ընթացքում` ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի ակնկալվող բարեփոխման ժամանակ, այնպես էլ իրավակիրառ` քրեական վարույթն իրականացնող մարմինների եւ պաշտոնատար անձանց, ինչպես նաեւ փաստաբանների գործունեության մեջ:

ՀԵՂԻՆԱԿ

Գլուխ 1. Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա
ապահովման հասկացությունը եւ օրենսդրական կարգավորումը

1. Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը`
որպես սահմանադրական եւ քրեադատավարական կատեգորիա

Իրավունքն ամբողջական եւ իր կառուցվածքով բարդ համակարգ է: Իրավունքի զարգացմանը զուգընթաց մեծանում է նրա բաղկացուցիչ մասերի տարբերակվածությունը` մասնագիտացումը: Այս հանգամանքն առաջ է բերում իրավունքի բոլոր ճյուղերի ներքին համաձայնեցվածության անհրաժեշտություն: Իրավունքի համակարգի հարցերը շոշափում են բազմաբնույթ խորքային եւ բարդ կապեր նրա ճյուղերի միջեւ, եւ այդ փոխկապակցվածությունը պահանջում է բազմակողմանի գիտական վերլուծություն :

Հարկ է ընդգծել քրեական դատավարական իրավունքի սերտ կապը սահմանադրական իրավունքի հետ: Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության մեջ ամրագրելով պետական եւ իրավական կարգը, անձի հիմնական իրավունքները, ազատությունները եւ պարտականությունները` սահմանադրական իրավունքը սահմանում է նաեւ քրեական դատավարության սկզբունքները: Դրանով իսկ կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ դրա ապահովումը պայմանավորված է մի շարք իրողություններով` անձի իրավական վիճակով, մարդու իրավունքների պահպանման մակարդակով, ժողովրդավարության զարգացման բնույթով եւ այլ հանգամանքներով: Այսպես, որքան շատ են սահմանադրական եւ քրեադատավարական երաշխիքները, այնքան լայն են կասկածյալի եւ մեղադրյալի հնարավորությունները` իրականացնելու իրենց իրավունքները, այնքան բարձր է անձի ազատության եւ անձեռնմխելիության մակարդակը (աստիճանը): Մյուս կողմից` քրեական դատավարությունը մեծապես բնութագրում է պետության քաղաքական ռեժիմը (վարչակարգը), ժողովրդավարության զարգացման եւ մարդու իրավունքների ու ազատությունների ապահովման աստիճանը:

Իրավունքը, օրենքը հանդես են գալիս որպես ժողովրդավարության երաշխիքներ: Լինելով պետության կամահայտնության բարձրագույն ձեւ` օրենքը (իրավունքը) միեւնույն ժամանակ կազմակերպող, զսպող դեր է կատարում նաեւ պետության նկատմամբ: Օրենքի, օրինականության պահանջները համընդհանուր եւ համընդգրկուն են: Դրանք վերաբերում են պետությանը եւ նրա բոլոր մարմիններին, ներառյալ` պետական իշխանության բարձրագույն մարմիններին եւ պաշտոնատար անձանց: Այս միտքը հստակ արտացոլված է ՀՀ Սահմանադրության 3 եւ 5 հոդվածներում. «Պետությունը սահմանափակված է մարդու եւ քաղաքացու հիմնական իրավունքներով եւ ազատություններով՝ որպես անմիջականորեն գործող իրավունք»: «Պետական իշխանությունն իրականացվում է Սահմանադրությանը եւ օրենքներին համապատասխան... Պետական եւ տեղական ինքնակառավարման մարմիններն ու պաշտոնատար անձինք իրավասու են կատարելու միայն այնպիսի գործողություններ, որոնց համար լիազորված են Սահմանադրությամբ կամ օրենքներով»:

Օրինականության համաիրավական սկզբունքն ամրագրված է նաեւ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքում: Ըստ այդմ` «հետաքննության մարմինը, քննիչը, դատախազը, դատարանը, ինչպես նաեւ քրեական դատավարությանը մասնակցող այլ անձինք պարտավոր են պահպանել Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությունը, սույն օրենսգիրքը եւ մյուս օրենքները: Ոչ ոք չի կարող քրեական գործով ձերբակալվել, խուզարկվել, կալանավորվել, դատապարտվել, ենթարկվել բերման եւ դատավարական հարկադրանքի այլ միջոցների, ինչպես նաեւ իրավունքների ու ազատությունների այլ սահմանափակումների այլ կերպ, քան օրենքով սահմանված հիմքերով եւ կարգով» (քր. դատ. օր., հոդվ. 7): «Քրեական դատավարությունում իրավակիրառ գործունեության օրինականությունը` քրեական դատավարության մասնակիցների եւ ամենից առաջ պետական մարմինների եւ պաշտոնատար անձանց բոլոր գործողությունների եւ որոշումների համապատասխանությունն է գործող իրավական նորմերին»: Բացի այդ, «օրինականությունը քրեական դատավարությունում ապահովվում է դատավարության այնպիսի կառուցվածքով, որի դեպքում յուրաքանչյուր հաջորդ փուլում ստուգվում է նախորդ փուլերում ընդունված որոշումների օրինականությունը եւ հիմնավորվածությունը: Օրենքի խախտումների հայտնաբերման դեպքում ապահովվում է դրանց վերացմանն ուղղված միջոցառումների ձեռնարկումը» :

Մեր իրավունքի (օրենսդրության) ժողովրդավարական բնույթը եւ սոցիալական արժեքը պայմանավորված են նրանով, որ այն պետք է ծառայի իբրեւ անձի իրավունքների, ազատությունների յուրօրինակ «պահապան», ընդսմին, ունակ լինի ապահովելու պետական հարկադրանքի միջոցների կիրառումն այն սահմաններում, որը բխում է հասարակության եւ պետության օբյեկտիվ պահանջներից: Այս հանգամանքը կարեւորագույն պայման է` կանխելու իշխանական գործառույթներ իրականացնող մարմինների գործունեությունում կամայականության հնարավորությունը: Հիրավի, քրեադատավարական գործունեությունն ուղեկցվում է որոշակի հարկադրանքով: Քրեական դատավարության գործող օրենսգրքին ներհատուկ, բնորոշ է նախորդի համեմատ դատավարության առավել նախընտրելի ձեւերի մշակումը եւ կիրառումը, դատավարական հարկադրանքի միջոցների կանոնակարգումը եւ խստիվ սահմանազատումը:
Քրեական դատավարության օրենսդրության զարգացման, կատարելագործման աշխատանքները շարունակվում են: Դա ենթադրում է, որ շարունակական պետք է լինի նաեւ անձի իրավական պաշտպանության հիմնախնդրի ուսումնասիրումը:
Պաշտպանության իրավունքն ընդհանուր իրավական սկզբունք է: Այն բխում է մարդու իրավունքներից, նրա իրավական վիճակից եւ գործում է ինչպես քրեական դատավարությունում, այնպես էլ իրավունքի մյուս բնագավառներում: Պաշտպանությունն իրականացվում է իրավունքի, տվյալ դեպքում` քրեադատավարական օրենսդրությամբ նախանշված սահմաններում` քրեական հետապնդումից պաշտպանվելու համար:

Հարկ է նշել, որ պաշտպանությունը քրեադատավարական գործառույթ է: «Քրեական դատավարությունում իրավակիրառ գործունեությունը հիմնված է նրա մասնակիցների կողմից առանձին գործառույթների իրականացման եւ դրանց տարանջատման վրա»1: ործառութային սկզբունքը «քրեական դատավարության համար ունի նույն հիմնարար նշանակությունը, ինչպես իշխանությունների տարանջատման սկզբունքը քաղաքակիրթ պետության համար»2: Հիրավի, քրեադատավարական գործառույթների հիմնախնդիրը քրեական դատավարության տեսության ամենակարեւոր հիմնախնդիրներից է: Դրա մշակմամբ զբաղվել են հայտնի տեսաբանդատավարագետներ3: Այնուամենայնիվ, հիմնախնդիրն ընդհանուր առմամբ մնում է վիճելի, ինչը նախեւառաջ վերաբերում է քրեադատավարական գործառույթների համակարգին եւ տեսակներին:
Քրեական դատավարության տեսության մեջ գործառույթ ասելով` հասկացվում է դատավարության մասնակիցների գործունեության ուղղությունները` պայմանավորված նրանց դերով, նշանակությամբ կամ քրեական գործին մասնակցության նպատակով1:
Քրեական դատավարության տեսության մեջ դատավարական գործառույթների վերաբերյալ արտահայտված տեսակետները կարելի է դասակարգել (խմբավորել) երկու խմբի: Առաջին մոտեցման կողմնակիցներն առանձնացնում են քրեադատավարական գործունեության հիմնական ուղղությունների հետ կապված միայն երեք գործառույթ` քրեական հետապնդում2, պաշտպանություն եւ գործի լուծում3:

Երկրորդ մոտեցման կողմնակիցները հակված են այն տեսակետին, որ քրեադատավարական գործունեության գործառութային կառուցվածքը, նշվածներից բացի, ունի նաեւ այլ գործառույթներ: Այսպես, Ն.Յակուբովիչն առաջարկում է դատավարական գործառույթները դասակարգել հիմնականների եւ լրացուցիչների` պայմանավորված համապատասխան մասնակցի դատավարական գործունեության ուղղվածությամբ եւ առանձնահատկությամբ4: «Հիմնական եւ լրացուցիչ գործառույթների առանձնացումը պայմանավորված է ամբողջ քրեադատավարական գործունեության բազմագործառութային բնույթով, որի ուժով դրա հիմնական մասնակիցները սովորաբար կատարում են մի քանի քրեադատավարական գործառույթներ: Դրանցից մեկը պայմանավորված է այս կամ այն սուբյեկտի յուրահատկությամբ, արտացոլում է նրա գործունեության էությունը եւ հիմնական ուղղվածությունը Բացի այդ, հիմնական գործառույթները հաջողությամբ իրականացնելու համար դատավարության մասնակիցներին տրված են նաեւ լրացուցիչ գործառույթներ» :
Նկատենք, որ դատավարական գործառույթների վերաբերյալ վերոնշյալ դիրքորոշումները, ըստ էության, լրացնում են միմյանց եւ ունեն կարեւոր տեսական ու գործնական նշանակություն:

ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի համաձայն` պաշտպանությունը դատավարական գործունեություն է, որն իրականացնում է պաշտպանության կողմը` նպատակ ունենալով հերքել մեղադրանքը կամ մեղմացնել պատասխանատվությունը, պաշտպանել այն անձանց իրավունքները եւ շահերը, որոնց վերագրվում է քրեական օրենսգրքով արգելված արարքի կատարումը, ինչպես նաեւ նպաստել ապօրինաբար քրեական հետապնդման ենթարկված անձանց իրավունքների վերականգնմանը:
Նկատենք, սակայն, որ պաշտպանությունը դատավարական գործունեություն չէ, ինչպես նշված է քր. դատ. օր. 6 հոդվ. 28-րդ կետում, այլ գործունեության ուղղություն կամ գործառույթ է: Բանն այն է, որ «գործառույթը գործունեություն չէ, այլ գործունեության ուղղություն. գործունեությունը հավաքական հասկացություն է, որ բնութագրում է սուբյեկտի գործունեությունն ամբողջությամբ: Այդ ամբողջության մեջ կարելի է առանձնացնել որոշակի ուղղություններ` գործառույթներ» :

Պաշտպանությունը գործառույթ է, համապատասխան սուբյեկտների դատավարական գործողությունների համակցություն` ուղղված այդ գործառույթի բովանդակությունը կազմող խնդիրների իրականացմանը: Ուստի կարծում ենք, որ ճիշտ կլիներ «պաշտպանություն» տերմինին տալ հետեւյալ բնորոշումը. պաշտպանությունը պաշտպանության կողմում հանդես եկող դատավարության մասնակիցների գործառույթն է` ուղղված կասկածանքը եւ մեղադրանքը հերքելուն, կասկածյալի եւ մեղադրյալի շահերը պաշտպանելուն, նրանց պատասխանատվությունը բացառելուն կամ մեղմացնելուն, իրավաբանական օգնություն ցույց տալուն, ինչպես նաեւ ապօրինաբար քրեական հետապնդման ենթարկված անձանց իրավունքների վերականգնմանը:
Պաշտպանություն եւ պաշտպանության իրավունք հասկացությունները չեն նույնացվում: Եթե պաշտպանությունը պաշտպանության կողմի իրականացրած դատավարական գործառույթն է, ապա պաշտպանության իրավունքը քրեական դատավարության օրենսդրությամբ կասկածյալին եւ մեղադրյալին վերապահված իրավունքների համակցությունն է պաշտպանվելու համար կասկածանքից եւ մեղադրանքից` ինչպես անձամբ, այնպես էլ պաշտպանի եւ օրինական ներկայացուցչի միջոցով:
Թեեւ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսդրությունը չի սահմանում կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի հասկացությունը, այնուամենայնիվ ենթադրվում է, որ դա ավելի շուտ քրեական դատավարության տեսության խնդիրն է:

Վերլուծելով կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ դրա ապահովումը որպես սահմանադրական եւ քրեադատավարական կատեգորիա` տեսնում ենք, որ այս հիմնադրույթի առանձին տարրեր արտացոլված են ՀՀ Սահմանադրության մեջ: Այսպես, «յուրաքանչյուր ոք ունի իր իրավունքների եւ ազատությունների դատական, ինչպես նաեւ պետական այլ մարմինների առջեւ իրավական պաշտպանության արդյունավետ միջոցների իրավունք» (հոդվ. 18): «Յուրաքանչյուր ոք ունի իր խախտված իրավունքները վերականգնելու, ինչպես նաեւ իրեն ներկայացված մեղադրանքի հիմնավորվածությունը պարզելու համար հավասարության պայմաններում, արդարության բոլոր պահանջների պահպանմամբ, անկախ եւ անկողմնակալ դատարանի կողմից ողջամիտ ժամկետում իր գործի հրապարակային քննության իրավունք» (հոդվ. 19): «Յուրաքանչյուր ոք ունի իրավաբանական օգնություն ստանալու իրավունք: Օրենքով նախատեսված դեպքերում իրավաբանական օգնությունը ցույց է տրվում պետական միջոցների հաշվին: Յուրաքանչյուր ոք ունի ձերբակալման, խափանման միջոցի ընտրման կամ մեղադրանքի առաջադրման պահից իր ընտրությամբ պաշտպան ունենալու իրավունք» (հոդվ. 20):
Սահմանադրական այս կարգադրագրերն ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն արտացոլված եւ մանրամասնված են ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքում (հոդվ. 10, 19, 63, 65, 278, 287, 290 եւ այլն):
Կարեւոր են նաեւ այն սահմանադրական նորմերը, որ՝

ա) մարդու արժանապատվությունը՝ որպես նրա իրավունքների եւ ազատությունների անքակտելի հիմք, հարգվում եւ պաշտպանվում է պետության կողմից (հոդվ. 14).
բ) ձերբակալված, կալանավորված եւ ազատազրկված անձինք ունեն մարդասիրական վերաբերմունքի եւ արժանապատվության հարգման իրավունք (հոդվ. 17).
գ) յուրաքանչյուր ոք պարտավոր է պահպանել Սահմանադրությունը եւ օրենքները, հարգել այլոց իրավունքները, ազատությունները եւ արժանապատվությունը (հոդվ. 47):
Սահմանադրության այս նորմերն արտացոլվել են քր. դատ. օր-ում (հոդվ. 9), ըստ որի` անձի իրավունքները, ազատությունները եւ արժանապատվությունը հարգելը պարտադիր է քրեական դատավարությանը մասնակցող բոլոր մարմինների եւ անձանց համար: Կասկածյալի կամ մեղադրյալի համար իր իրավունքները, ազատությունները եւ արժանապատվությունը բոլոր մարմինների եւ անձանց կողմից հարգելու պարտականությունն էական երաշխիք է:
Կասկածյալը եւ մեղադրյալն օժտված են սահմանադրական եւ քրեադատավարական այնպիսի իրավունքների համակցությամբ, որոնք հնարավորություն են ընձեռում պաշտպանվել կասկածանքից եւ մեղադրանքից, դրանով իսկ իրականացնել իրենց օրինական շահերը:

Թեեւ ՀՀ Սահմանադրությունն ուղղակիորեն չի ամրագրում կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ դրա ապահովումը, այդուհանդերձ, շատ կարեւոր է, որ երկրի հիմնական օրենքն ամրագրում է կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի իրավաբանական երաշխիքները: Իսկ ահա ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը ոչ միայն ուղղակիորեն ամրագրում է կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը (հոդվ. 19, մաս 1, հոդվ. 63, մաս 1, հոդվ. 65, մաս 1), այլեւ դրա ապահովման դատավարական երաշխիքները (հոդվ. 19, 101, 198 եւ այլն): Ավելին, կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ դրա ապահովումը հռչակված է որպես քրեական դատավարության սկզբունք (հոդվ. 19): Այս քրեադատավարական սկզբունքի էությունը հետեւյալն է:
1. Կասկածյալը եւ մեղադրյալն ունեն պաշտպանության իրավունք: Կասկածյալը եւ մեղադրյալն իրավունք ունեն կասկածանքից եւ մեղադրանքից պաշտպանվել օրենքով չարգելված բոլոր միջոցներով ու եղանակներով: Այդ միջոցներն ու եղանակներն ընտրում է իրավատերն իր հայեցողությամբ` պայմանով, որ դրանք օրենքով արգելված չլինեն: Ընդսմին, պաշտպանության սուբյեկտիվ իրավունքը պետք է զուգորդվի «պաշտպանության իրականացման քրեադատավարական գործունեության հետ... որն իր մեջ ներառում է կասկածյալի, մեղադրյալի պաշտպանության համար անհրաժեշտ դատավարական բոլոր միջոցների, եղանակների ու հնարքների կիրառումը» :

Պաշտպանության իրավունքը տրված է յուրաքանչյուր կասկածյալի եւ մեղադրյալի եւ նախատեսված է բոլոր քրեական գործերով: Կասկածյալի եւ մեղադրյալի դատավարական իրավունքների ծավալը քրեական գործի վարույթի ընթացքում ավելանում եւ փոփոխվում է: Սակայն անփոփոխ է մնում կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի առարկան, այն է` կասկածանքը եւ մեղադրանքը հերքող, ինչպես նաեւ նրանց պատասխանատվությունը բացառող կամ մեղմացնող հանգամանքների պարզումը: Պաշտպանության իրավունքն իմաստավորվում է ոչ միայն բուն կասկածանքը կամ մեղադրանքը հերքելու առումով, այլեւ արարքի իրավաբանական որակումը վիճարկելու, կասկածյալի կամ մեղադրյալի համար կարեւոր նշանակություն ունեցող այլ հարցերն արդարացի լուծելու առումով: Ուստի կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի նշանակությունը նվազեցնել չի կարելի եւ ոչ մի դեպքում: Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը չի կարող պայմանավորվել ո՛չ կասկածանքի եւ մեղադրանքի բնույթով, ո՛չ էլ կասկածյալի եւ մեղադրյալի անձով:

Ուշադրության է արժանի կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի սկզբնական պահի որոշման հիմնահարցը: ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքին համապատասխան` կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը ծագում է քրեական հետապնդում հարուցելու պահից, երբ առկա է մեղադրանքի կողմի որոշումն անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու, ինչպես նաեւ մինչեւ այդ նրան ձերբակալելու կամ նրա նկատմամբ խափանման միջոց կիրառելու մասին (հոդվ. 6, կետ 18): «Պաշտպանության սկզբնական պահի որոշումը անխուսափելիորեն կապված է քրեական դատավարությունում անձի կարգավիճակի պարզաբանման հետ: Պաշտպանության իրավունքը ծագում է այն ժամանակ, երբ քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը հատուկ դատավարական ակտով որոշակի կարգավիճակ է տալիս անձին (կասկածյալ կամ մեղադրյալ)» :

Այս ամենով հանդերձ, հարկ է նկատել, որ պաշտպանության իրավունքի սկզբնական պահի որոշման հարցում ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքում առկա է բացթողում: Քրեական հետապնդումը եւ պաշտպանությունը համահարաբերակցված, փոխպայմանավորված հասկացություններ են , այսինքն` կա մեղադրանք` կա պաշտպանություն, չկա մեղադրանք` չկա նաեւ պաշտպանություն: Քրեական հետապնդում իրականացվում է ոչ միայն քննիչի, դատախազի կողմից անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշում կայացնելու եւ ըստ այդմ` նրան մեղադրանք առաջադրելու ձեւով, ոչ միայն անձին ձերբակալելու կամ խափանման միջոց կիրառելու ձեւով, այլեւ անձի նկատմամբ քրեական գործ հարուցելու ձեւով: Վերջին տարբերակը, սակայն, նախատեսված չէ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքով: Նկատենք, որ «քրեական հետապնդում կարող է իրականացվել միայն հարուցված քրեական գործով» (քր. դատ. օր., հոդվ. 33, մաս 4, հոդվ. 192, մաս 1): Այսինքն` քրեական գործ հարուցելու մասին որոշումը քրեական հետապնդում իրականացնելու նախապայման է: Եթե հանցագործություն կատարած անձն ի սկզբանե հայտնի է, ապա քրեական գործ հարուցելու եւ քրեական հետապնդում իրականացնելու պահը փաստորեն համընկնում է, իսկ անձի նկատմամբ քրեական գործ հարուցելու մասին որոշման մեջ քրեական հետապնդման մարմնի կողմից դեռեւս նախնական հետեւություն է արվում հանցագործության հատկանիշներ հայտնաբերելու եւ տվյալ հանցավոր արարքը կատարած անձի (անձանց) մասին: ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը պետք է նախատեսի անձի նկատմամբ քրեական գործ հարուցելու դեպքը եւ դրանով իսկ քրեական հետապնդման մարմնի կողմից այդ անձին նշված որոշմամբ դատավարական համապատասխան կարգավիճակ (այն է` կասկածյալ) տալու հնարավորությունը: Այսինքն` պաշտպանության իրավունքի ծագումը պետք է պայմանավորել նաեւ անձի նկատմամբ քրեական գործ հարուցելու փաստով: Ուստի պաշտպանության իրավունքի սկզբնական պահ` սկիզբ պետք է համարել նաեւ անձի նկատմամբ քր. դատ. օր-ով նախատեսված հիմքերով եւ կարգով քրեական գործ հարուցելու որոշումը:

Վերոշարադրյալի հիման վրա եզրակացնենք, որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքում կասկածյալի հասկացությունը թերի է սահմանված, քանզի առկա բնորոշումը չի ընդգրկում կասկածյալի դատավարական կարգավիճակի ամբողջ սպեկտրը, լրիվ ծավալը: Մյուս կողմից` նկատենք, որ կասկածյալի դատավարական կարգավիճակը պայմանավորված է նրա նկատմամբ ձերբակալման կամ խափանման միջոցի կիրառմամբ (տես քր. դատ. օր., հոդվ. 62, մաս 1): Այնինչ հարկ է արձանագրել, որ կասկածյալի դատավարական կարգավիճակը բոլոր դեպքերում (բացառապես) ձերբակալմամբ կամ խափանման միջոցների կիրառմամբ պայմանավորելը ճիշտ չէ: Չէ՞ որ ձերբակալում կամ խափանման միջոց կիրառելը քրեական հետապնդման մարմնի լիազորությունն է, այսինքն՝ այն կարող է կիրառվել նրա հայեցողությամբ: Հետեւաբար՝ ձերբակալում կամ խափանման միջոց կարող է կիրառվել ոչ բոլոր դեպքերում: Ավելին, ձերբակալման կամ խափանման միջոցի կիրառումը կարող է ի սկզբանե լինել անհնար կամ ոչ անհրաժեշտ (օրինակ` հաշվի առնելով քր. դատ. օր. 128 հոդվ. 2-րդ մասի 1-ին կետում կամ 135 հոդվ. 1-ին կամ 3-րդ մասում նշված հիմքերը): Եվ որպեսզի հնարավոր լինի ըստ ամենայնի ապահովել գործի արդարացի քննության պահանջը (քր. դատ. օր., հոդվ. 17), ինչպես նաեւ դատավարությանը մասնակցող համապատասխան անձի իրավունքները, անհրաժեշտ է լրացնել` ամբողջացնել կասկածյալի դատավարական կարգավիճակը (այսինքն` ընդլայնել կասկածյալի հասկացությունը) :

Վերոշարադրյալից ելնելով` առաջարկում ենք ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 62 հոդվածի 1-ին մասը լրացնել հետեւյալ բովանդակությամբ նոր կետով`
«3) ում նկատմամբ քրեական գործ է հարուցվել»:
Կարծում ենք, որ անհրաժեշտ է համապատասխան փոփոխություն կատարել նաեւ քր. դատ. օր. 63 հոդվ. 2-րդ մասի 3-րդ եւ 4-րդ կետերում:
2. Քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է կասկածյալին եւ մեղադրյալին բացատրել նրանց իրավունքները եւ ապահովել օրենքով չարգելված բոլոր միջոցներով կասկածանքից եւ մեղադրանքից նրանց պաշտպանվելու փաստացի հնարավորությունը: Կասկածյալն իրավունք ունի իմանալ, թե ինչում է կասկածվում, իսկ մեղադրյալն իրավունք ունի իմանալ, թե ինչում է մեղադրվում: Ավելին, արգելանքի վերցվելուց հետո կասկածյալը եւ մեղադրյալն իրավունք ունեն քրեական հետապնդումն իրականացնող մարմնից անմիջապես անվճար ստանալ իրենց իրավունքների մասին գրավոր ծանուցում եւ պարզաբանում:

Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ դրա ապահովումը հռչակելով որպես դատավարական սկզբունք` պետությունը քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի վրա դնում է մի շարք կարեւոր պարտականություններ (քր. դատ. օր., հոդվ. 2, 17-19, 101 եւ այլն): Առանց այդ պարտականությունների (պահանջների) կատարման` կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը դառնում է ոչ իրական: Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքն իրական կլինի, եթե այն ապահովվի համապատասխան պետական մարմինների եւ դրանց պաշտոնատար անձանց կողմից: «ործին մասնակցող անձանց իրավունքների եւ օրինական շահերի պաշտպանությունը համարվում է պետական մարմինների հանրային-իրավական պարտականությունը» :

Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի ապահովումը նախատեսված է քրեական դատավարության բոլոր փուլերում: Այն չի կարող պայմանավորվել կասկածանքի եւ մեղադրանքի բնույթով, կասկածյալի եւ մեղադրյալի անձով: Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության սուբյեկտիվ իրավունքին միշտ համապատասխանում է քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի իրավաբանական պարտականությունը` պարզաբանել նրանց իրավունքները եւ ապահովել կասկածանքից եւ մեղադրանքից պաշտպանվելու փաստացի հնարավորությունը: Դա նշանակում է, որ քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է կասկածյալի եւ մեղադրյալի համար ստեղծել պաշտպանության իրավունքի իրականացմանն ուղղված երաշխիքներ: «Առանց հստակ երաշխիքների` պաշտպանական կողմին վերապահված իրավունքները կկրեն զուտ դեկլարատիվ բնույթ եւ չեն նպաստի քրեական դատավարության խնդիրների եւ նպատակների իրականացմանը» : Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի ապահովումը՝ կասկածյալի եւ մեղադրյալի իրավունքների իրականացմանն ուղղված երաշխիքների համակցությունն է: ՀՀ Սահմանադրության համաձայն` «պետությունն ապահովում է մարդու եւ քաղաքացու հիմնական իրավունքների եւ ազատությունների պաշտպանությունը` միջազգային իրավունքի սկզբունքներին ու նորմերին համապատասխան» (հոդվ. 3):

Հարկ է նկատել, որ կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունք եւ այդ իրավունքի ապահովում հասկացությունները նույնական չեն: Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքն ընդհանրական իրավունք է եւ կազմված է կասկածյալի եւ մեղադրյալի դատավարական իրավունքներից: Կասկածյալը եւ մեղադրյալն, օգտվելով իրենց դատավարական իրավունքներից, իրականացնում են պաշտպանություն: Իսկ ահա կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի ապահովումը քրեական վարույթն իրականացնող մարմինների պարտականությունների ամբողջությունն է` ուղղված կասկածյալի եւ մեղադրյալի իրավունքների իրականացման համար համապատասխան երաշխիքների ստեղծմանը :

Այսպես, օրինակ` կասկածյալը եւ մեղադրյալն իրավունք ունեն ունենալու պաշտպան, իսկ քր. դատ. օր-ով նախատեսված դեպքերում` նաեւ օրինական ներկայացուցիչ: Քրեական վարույթն իրականացնող մարմինն էլ պարտավոր է ապահովել պաշտպանի իրական մասնակցությունը գործով վարույթին, ինչպես նաեւ համապատասխան դեպքերում գործին մասնակից դարձնել կասկածյալի եւ մեղադրյալի օրինական ներկայացուցչին: Կամ` կասկածյալը եւ մեղադրյալն իրավունք ունեն հարուցել միջնորդություններ եւ հայտնել բացարկներ, իսկ քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է քննության առնել եւ լուծել դրանք: Եթե կասկածյալը, մեղադրյալն իրավունք ունեն օրենքով չարգելված բոլոր միջոցներով պաշտպանվել կասկածանքից, մեղադրանքից, ապա քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է ապահովել նրանց պաշտպանվելու փաստացի հնարավորությունը (այսինքն՝ պահպանել նրանց իրավունքները եւ օրինական շահերը, երաշխիքներ ստեղծել դրանց իրականացման համար):

Մյուս կողմից` եթե կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի նպատակն է պարզել կասկածանքը եւ մեղադրանքը հերքող, կասկածյալին եւ մեղադրյալին արդարացնող, նրանց պատասխանատվությունը բացառող կամ մեղմացնող հանգամանքները, ապա պաշտպանության իրավունքի ապահովման նպատակն է գործի հանգամանքների բազմակողմանի, լրիվ եւ օբյեկտիվ քննությունը, քրեական դատավարության խնդիրների իրականացումը: Ուստի կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման դատավարական ինստիտուտի նպատակն է մի կողմից` պաշտպանել, իսկ մյուս կողմից` ապահովել` պահպանել կասկածյալի եւ մեղադրյալի իրավունքներն ու օրինական շահերը:

Այնինչ առանձին դեպքերում կասկածյալի եւ մեղադրյալի իրավունքները ոչ միայն չեն պահպանվում` ապահովվում, այլեւ կոպտորեն խախտվում են: «Որոշ պրակտիկ աշխատողների մոտ իշխում է այն ստերեոտիպը, որ եթե անձի մեղավորությունն ակնհայտ է, ապա մեղադրյալի իրավունքների խախտումը որակ չպետք է տա, այդպիսիք ձեւական են: Չի կարելի օրենքի ցանկացած նորմին տալ ձեւական նշանակություն... Հետեւաբար` երբեք չի կարելի մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը խախտել` պատճառաբանելով հանցագործությունների աճը, չբացված հանցագործությունների մեծ տեսակարար կշիռը, տեխնիկական դժվարությունները, վախը, որ պաշտպանը կխոչընդոտի ճշմարտության բացահայտմանը եւ այլն, եւ այլն... Եթե հետաքննիչը, քննիչը, դատախազը եւ դատարանը չեն ապահովում մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը, այսինքն` չեն կատարում օրենքով սահմանված իրենց պարտականությունները, ըստ էության, թույլ են տալիս իրավախախտում... հետեւաբար` նման իրավախախտման համար պետք է կիրառվի պետական հարկադրանքի միջոց» :

Քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է անշեղորեն պահպանել կասկածյալի եւ մեղադրյալի իրավունքների մասին բոլոր նորմերը: Այդ նորմերի յուրաքանչյուր խախտում, ի վերջո, հանգեցնում է կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի խախտմանը` դրանից բխող դատավարական հետեւանքներով: «Պաշտպանության իրավունքի խախտումը համարվում է դատավճիռն անվերապահորեն բեկանելու հիմք» : Հիրավի, եթե թույլ է տրվել պաշտպանության իրավունքի խախտում, ապա դա այսպես թե այնպես, այսչափով կամ այնչափով ազդել է կամ կարող էր ազդել դատավճռի օրինականության եւ հիմնավորվածության (ճշտության) վրա: Այդ դեպքում մեղադրական դատավճիռն, անկասկած, պետք է բեկանվի :
Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի սուբյեկտներն են կասկածյալը, մեղադրյալը, նրանց օրինական ներկայացուցիչը, պաշտպանը, քաղաքացիական պատասխանողը եւ նրա ներկայացուցիչը, իսկ պաշտպանության իրավունքի ապահովման սուբյեկտներն են հետաքննության մարմինը, քննիչը, դատախազը եւ դատարանը:
Այսպիսով, կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ այդ իրավունքն ապահովելու քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի պարտականությունը թեեւ ոչ նույնական, տարբեր հասկացություններ են, սակայն, միեւնույն ժամանակ, անքակտելիորեն կապված են իրար եւ կազմում են մեկ ամբողջական քրեադատավարական սկզբունք, այն է` կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ դրա ապահովումը:

3. Քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է համապատասխան դեպքերում գործին մասնակից դարձնել կասկածյալի եւ մեղադրյալի օրինական ներկայացուցչին: Կասկածյալի, մեղադրյալի օրինական ներկայացուցիչներ են համարվում նրանց ծնողները, որդեգրողները, խնամակալները կամ հոգաբարձուները: Նրանք քրեական գործով վարույթի ընթացքում ներկայացնում են անչափահաս կամ անգործունակ կասկածյալի, մեղադրյալի օրինական շահերը: Ուստի պարզելով կասկածյալի, մեղադրյալի անչափահաս կամ անգործունակ լինելու հանգամանքը` քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը պետք է անմիջապես գործում ներգրավի նրանց օրինական ներկայացուցչին: Քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի այս պարտականությունն ուղղված է անչափահաս կամ անգործունակ կասկածյալի, մեղադրյալի իրավունքների եւ օրինական շահերի պաշտպանությանը :
4. Կասկածյալը եւ մեղադրյալն իրավունք ունեն կասկածանքից եւ մեղադրանքից պաշտպանվել ինչպես անձամբ, այնպես էլ պաշտպանի եւ օրինական ներկայացուցչի միջոցով: Ընդ որում, պաշտպանի եւ օրինական ներկայացուցչի մասնակցությունը քրեական դատավարությանը չի սահմանափակում կասկածյալի եւ մեղադրյալի իրավունքները:

Կասկածյալը եւ մեղադրյալն իրավունք ունեն կասկածանքից եւ մեղադրանքից պաշտպանվել անձամբ, այսինքն` ինքնուրույն, իրենց պաշտպանությունն իրականացնել առանց որեւէ պաշտպանի իրավաբանական օգնության: Ընդսմին, կասկածյալը եւ մեղադրյալն իրավունք ունեն պաշտպանվել պաշտպանի, իսկ համապատասխան դեպքերում` նաեւ օրինական ներկայացուցչի միջոցով: Կասկածյալը եւ մեղադրյալն օժտված են իրենց ընտրությամբ պաշտպան հրավիրելու իրավունքով (ՀՀ Սահմանադրություն, հոդվ. 20): Կասկածյալը, մեղադրյալը պաշտպան կարող են ունենալ նաեւ նրանց օրինական ներկայացուցչի, ազգականի հրավերով, ինչպես նաեւ կասկածյալի, մեղադրյալի խնդրանքով կամ համաձայնությամբ` այլ անձանց հրավերով: Քր. դատ. օր-ով նախատեսված դեպքերում պաշտպանը ոչ թե հրավիրվում է, այլ նշանակվում ՀՀ փաստաբանների պալատի միջոցով (հոդվ. 70): Բոլոր դեպքերում «կարեւորը պաշտպանի իրական մասնակցությունն է. թե որ ձեւով (հրավիրման կամ նշանակման Վ. Ա.) պաշտպանը կմասնակցի, դա կարեւոր չէ» : Կարեւորն այն է, որ «պաշտպանն իրական հնարավորություն ունենա իրականացնելու իր պաշտպանյալի իրավունքների եւ օրինական շահերի պաշտպանությունը` քրեական դատավարության օրենսգրքով նախատեսված բոլոր միջոցների ու եղանակների օգտագործմամբ» :

Պաշտպան ունենալը կասկածյալի եւ մեղադրյալի սուբյեկտիվ իրավունքն է: Կասկածյալը կամ մեղադրյալն ինքն է որոշում` իր պաշտպանությունն իրականացնել անձամբ` ինքնուրույն, թե պաշտպանի օգնությամբ (միջոցով), նրա հետ միասին: Ավելին, կասկածյալը եւ մեղադրյալը կարող են ունենալ (հրավիրել) ինչպես մեկ, այնպես էլ մի քանի պաշտպան: Ընդ որում, վարույթն իրականացնող մարմինն իրավունք չունի որեւէ մեկին երաշխավորել (լիազորել, հանձնարարել, պարտավորեցնել) հրավիրելու որեւէ պաշտպանի: Պաշտպանի մասնակցությունը գործով վարույթին ոչ միայն առավել արդյունավետ է դարձնում կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը, այլեւ նպաստում է քննության որակի բարձրացմանը, դատավարական թերությունների նվազմանը: «Պաշտպանին տրված լայն հնարավորությունները` վիճարկել մեղադրական իշխանության հետեւությունները, պաշտպանյալի օգտին ներկայացնել ապացույցներ եւ փաստարկներ, ստեղծում են լավագույն պայմաններ գործի հանգամանքների բազմակողմանի, լրիվ եւ օբյեկտիվ հետազոտման համար, գործով ճշմարտության բացահայտման համար» : Ավելին, պաշտպանի մասնակցությունը կասկածյալի եւ մեղադրյալի դատավարական իրավունքների եւ շահերի իրականացման կարեւորագույն երաշխիք է: Կասկածյալը եւ մեղադրյալը կարող են նաեւ չօգտվել այդ իրավունքից, այդ երաշխիքից:

Պաշտպան ունենալու կասկածյալի կամ մեղադրյալի կամահայտնությունը պարտադիր է վարույթն իրականացնող մարմնի համար: Փաստորեն, ՀՀ քր. դատ. օր-ը քրեական դատավարությանը պաշտպանի մասնակցության որեւէ սահմանափակում չի նախատեսել: «Պաշտպան ունենալու իրավունքը կախված չէ հանցագործության կատարման մեջ կասկածվող կամ մեղադրվող անձի առանձնահատկություններից, գործի բնույթից, բարդությունից կամ դատավարության պետաիշխանական լիազորություններով օժտված որեւիցե սուբյեկտի ցանկությունից» : Սույն հանգամանքը մատնանշվել է նաեւ ՀՀ գերագույն դատարանի պլենումի 1991թ. նոյեմբերի 28-ի որոշման մեջ. «հետաքննություն եւ նախաքննություն կատարելիս, ինչպես նաեւ գործը դատարանում քննելիս պաշտպանի իրական մասնակցության ապահովումը պետք է կատարվի անկախ հանցագործության բնույթից, կասկածյալի, մեղադրյալի կամ ամբաստանյալի անձից» :
Այս համատեքստում հարկ է անդրադառնալ մեղադրյալի՝ պաշտպան ունենալու իրավունքի ծագման հիմնահարցին: Պաշտպան ունենալու մեղադրյալի իրավունքը ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը նախատեսել է նրան մեղադրանք առաջադրվելու պահից (հոդվ. 65, մաս 2, կետ 3): Կարծում ենք, որ սույն ձեւակերպումը թերի է եւ ճշգրտման կարիք ունի:

Բանն այն է, որ պաշտպանության իրավունքի ծագման, ներառյալ` պաշտպան ունենալու իրավունքի համար (պաշտպան ունենալու իրավունքը պաշտպանության իրավունքի անհրաժեշտ, անքակտելի բաղադրատարրն է) հիմք է անձի կողմից կասկածյալի կամ մեղադրյալի կարգավիճակ ձեռք բերելը: Ըստ այդմ՝ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի ծագման հիմքն է անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշումը, որով տվյալ անձը ստանում է մեղադրյալի կարգավիճակ եւ հետեւաբար՝ նրա նկատմամբ սկսվում է իրականացվել քրեական հետապնդում: Այդ պահից էլ մեղադրյալը ձեռք է բերում (պետք է ձեռք բերի) պաշտպանության իրավունք, այսինքն՝ իրեն պատկանող դատավարական իրավունքներից օգտվելու հնարավորություն:
Ուստի այս առումով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքում առկա է որոշակի հակասություն: Ահավասիկ. մի կողմից՝ որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշմամբ անձը ստանում է մեղադրյալի կարգավիճակ (հոդվ. 64, մաս 1), եւ այդ պահից մեղադրյալն ունի պաշտպանության իրավունք (հոդվ. 19, մաս 1, հոդվ. 65, մաս 1), մյուս կողմից՝ մեղադրյալը պաշտպան ունենալու իրավունք ունի իրեն մեղադրանք առաջադրվելու պահից (հոդվ. 65, մաս 2, կետ 3), իսկ մեղադրանքը պետք է առաջադրվի՝ տվյալ անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշում կայացվելու պահից 48 ժամվա ընթացքում:

Ընդսմին, նկատենք, որ անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշման կայացման պահից քննիչն իրավունք է ձեռք բերում (հնարավորություն է ստանում) տվյալ անձի նկատմամբ կիրառել դատավարական հարկադրանքի միջոցներ՝ ընդհուպ կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու միջնորդություն հարուցել դատարան: Ընդ որում, այդ իրավունքը (հնարավորությունը) քննիչն ունի նաեւ մինչեւ տվյալ անձին մեղադրանք առաջադրելը (վերոնշյալ 48 ժամվա ընթացքում), այսինքն՝ երբ մեղադրյալը, քր. դատ. օր. 65 հոդվ. 2-րդ մասի 3-րդ կետի համաձայն, դեռեւս չունի պաշտպան: Ուստի պաշտպան ունենալու անձի իրավունքը պետք է պայմանավորել նրան որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշում կայացնելու, այսինքն՝ մեղադրյալի կարգավիճակ ձեռք բերելու փաստով, այլ ոչ թե մեղադրյալին մեղադրանք առաջադրելու հանգամանքով:
Վերոշարադրյալից ելնելով` առաջարկում ենք ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 65 հոդվածի 2-րդ մասի 3-րդ կետը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ՝
«որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշում կայացվելու պահից ունենալ պաշտպան, հրաժարվել պաշտպանից եւ պաշտպանվել ինքնուրույն»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսդրության մեջ առաջարկվող փոփոխությունները միտված են կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման սկզբունքի ու քրեական դատավարության խնդիրների առավել լիարժեք եւ արդյունավետ իրականացմանը:

5. Կասկածյալին եւ մեղադրյալին չի կարելի հարկադրել ցուցմունքներ տալ, նյութեր ներկայացնել քրեական վարույթն իրականացնող մարմնին կամ նրան որեւէ աջակցություն ցույց տալ:
Կասկածանքի եւ մեղադրանքի ապացուցման պարտականությունը կրում է մեղադրանքի կողմը: Ապացուցման պարտականությունը կասկածյալի, մեղադրյալի (առհասարակ` պաշտպանության կողմի) վրա դնելն անօրինաչափ եւ անթույլատրելի է: Կասկածյալը, մեղադրյալը պարտավոր չեն որեւէ բան ապացուցել, եւ ըստ այդմ` քրեական դատավարության որեւէ փուլում ապացուցման պարտականությունը չի կարող դրվել կասկածյալի, մեղադրյալի վրա: Բայց նրանք իրավունք ունեն ապացուցել պաշտպանությանը նպաստավոր հանգամանքները:
Կասկածյալը եւ մեղադրյալն իրավունք ունեն ցուցմունքներ տալ կամ հրաժարվել ցուցմունքներ տալուց: Դա նշանակում է, որ կասկածյալը եւ մեղադրյալը կարող են ցուցմունքներ տալու իրավունքից օգտվել իրենց հայեցողությամբ: Բանն այն է, որ ցուցմունքներ տալը կասկածյալի եւ մեղադրյալի համար պաշտպանության միջոց է:
Կասկածյալը եւ մեղադրյալն իրավունք ունեն քրեական գործին կցելու եւ հետազոտելու համար ներկայացնել նյութեր : Քրեական վարույթն իրականացնող մարմնին նյութեր ներկայացնելը կասկածյալի եւ մեղադրյալի սուբյեկտիվ իրավունքն է եւ պայմանավորված է նրանց կամահայտնությամբ: Կասկածյալը եւ մեղադրյալը, նյութեր ներկայացնելով, ցանկանում են, որ դրանք (փաստաթուղթը, առարկան) կցվեն քրեական գործին, ապա նաեւ հետազոտվեն:

Ցուցմունքներ տալուն, նյութեր ներկայացնելուն, քրեական վարույթն իրականացնող մարմնին աջակցություն ցույց տալուն կասկածյալին եւ մեղադրյալին հարկադրելն անթույլատրելի է եւ առաջ է բերում ոչ միայն քրեադատավարական, այլեւ քրեաիրավական հետեւանքներ (տես ՀՀ քրեական օրենսգիրք, հոդվ. 341):
Այսպիսով, կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման սկզբունքը կասկածյալի եւ մեղադրյալի դատավարական շահերի իրականացմանն ուղղված էական երաշխիք է: Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ դրա ապահովումը քրեական դատավարության ինքնուրույն սկզբունք է, եւ այդ սկզբունքի նշանակությունը նվազեցնելու կամ նսեմացնելու որեւիցե հիմք չկա : Այս սկզբունքի կիրառումն անհրաժեշտ է բոլոր քրեական գործերով: Նույնիսկ անմեղության կանխավարկածի լիարժեք գործողության եւ նշանակության պարագայում, կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման սկզբունքը չի կորցնում իր ինքնուրույն նշանակությունը:
Անդրադառնանք կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման սահմանադրական եւ քրեադատավարական այլ հիմնահարցերին:

Քրեական դատավարությունը որքանով կոչված է բացահայտելու քրեական օրենսգրքով արգելված արարք կատարած յուրաքանչյուր անձի, այնքանով էլ կոչված է քրեական հետապնդումից զերծ պահելու անմեղ անձանց: Քրեական հետապնդման նշանակության ցանկացած չափազանցում` ի հաշիվ անձի իրավունքների, ազատությունների, սահմանադրական ու դատավարական երաշխիքների սահմանափակման, անխուսափելիորեն հանգեցնում է անմեղ անձանց դատապարտմանը: Եվ ընդհակառակը, անձի իրավունքների եւ օրենսդրությամբ նախատեսված երաշխիքների պահպանմամբ իրականացվող քրեական հետապնդումը պարտադիր պայման է իսկապես մեղավորներին բացահայտելու, քրեական պատասխանատվության եւ պատժի ենթարկելու համար:
Նկատենք, որ առանձին երկրներ (օր.՝ Ֆրանսիա, ԱՄՆ) կազմակերպված հանցավորության (հանցախմբերի) ու ծանր (առանձնապես ծանր) հանցագործությունների (օր.՝ ահաբեկչություն, թմրամիջոցների վաճառք, շորթում) դեմ պայքարի շրջանակներում որոշակիորեն սահմանափակել են մեղադրյալի իրավունքները (օր.՝ կապված պաշտպանի հետ տեսակցելու իրավունքի, ձերբակալման ժամկետի, գործի բոլոր նյութերին ծանոթանալու իրավունքի հետ (Ֆրանսիա), կապված դատարանի որոշմամբ կալանավորում կիրառելու հետ եւ այլն (ԱՄՆ)) :

Կարծում ենք, որ կասկածյալի եւ մեղադրյալի իրավունքների եւ ազատությունների, սահմանադրական ու դատավարական երաշխիքների սահմանափակումը եւ ընդհակառակը՝ քրեական հետապնդման նշանակության չափազանցումն արդարացված չէ: Նկատենք, որ մեզ մոտ, ի տարբերություն Ֆրանսիայի, ԱՄՆ-ի եւ որոշ այլ երկրների, կազմակերպված հանցավորությունը չի սպառնում մեր ազգային անվտանգությանը, դրա դեմ պայքարը, բարեբախտաբար, այսօր չի համարվում մեր պետության քրեական քաղաքականության օրակարգային հիմնախնդիր:
Մյուս կողմից՝ նման սահմանափակումների կիրառումը կհակասեր Մարդու իրավունքների եւ հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին կոնվենցիայի, ինչպես նաեւ ՀՀ Սահմանադրության եւ քրեական դատավարության օրենսգրքի գաղափարախոսությանը: Մասնավորապես, կասկածյալի եւ մեղադրյալի իրավունքների, դրանց ապահովման երաշխիքների սահմանափակումները կհակասեին Եվրոպական կոնվենցիայի 5 եւ 6 հոդվածներին, ՀՀ Սահմանադրության 3, 14.1 եւ այլ հոդվածներին, քր. դատ. օր. 2, 7, 8, 11, 17, 18, 19 եւ այլ հոդվածներին : Ուստի կարծում ենք, որ մեզ մոտ նման սահմանափակումների կիրառման օբյեկտիվ պատճառներ, առավել եւս՝ հիմքեր ու նախադրյալներ չկան:
Քրեական դատավարության խնդիրները ձեւակերպված են քր. դատ. օր. 2 հոդվածում: Ըստ այդմ` «քրեական դատավարություն իրականացնող մարմինները պարտավոր են ձեռնարկել բոլոր միջոցառումները, որպեսզի իրենց գործունեության արդյունքում`
1) քրեական օրենսգրքով արգելված արարք կատարած յուրաքանչյուր ոք բացահայտվի.

2) ոչ մի անմեղ անձ հանցանքի կատարման մեջ չկասկածվի, չմեղադրվի եւ չդատապարտվի.
3) ոչ ոք անօրինական կամ առանց անհրաժեշտության չենթարկվի դատավարական հարկադրանքի միջոցների, պատժի, իրավունքների եւ ազատությունների այլ սահմանափակման»:
Այսինքն` քրեական դատավարության խնդիրն է` ինչպես անձի, հասարակության եւ պետության պաշտպանությունը հանցագործությունից, այնպես էլ անձի եւ հասարակության պաշտպանությունը պետական իշխանության ինքնիրավ գործողություններից եւ չարաշահումներից` կապված իրական կամ ենթադրվող հանցավոր արարքի հետ: Հարցը նույն կերպ է լուծված նաեւ ԱՊՀ երկրների քրեական դատավարության նմուշային (մոդելային) օրենսգրքում :
Օրենսդիրը հիմնավոր կերպով եւ արդարացիորեն քրեական դատավարության խնդիրների մեջ ներառել է նաեւ անմեղ անձանց իրավունքների վերականգնումը` նրանց արդարացնելու միջոցով: Այս հանգամանքը գիտական գրականության մեջ առանձին հեղինակների կողմից վիճարկվում է: Ընդ որում, նշվում է, որ դատավարության խնդիրն է` «քրեական օրենքի նորմերի կիրառումը հանցագործության համար մեղավոր յուրաքանչյուր անձի նկատմամբ», եւ որ «եթե քրեական պատասխանատվության ենթարկվում է անմեղ անձը, ապա դատավարության խնդիրները չեն իրականանում, թեպետեւ արդարացման դատավճիռ է կայացվում» : Մեկ այլ հեղինակ եւս գտնում է, որ «չի կարելի որպես նախնական քննության հաջողություն համարել այնպիսի քննությունը, երբ քննիչը, քրեական պատասխանատվության ենթարկելուց հետո, արդարացնող հիմքերով կարճել է քրեական գործը» :

Իրավամբ, քրեական պատասխանատվության եւ պատժի պետք է ենթարկել հանցագործության համար մեղավոր անձանց: Սակայն քրեական դատավարությունը ոչ միայն հանցագործություն կատարած անձին պատժելու միջոց է, այլեւ, միեւնույն ժամանակ, անմեղ անձին սխալմամբ, անհիմն եւ ապօրինի դատապարտելուց պաշտպանելու միջոց է: Բացառել անօրինականությունն ու կամայականությունը եւ ապահովել օրինականությունը` այսպիսին են քրեական դատավարության հիմնական պահանջները: Քրեական դատավարությունը «չի կարող իրականացվել մարդու իրավունքների խախտման միջոցով: Ոչ թե հարկադրել, այլ հարգել եւ պահպանել մարդու իրավունքները. հենց սա պետք է դառնա քրեադատավարական վարույթի հիմնական մեթոդը» :
Նկատենք, սակայն, որ մարդկային գործունեությունը, այդ թվում` քրեական դատավարությունը զերծ չէ սխալներից, վրիպումներից: Քրեական դատավարությունում եւս սխալները չեն բացառվում, սակայն գործի քննության ընթացքում եւ արդյունքում հարկավոր է դրանք կանխել եւ ուղղել: Այդ իսկ պատճառով, անձին որպես կասկածյալ կամ մեղադրյալ ներգրավելը դեռեւս նրա մեղավորության վերաբերյալ հետեւություն չէ, եւ գործի քննությունը շարունակվում է: Դատավարությունում հնարավոր սխալները կանխելուն, իսկ եղածները վերացնելուն են միտված նաեւ կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ դրա ապահովումը, դատախազական հսկողությունը, դատական վերահսկողությունը եւ այլ դատավարական ինստիտուտներ ու նորմեր :

Ուստի կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման քրեադատավարական սկզբունքը կարող է առավելագույնս արդյունավետ իրականացվել ՀՀ Սահմանադրության դրույթների հետ միասին, քրեական դատավարության խնդիրների, գործի հանգամանքների բազմակողմանի, լրիվ եւ օբյեկտիվ հետազոտման պահանջի, գործով ճշմարտության բացահայտման համատեքստում :
Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման հիմնահարցի ուսումնասիրումը քրեական դատավարության իրավունքի գիտության կարեւորագույն խնդիրներից է: Այս բնագավառում առավել կարեւոր ու հրատապ են չորս ուղղություններ`
ա) կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման երաշխիքների ընդլայնումը.
բ) քրեական դատավարության օրենսդրության (օրենսդրական կարգավորման մեխանիզմների) կատարելագործումը.
գ) իրավակիրառ գործունեության որակի բարձրացումը, այդ թվում՝ պրակտիկայի համապատասխանեցումն օրենսդրության պահանջներին.
դ) իրավական գիտելիքների տարածումն ու արմատավորումը (իրավական դաստիարակությունը):
Նշված ուղղություններով աշխատանքները պետք է իրականացնել զուգահեռաբար, համադրված:
Վերոշարադրյալի հիման վրա արձանագրենք, որ կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ դրա ապահովումը` որպես քրեական դատավարության սկզբունք, բաղկացած է երեք փոխկապակցված դրույթներից (բաղկացուցիչներից)`

1) կասկածյալը եւ մեղադրյալն ունեն այնպիսի իրավունքների համակցություն (քր. դատ. օր., հոդվ. 63 եւ 65), որոնց իրականացումը հնարավորություն կտա նրանց անձամբ պաշտպանել իրենց շահերը, այսինքն` անձամբ կազմակերպել եւ իրականացնել իրենց պաշտպանությունը.
2) կասկածյալը եւ մեղադրյալն ունեն պաշտպան (համապատասխան դեպքերում` նաեւ օրինական ներկայացուցիչ) ունենալու եւ նրա օգնությամբ (միջոցով) կասկածանքից եւ մեղադրանքից (քրեական հետապնդումից) պաշտպանվելու իրավունք: Պաշտպանը եւ օրինական ներկայացուցիչը նույնպես օժտված են իրավունքների համակցությամբ (քր. դատ. օր., հոդվ. 73 եւ 77).
3) քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է կասկածյալին եւ մեղադրյալին պարզաբանել նրանց իրավունքները եւ ապահովել դրանց իրականացման (կասկածանքից եւ մեղադրանքից պաշտպանվելու) փաստացի հնարավորությունը (քր. դատ. օր., հոդվ. 19, 101):
Նշված բաղկացուցիչների զուգորդման արդյունքում երաշխավորվում է կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման սկզբունքի արդյունավետ իրականացումը:

2. Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը
կանոնակարգող օրենսդրությունը

Անձի հիմնական իրավունքները, ազատությունները եւ պարտականություններն ամրագրված են եւ կարգավորվում են սահմանադրորեն (Սահմանադրություն, գլուխ 2): Իրավամբ, Սահմանադրությունը գտնվում է մեր ազգային օրենսդրության բուրգի գագաթին. այն ոչ միայն «ամրագրում է քրեական դատավարության հիմունքները», այլեւ «իրավաբանական հիմք է իրավունքի բոլոր ճյուղերի, այդ թվում նաեւ քրեադատավարական իրավունքի զարգացման համար, քանի որ նրա դրույթներն առաջնային, ելակետային եւ հիմնարար են» : Սահմանադրության առանձնահատուկ տեղն ու դերը իրավաստեղծ եւ իրավակիրառ գործունեության մեջ պայմանավորված է նրա բարձրագույն իրավաբանական ուժով: Դրա շնորհիվ Սահմանադրության նորմերը գործում են անմիջականորեն, ուղղակիորեն, այսինքն` դրանց գործողությունը` կիրառումը բնավ պայմանավորված չէ ճյուղային օրենսդրության մեջ արտացոլված լինելու հանգամանքով: Ավելին, ընթացիկ օրենքները, այլ իրավական ակտերը պետք է բխեն Սահմանադրությունից, համապատասխանեն նրան: Ուստի կասկածյալը եւ մեղադրյալն իրենց շահերը պաշտպանելիս կարող են եւ պետք է ավելի հաճախ վկայակոչեն Սահմանադրության համապատասխան նորմերը, իսկ քրեական վարույթն իրականացնող մարմինները որոշումներ ընդունելիս պետք է հաշվի առնեն Սահմանադրության պահանջները :

Ընդսմին, նկատենք, որ Սահմանադրությունն ինքնին, առանց այլ օրենքների չի կարող լուծել հիմնարար կարգավորման խնդիրները: Ավելին, «շատ սահմանադրական նորմերի գործողությունը նպատակին ծառայում է ընթացիկ օրենսդրության հետ համալիր, փոխկապակցված կերպով» : Բանն այն է, որ թեպետեւ սահմանադրական նորմերը գործում են անմիջականորեն, սակայն, միեւնույն ժամանակ, դրանք պետք է ներմուծվեն եւ արտացոլվեն ճյուղային օրենքների մեջ: Սահմանադրական նորմերը ճյուղային օրենքներում ձեռք են բերում կոնկրետացված արտահայտություն` հաշվի առնելով իրավունքի այս կամ այն ճյուղի կողմից կարգավորվող հարաբերությունների բնույթը :
Կարեւորագույն գործոն է նաեւ կասկածյալի եւ մեղադրյալի իրավունքների, ազատությունների երաշխավորվածությունը, դրանց իրական, այլ ոչ թե ձեւական (թվացյալ) լինելը: Իրավական նորմերը մեռյալ վիճակում են, եթե կոնկրետ դեպքերում ու պայմաններում չեն կարող իրականացվել: Չէ՞ որ «իրավունքի հուսալիությունը դրսեւորվում է պաշտպանվածության մեջ, նրանում, որ խոչընդոտներին բախվելիս նրա ուժը չի նվազում եւ չի անհետանում: Իրավական բարիքի արժեքը կախված է հասարակության եւ պետության կողմից երաշխավորված լինելուց» :

Սահմանադրությանը համապատասխան ընդունվել են օրենքներ (օրենսգրքեր), որոնք մեծ նշանակություն ունեն կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման համար: Խոսքը նախեւառաջ վերաբերում է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքին: Հենց քր. դատ. օր-ով է սահմանված կասկածյալի, մեղադրյալի, պաշտպանի իրավավիճակը, այսինքն` նրանց իրավունքների եւ պարտականությունների ծավալը: Փաստորեն, քրեական դատավարության օրենսգիրքը մանրամասնում եւ կոնկրետացնում է հիմնական օրենքում ամրագրված կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման երաշխիքները:
Նորմատիվությունը, այսինքն` պարտադիրությունն ու պետության կողմից երաշխավորվածությունը կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման անքակտելի, բնորոշ հատկանիշն է: Նորմատիվությունն իրավունքի բնութագրիչն է: Պաշտպանության իրավունքի նորմատիվային բնույթն այդ իրավունքի սուբյեկտներին հնարավորություն է տալիս օրենքով չարգելված բոլոր միջոցներով պաշտպանվել կասկածանքից եւ մեղադրանքից (քրեական հետապնդումից), ինչպես նաեւ քրեական վարույթն իրականացնող մարմիններից պահանջել ըստ ամենայնի ապահովելու պաշտպանության իրավունքը:

Պետության եւ անձի փոխհարաբերության իրավաբանական ձեւ համարվում են փոխադարձ իրավունքները եւ պարտականությունները. անձի իրավունքներին համապատասխանում են պետության պարտականությունները, անձի պարտականություններին` պետության իրավունքները: Այդ իրավահարաբերության սոցիալական բովանդակությունը հետեւյալն է. անձի սուբյեկտիվ իրավունքների սահմանադրական ամրագրումը նշանակում է, որ պետությունը պարտավոր է ապահովել այդ իրավունքների պաշտպանությունը պետական մարմինների, դրանց պաշտոնատար անձանց եւ այլոց ոչ իրավաչափ ոտնձգություններից: Իրավունքն ու պարտականությունը համարվում են հնարավոր եւ պարտավոր վարքագծի դրսեւորման միջոցներ (եղանակներ): Դրանք փոխկապակցված են. իրավունքների ու պարտականությունների միասնությունը կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման անհրաժեշտ նախապայման է:

Պետությունը հանդես է գալիս որպես հիմնական կազմակերպություն, որը կոչված է ապահովելու անձի իրավունքները եւ ազատությունները: Պետական մարմինների կողմից այդ իրավունքների եւ ազատությունների իրավական պաշտպանության եղանակները տարբեր են: Տարբեր են նաեւ այն պետական մարմինները, որոնք կրում են անձի իրավունքների եւ ազատությունների պաշտպանության պարտականությունը (տես քր. դատ. օր., հոդվ. 2, ինչպես նաեւ «Դատարանակազմության մասին» օրենք, հոդվ. 3 եւ 4, «Դատախազության մասին» օրենք, հոդվ. 3, «Ոստիկանության մասին» օրենք, հոդվ. 2 եւ այլն): Սակայն բոլոր դեպքերում յուրաքանչյուր ոք պետք է վստահ լինի, որ իր իրավունքները, ազատությունները, կյանքը եւ առողջությունը, գույքը, պատիվը եւ արժանապատվությունը գտնվում են պետության հուսալի պաշտպանության ներքո: Պետական մարմինների պատասխանատվության մեծացումը, անձի իրավունքների ապահովման համար օրենքի ըստ ամենայնի գործադրումը մեր պետության եւ հասարակության բնականոն գործառնության անհրաժեշտ պայմաններն ու նախադրյալներն են: «Պետության խնդիրն է ստեղծել մարդու սահմանադրական իրավունքների պաշտպանության քաղաքական ու իրավական երաշխիքների հուսալի համակարգ, որը պետք է ներառի սկզբունքների, օրենքների, կառույցների, մեխանիզմների մի ամբողջություն: Որպես խնդրի լուծման սուբյեկտ են հանդես գալիս պետական իշխանության բոլոր ինստիտուտները... Մարդու իրավունքների պաշտպանության հարցն ամենեւին չի սահմանափակվում սահմանադրորեն այդ իրավունքի ամրագրմամբ: Արդյո՞ք ստեղծվում են դրա համար բավարար օրենսդրական երաշխիքներ: Որքա՞ն է ամբողջական եւ ավարտուն օրենսդրական դաշտը, հաղթահարվա՞ծ են արդյոք ներքին հակասությունները, կա՞ն բավարար երաշխիքներ օրենքների կիրարկման համար, ստեղծվե՞լ ու պատրա՞ստ են պետական ու ոչ պետական համապատասխան ինստիտուտներն այդ խնդիրները լուծելու համար: Այս հարցերի պատասխանները պետք է դասվեն պետական քաղաքականության առաջնայնությունների շարքին» :

Կասկածյալի եւ մեղադրյալի դատավարական վիճակն ու իրավունքներն ամրագրված են օրենսդրորեն: Ուստի օրենքի բովանդակային եւ ձեւակերպումային որոշակիությունը (ճշգրտությունը, հստակությունը) կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման անհրաժեշտ նախադրյալ է: Եթե քրեադատավարական գործունեության սուբյեկտների իրավունքները եւ պարտականությունները օրենքում ձեւակերպված են լրիվ եւ ճշգրիտ (հստակ), ապա դա կրճատում, նվազեցնում է օրինականության խախտումների հնարավորությունը: Ըստ Եվրոպական դատարանի՝ «իրավական պաշտպանության միջոցի առկայությունը պետք է լինի բավականին հստակ ոչ միայն տեսականորեն, այլեւ գործնականում, այլապես այն զրկված կլինի մատչելիությունից եւ արդյունավետությունից» (Օջալանն ընդդեմ Թուրքիայի՝ 12.03.2003) : Ընդսմին, օրենքի նորմերի կիրառումը պետք է լինի ոչ միայն ձեւականորեն ճիշտ, այլեւ հիմնավորված (պատճառաբանված), արդարացի: Քանի որ կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը կարող է խախտվել օրենքի նորմերի (դրույթների) ոչ բավարար որոշակիության հետեւանքով, ուստի կասկածյալի եւ մեղադրյալի, նրանց պաշտպանի եւ օրինական ներկայացուցչի իրավունքների ու պարտականությունների վերաբերյալ օրենսդրության տեխնիկական եւ իրավական (բովանդակային) կատարելագործման հիմնախնդիրն արդիական է: Օրենքը պետք է պարունակի նաեւ անհրաժեշտ կառուցակարգեր (մեխանիզմներ): «Օրենքն առանց իր իրականացման կառուցակարգի, առանց կատարման հարկադրանքի` միշտ վտանգում է վերածվել կարգախոսի, դատարկ հռչակագրի» :

Եթե օրենքը չի պարունակում նման որակներ, եթե կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի իրականացումը կախման մեջ է դրվում հետաքննության մարմնի, քննիչի կամ դատախազի սուբյեկտիվ կամքից, ապա այդ դեպքում նկատվում է դատավարական նորմի տարընթերցում, տարածական, ոչ ստույգ մեկնաբանում : Դա հաճախ հանգեցնում է կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի խախտմանը, վնաս է պատճառում դատավարությանը (գործով վարույթին) ընդհանրապես: Օրինակ` կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի քրեական հետապնդման մարմնի թույլտվությամբ մասնակցել քրեական հետապնդման մարմնի կողմից իր միջնորդությամբ իրականացվող քննչական եւ այլ դատավարական գործողություններին (քր. դատ. օր., հոդվ. 63, մաս 2, կետ 14, հոդվ. 65, մաս 2, կետ 8): Ակնհայտ է, որ այս ձեւակերպումը որոշակիորեն սահմանափակում է կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը: Բանն այն է, որ կասկածյալի, մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի իրականացումը չպետք է կախման մեջ դրվի հետաքննության մարմնի, քննիչի կամ դատախազի սուբյեկտիվ կամքից: Հակառակ պարագայում կասկածյալի, մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը կարող է քրեական հետապնդման մարմնի ցանկությամբ սուբյեկտիվորեն սահմանափակվել: Հետեւաբար` կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի լիարժեք իրականացման համար անհրաժեշտ է քր. դատ. օր. 63 հոդվ. 2-րդ մասի 14-րդ կետից եւ 65 հոդվ. 2-րդ մասի 8-րդ կետից հանել «հետաքննության մարմնի, քննիչի կամ դատախազի թույլտվությամբ» բառերը :

Անդրադառնանք կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ դրա ապահովումը կանոնակարգող օրենսդրության այլ հիմնահարցերին:
Քրեական դատավարության օրենսգրքի 1 հոդվածը սահմանում է քրեադատավարական օրենսդրության աղբյուրների շրջանակը: Ըստ այդմ, Հայաստանի Հանրապետության տարածքում քրեական գործերով վարույթի կարգը սահմանվում է ՀՀ Սահմանադրությամբ, քրեական դատավարության օրենսգրքով եւ դրանց համապատասխան ընդունված այլ օրենքներով: «Քրեադատավարական օրենսդրության աղբյուրների շրջանակի եւ աստիճանակարգման նման օրենսդրական ամրագրումը, մեր կարծիքով, ունի մի շարք առավելություններ... Այս դրույթը պահանջում է, որ «այլ օրենքները» չհակասեն Սահմանադրությանը եւ քրեական դատավարության օրենսգրքին, ինչը շատ կարեւոր է Հայաստանի Հանրապետության քրեադատավարական իրավունքի աղբյուրների միասնականացման համար եւ նախադրյալ է հանրապետությունում «իրավական օրինականության» հաստատման համար» : Կարծում ենք, որ քր. դատ. օր. 1 հոդվածի նշված ձեւակերպումն ունի կարեւոր նշանակություն նաեւ իրավակիրառ բնագավառում: Իրավամբ, նշված ձեւակերպման առավելությունները եւ գործնական նշանակությունն ակնհայտ են: Համեմատության համար նշենք, որ, օրինակ` Ռուսաստանի քր. դատ. օր. 1 հոդվածի համաձայն` «Ռուսաստանի Դաշնության տարածքում քրեական դատավարության կարգը սահմանվում է սույն օրենսգրքով, որը հիմնված է Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության վրա» :

Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման համար կարեւոր նշանակություն ունի նորմատիվ իրավական ակտերի ստորադասությունը (տես «Իրավական ակտերի մասին» օրենքը): Ըստ այդմ, ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը` որպես Հայաստանի Հանրապետության տարածքում քրեական գործերով վարույթի կարգը սահմանող նորմատիվ իրավական ակտ, գերակա է այլ ընթացիկ օրենքների նկատմամբ: Ուստի քրեական գործերով վարույթի կարգը սահմանող ՀՀ այլ օրենքները պետք է համապատասխանեն ոչ միայն ՀՀ Սահմանադրությանը, այլեւ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքին:
Առանձին հեղինակներ գտնում են, որ քրեական գործերով վարույթ իրականացնող մարմիններն իրավունք չունեն կիրառել այլ նորմատիվ իրավական ակտեր, բացի քրեական դատավարության օրենսգրքից :

Այս տեսակետի հետ հնարավոր չէ համաձայնել, քանզի քրեական գործերով վարույթի կարգը սահմանվում է նաեւ այլ օրենքներով: Այսպես, քրեական դատավարության առանձնահատկությունները դիվանագիտական կամ այլ առավելություններից եւ անձեռնմխելիությունից օգտվող անձանց նկատմամբ կամ նրանց մասնակցությամբ (օրինակ` դիվանագետներ, ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավորներ, դատավորներ եւ այլք) որոշվում են ՀՀ միջազգային պայմանագրերով, քրեական դատավարության օրենսգրքով եւ այլ օրենքներով (քր. դատ. օր., հոդվ. 5, մաս 2, տես նաեւ «Ազգային ժողովի կանոնակարգ» օրենք, հոդվ. 9, «Դատավորի կարգավիճակի մասին» օրենք, հոդվ. 11): Կամ` քաղաքացիական դատավարության օրենսդրության նորմերի կիրառումը թույլատրվում է, եթե դրանք չեն հակասում քրեական դատավարության օրենսգրքին, եւ քաղաքացիական հայցով վարույթի համար անհրաժեշտ են կանոններ, որոնք նախատեսված չեն քրեական դատավարության օրենսգրքով (քր. դատ. օր., հոդվ. 154, մաս 2): Ընդ որում, քաղաքացիական հայցով որոշումն ընդունվում է քաղաքացիական օրենսդրության նորմերին համապատասխան (քր. դատ. օր., հոդվ. 154, մաս 3): Բացի այդ, քրեադատավարական մի շարք հարցերի լուծումներ պարունակվում են «Դատարանակազմության մասին», «Դատավորի կարգավիճակի մասին», «Դատախազության մասին», «Փաստաբանության մասին», «Ձերբակալված եւ կալանավորված անձանց պահելու մասին» օրենքներում եւ այլն:

Այս ամենն, անկասկած, նույնպես նշանակություն ունի կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման համար: Թեեւ այս ամենն ամրագրված չէ քրեական դատավարության օրենսգրքում, այնուամենայնիվ դրանք լիովին պահպանում են նորմատիվ իրավական բնույթը, ուստի պետք է կիրառվեն եւ կիրառվում են կոնկրետ քրեական գործերով:
Մ.Ստրոգովիչը նշում է, որ «քրեական գործերը լուծվում են միայն նյութական՝ քրեական օրենքների հիման վրա» : Իրոք, նյութական` քրեական օրենքը որոշում է ոչ միայն գործով վերջնական լուծումը, այլեւ դրանից կախված է մի շարք դատավարական հարցերի (քննչական ենթակայության եւ այլն) լուծումը: Եվ այնուամենայնիվ, քրեական գործերով դատավճիռ (որոշում) կայացնելիս դատարանը կարող է հիմնվել նաեւ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի, քաղաքացիական օրենսգրքի, այլ օրենքների վրա: Հետեւաբար` «հազիվ թե պետք է հատուկ ապացուցել, որ քրեական գործով վարույթը պահանջում է ոչ միայն քր. դատ. օր-ի դրույթների կիրառում» :

Քրեական դատավարության, ներառյալ` կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքն ապահովող նորմերի կիրառման համար որոշակի նշանակություն ունեն Հայաստանի Հանրապետության դատարանների նախագահների խորհրդի որոշումները : Դրանք նորմատիվ իրավական ակտ չեն, այլ խորհրդատվական բնույթի պարզաբանումներ են (տես «Դատարանակազմության մասին» օրենք, հոդվ. 27, կետ 2): Նկատենք, որ ԴՆԽ-ի որոշումներն ինքնին չեն կարող սահմանել վարույթի կարգ, քանզի ՀՀ տարածքում քրեական գործերով վարույթի կարգը սահմանվում է ՀՀ Սահմանադրությամբ, քրեական դատավարության օրենսգրքով եւ դրանց համապատասխան ընդունված այլ օրենքներով:

Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պայմանագրերը նույնպես համարվում են ՀՀ քրեական դատավարության օրենսդրության աղբյուր (տես ՀՀ Սահմանադրություն, հոդվ. 6, ինչպես նաեւ քր. դատ. օր., հոդվ. 3, մաս 3, հոդվ. 5, մաս 2): ՀՀ միջազգային պայմանագրերում առանձին դեպքերում արծարծվում են մեր քրեական դատավարությանը վերաբերող հարցեր: Առավելապես դա վերաբերում է Քաղաքացիական եւ քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրին ու Մարդու իրավունքների եւ հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին եվրոպական կոնվենցիային: Այսպես, օրինակ` Դաշնագրի 9, 14 եւ այլ հոդվածների, Կոնվենցիայի 5, 6, 13 եւ այլ հոդվածների մի շարք դրույթներ, Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 8-11 եւ այլ հոդվածներ արտացոլվել են ՀՀ Սահմանադրության, քրեական դատավարության օրենսգրքի համապատասխան հոդվածներում: Դաշնագրի, Կոնվենցիայի, Հռչակագրի նշված հոդվածների դրույթներն ուղղակիորեն վերաբերում են կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքին եւ դրա ապահովմանը:

Քաղաքացիական եւ քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 2 հոդվածի համաձայն (Հայաստանի Հանրապետությունը միացել է Դաշնագրին 01.04.1991թ.)` «սույն Դաշնագրի մասնակից յուրաքանչյուր պետություն պարտավորվում է հարգել իր տարածքի սահմաններում եւ իր իրավազորության ներքո գտնվող բոլոր անձանց այն իրավունքները, որոնք ճանաչվել են սույն Դաշնագրում, եւ ապահովել դրանք առանց որեւիցե տարբերության» : Նույնաբովանդակ դրույթ առկա է նաեւ Մարդու իրավունքների եւ հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին եվրոպական կոնվենցիայի փոփոխված 11-րդ արձանագրության 1 հոդվածում : Ըստ այդմ, իրավական պաշտպանությունը նշանակում է պետության եւ նրա մարմինների կողմից անձի իրավունքների եւ ազատությունների ճանաչում եւ ապահովում, նրա պատվի եւ արժանապատվության հարգում: Ընդսմին, իրավական պաշտպանությունը ենթադրում է օրենսդրական եւ իրավակիրառ գործունեություն` ուղղված խախտված իրավունքի վերականգնման եւ պարտականության կատարման ապահովմանը: Նկատենք նաեւ, որ իրավաբանական օգնությունը ներառում է անձի խախտված իրավունքների եւ ազատությունների պաշտպանությունը:
Միջազգային պայմանագրի մասնակից պետությունը որպես պայմանագիրը չկատարելու պատրվակ կամ արդարացում չի կարող վկայակոչել իր ներքին` ներպետական օրենսդրության (իրավունքի) դրույթները: Այս պահանջը` որպես միջազգային պայմանագրերը պահպանելու սկզբունքի բաղկացուցիչ, բովանդակված է մի շարք միջազգային փաստաթղթերում (տես, օրինակ՝ Դաշնագիր, հոդվ. 5, Կոնվենցիա, հոդվ. 17):

Միջազգային պայմանագրերի կատարմանը Հայաստանի Հանրապետությունը բացառիկ նշանակություն է տալիս: Այս հանգամանքն ամրագրված է ՀՀ Սահմանադրության մեջ: Ահավասիկ. «Միջազգային պայմանագրերը Հայաստանի Հանրապետության իրավական համակարգի բաղկացուցիչ մասն են: Եթե վավերացված միջազգային պայմանագրերում սահմանվում են այլ նորմեր, քան նախատեսված են օրենքներով, ապա կիրառվում են այդ նորմերը» (հոդվ. 6, մաս 4) : Նկատենք, որ միջազգային պայմանագրի վավերացումը դրան տալիս է ազգային` ներպետական օրենքի ուժ: «Ազգային օրենքը եւ միջազգային պայմանագիրը պետության տարածքում ունեն հավասար ուժ, եւ քաղաքացիները, իրավաբանական անձինք, հիմնարկները պարտավոր են կատարել, իսկ ազգային դատարանները պարտավոր են պետության տարածքում կիրառել միջազգային պայմանագիրն այնպես, ինչպես ազգային օրենքը» : Այսպիսով, միջազգային պայմանագրերը ենթակա են անշեղ կատարման: Ընդսմին, ըստ Եվրոպական դատարանի՝ «ներպետական օրենսդրությունը պետք է համապատասխանի Կոնվենցիային» (Վինտերվերպն ընդդեմ Նիդեռլանդների՝ 24.10.1978) : Ավելին, Եվրոպական «դատարանն արդեն առիթ է ունեցել անդրադառնալու Կոնվենցիան ներպետական իրավունքի մեջ ներառելու եւ Կոնվենցիայի անմիջական կիրառման կարեւորությանն ու հետեւանքներին» (Վան Դրուգենբրոյեքն ընդդեմ Բելգիայի՝ 24.06.1982) : Ուստի կասկածյալը եւ մեղադրյալն իրենց շահերը պաշտպանելիս կարող են եւ պետք է ավելի հաճախ վկայակոչեն ՀՀ միջազգային պայմանագրերի համապատասխան նորմերը, իսկ քրեական վարույթն իրականացնող մարմինները որոշումներ ընդունելիս պետք է հաշվի առնեն ՀՀ միջազգային պայմանագրերի պահանջները:

Եվ այնուամենայնիվ, մեր քրեադատավարական իրավունքի աղբյուրների շարքում, մասնավորապես` կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման տեսանկյունից առանձնակի նշանակություն ունի ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը: «Նրա հիմքում դրված են Քաղաքացիական եւ քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրը, Մարդու իրավունքների եւ հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին եվրոպական կոնվենցիան... եւ այլ միջազգային իրավական փաստաթղթեր, ինչպես նաեւ ԱՊՀ մասնակից պետությունների քրեական դատավարության մոդելային օրենսգիրքը» : Քրեական դատավարության օրենսգրքում սահմանված են քրեական գործերով վարույթի կանոնները, կարգը: Ընդ որում, կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման հիմնահարցերն առավել մանրակրկիտ կարգավորված են հենց քրեական դատավարության օրենսգրքով:
Ուստի ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը մեր քրեադատավարական իրավունքի թեեւ ոչ միակ, սակայն հիմնական աղբյուրն է:

Այսպիսով, կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ դրա ապահովումը «դատավարական ինստիտուտ է, որը 20-րդ հարյուրամյակի ընթացքում հաստատուն կերպով ձեռք է բերել համընդհանուր ճանաչում` իբրեւ իշխանությունների կամայականությունից եւ սխալներից այն անձանց պաշտպանության կարեւորագույն երաշխիք, որոնց ենթարկում են քրեական պատասխանատվության: Մեր օրերում այն հռչակված է երկրների մեծամասնության սահմանադրությունում եւ բազմաթիվ միջազգային հեղինակավոր փաստաթղթերում: Այդ իրավունքի փաստացի իրականացման ապահովվածության աստիճանով է որոշվում ոչ միայն կոնկրետ պետության դատավարության, այլեւ առհասարակ քաղաքական վարչակարգի (ռեժիմի) ժողովրդավարական լինելը» :
Նկատենք, որ այս հանգամանքը նույնպես բնութագրում է մեր քրեական դատավարության օրենսդրության ժողովրդավարական բնույթը:

Գլուխ 2. Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ դրա
ապահովումը քրեական դատավարության սկզբունքների համակարգում

1. Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը
եւ անմեղության կանխավարկածը

Քրեական դատավարության սկզբունքներն օրենքում ամրագրված այն հիմնարար, ելակետային, ղեկավար դրույթներն են, որոնք արտահայտում են քրեական դատավարության բովանդակությունը, էությունը, ուղղվածությունը եւ առավել բնորոշ մեթոդները: Սկզբունքները դատավարության մասնակիցներին ուղղված իշխանազոր պահանջներ են, որոնք պարտավորեցնում, թույլատրում կամ արգելում են նրանց վարվել որոշակի կերպ: Քրեական վարույթն իրականացնող մարմինների համար կոնկրետ գործով այդ պահանջները` սկզբունքներն իրականացնելը նրանց իրավաբանական պարտականությունն է: Հենց դա էլ դատավարական սկզբունքների գործնական նշանակությունն է: Այդ սկզբունքները դրված են քննչական եւ այլ դատավարական գործողությունների հիմքում: Սկզբունքներից անջատ հնարավոր չէ ճիշտ ընկալել առանձին դատավարական նորմի բովանդակությունը:
Քրեական դատավարության սկզբունքները կազմում են միասնական եւ փոխկապակցված համակարգ: Դատավարական սկզբունքները միմյանց հետ կապված են նպատակների եւ խնդիրների ընդհանրությամբ: Ընդսմին, սկզբունքներից յուրաքանչյուրն օժտված է ինքնատիպ բովանդակությամբ: Բոլոր այդ սկզբունքներն ուղղակիորեն թե անուղղակիորեն (ավել կամ պակաս չափով) վերաբերում են կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքին եւ դրա ապահովմանը:

Ի տարբերություն նախկին քր. դատ. օր-ի՝ գործող քրեական դատավարության օրենսգրքում դատավարության սկզբունքները զետեղված են առանձին գլխում (գլուխ 2, հոդվ. 7-25): Սկզբունքներն ունեն ոչ միայն տեսական, այլեւ բացառիկ գործնական նշանակություն: Նկատենք, որ սկզբունքները քրեական գործերով վարույթի կարգի բաղկացուցիչն են: Այլ կերպ ասած` սկզբունքները նույնպես իրավական նորմեր են, այսինքն` վարքագծի համապարտադիր կանոններ բովանդակող կարգադրագրեր են: Սկզբունքների խախտման պարագայում անհնար է դառնում քրեական դատավարության խնդիրների լիարժեք եւ արդյունավետ իրականացումը: Սկզբունքների պահանջները խախտելը նշանակում է քրեական դատավարական օրենքի (ներառյալ` կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի) խախտում: Ավելին, սկզբունքների էական խախտմամբ կատարված քննչական եւ այլ դատավարական գործողությունները կամ էլ գործով ընդունված որոշումներն ինքնին անօրինական են:

Քրեական դատավարության սկզբունքները միասնական են եւ պարտադիր բոլոր քրեական գործերով, բոլոր դատարանների, հետաքննության, նախաքննության եւ դատախազության մարմինների, ինչպես նաեւ դատավարության մասնակիցների համար: Սկզբունքները պրակտիկայում կենսագործվում են քրեական գործերի հարուցման, քրեական հետապնդման իրականացման, նախնական քննության, դատական քննության եւ գործերի լուծման միջոցով: Սկզբունքներով պետք է ղեկավարվել` պարզելու համար առանձին նորմերի իմաստը (նորմերի կոլիզիայի` բախման դեպքում), ինչպես նաեւ այն հարցերը լուծելիս, որոնք ոչ լրիվ, ոչ բավարար չափով են կարգավորված քրեական դատավարության օրենսգրքում: Ապահովել օրինականությունը քրեական գործով վարույթի բոլոր փուլերում` վերջին հաշվով դրան են ուղղված քրեական դատավարության բոլոր սկզբունքները եւ առանձին դատավարական նորմերը: «Եթե մենք ցանկանում ենք իմանալ, թե ինչպիսին է պետության քրեական դատավարությունը, ապա մենք պետք է պարզենք, թե ինչպիսին են այդ դատավարության էությունը բնորոշող սկզբունքները. եթե մենք ուզում ենք իմանալ, թե ինչպիսին է այս կամ այն պետության նախաքննության մարմինների, դատախազության եւ դատարանի գործունեության քաղաքական եւ իրավական բնույթը, ապա մենք պետք է ուսումնասիրենք այդ գործունեությունը` դրանում տվյալ պետության քրեական դատավարության հիմունքների իրականացման տեսանկյունից. եթե մենք ուզում ենք իմանալ, թե որ ուղղությամբ կզարգանան քրեական դատավարությունը եւ գործող դատավարական օրենսդրության առանձին նորմերը, մենք պետք է ուսումնասիրենք եւ գիտականորեն հիմնավորենք նախեւառաջ ամբողջ հիմնարար սկզբունքային դրույթների զարգացման ուղիները եւ հեռանկարները» :

Այսպիսով, քրեական դատավարության սկզբունքները` որպես հիմնարար, ելակետային դրույթներ, որպես իրավական պահանջներ, պետք է անվերապահորեն պահպանվեն եւ կիրառվեն:
Ելնելով մենագրության խնդիրներից` սույն գլխում քննության կառնենք քրեական դատավարության այն սկզբունքները, որոնք առավել սերտորեն են կապված կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման հետ: Ընդ որում, քննության առնվող սկզբունքները կդիտարկվեն այլ սկզբունքների հիմնադրույթների հետ փոխկապակցվածության համատեքստում :
Անձի իրավունքները, ազատությունները եւ արժանապատվությունը հարգելու, անձի անձեռնմխելիության, գործի արդարացի քննության, կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման սկզբունքները հիմնված են անմեղության կանխավարկածի վրա: Դա նշանակում է, որ կասկածյալը եւ մեղադրյալը դեռեւս մեղավոր, հանցավոր չեն (չի կարելի նույնացնել կասկածյալին եւ մեղադրյալին մեղավորի հետ), նրանց համար ապահովվում է պաշտպանության իրավունքը, եւ որ անձին մեղավոր ճանաչելը դատարանի բացառիկ լիազորությունն է:
Անմեղության կանխավարկածն ունի դարերի պատմություն: «Պարզվում է, որ դեռ 1215 թվականին Անգլիայի «Ազատությունների մեծ խարտիան» սահմանել է անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը» : Անմեղության կանխավարկածի` որպես հիմնադրույթի հիմնական գաղափարն ի սկզբանե խարսխվում էր այն վաղեմի բարոյական նորմի վրա, որ մարդուն պետք է համարել առաքինի, պարկեշտ, քանի դեռ հակառակը չի հաստատվել:

Անմեղության կանխավարկածը ներազդում է ողջ քրեադատավարական գործունեության վրա: Համաձայն անմեղության կանխավարկածի` «հանցագործության համար մեղադրվողը համարվում է անմեղ, քանի դեռ նրա մեղավորությունն ապացուցված չէ օրենքով սահմանված կարգով` դատարանի օրինական ուժի մեջ մտած դատավճռով: Մեղադրյալը պարտավոր չէ ապացուցել իր անմեղությունը: Չփարատված կասկածները մեկնաբանվում են հօգուտ մեղադրյալի» (ՀՀ Սահմանադրություն, հոդվ. 21): Այս հիմնադրույթն այն իրավիճակի հակոտնյան է, երբ կասկածյալը կամ մեղադրյալն ի սկզբանե համարվում է մեղավոր, եւ նրան վերաբերվում են իբրեւ հանցավորի, որի ճակատագիրը վճռված է, իսկ եթե նա իրեն համարում է անմեղ, ապա պետք է դա ապացուցի քրեական վարույթն իրականացնող մարմնին: «Սա հակոտնյան էր մարդկության զարգացման նախորդ փուլերում գերիշխող այն մտայնության, որ նա, ում կասկածում են հանցագործության կատարման մեջ, պետք է համարվի մեղավոր, քանի դեռ ինքը չի ապացուցել հակառակը: Այս մոլորությունը, ինչպես հայտնի է, երկար ժամանակ ծառայում էր իբրեւ դատական ապացուցման հիմքերից մեկը» : Անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը կոչված է կանխելու անձին` ժամանակից շուտ եւ անհիմն կերպով իբրեւ հանցավորի վերաբերվելը եւ, ընդսմին, անձի իրավունքների եւ ազատությունների պահպանման ու պաշտպանության հուսալի երաշխիք է :

Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի խախտումը, սովորաբար, անմեղության կանխավարկածի խախտման հետեւանք է, կասկածյալին եւ մեղադրյալին մեղավորի հետ նույնացնելու հետեւանք: «Անմեղության կանխավարկածի սկզբունքն ուղղակի ձեւով կապված է մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի ապահովման հետ եւ նրա տրամաբանական շարունակությունն է հանդիսանում» : Ճիշտ է նաեւ այն պնդումը, որ կասկածյալի եւ «մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքն իրական է միայն այնպիսի քրեադատավարական համակարգի պայմաններում, որն ընդունում է անմեղության կանխավարկածը: Ընդհակառակը, պատմականորեն ապացուցված է, որ անմեղության կանխավարկածը չընդունելն անխուսափելիորեն կապված է պաշտպանության իրավունքը մերժելու հետ» : Իսկ «պաշտպանության իրավունքը ոչ միայն անհատի շահերի, այլեւ արդարադատության շահերի երաշխիք է: Այն սոցիալական արժեք է» : Անմեղության կանխավարկածի բարձր սոցիալական արժեքի ընդունումը պետք է լինի քրեական վարույթն իրականացնող պաշտոնատար անձանց եւ ընդհանրապես դատավարության մասնակիցների իրավագիտակցության բաղկացուցիչը:

Անմեղության կանխավարկածի սկզբունքն արտացոլվեց եւ զարգացվեց ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքում (հոդվ. 18): Նկատենք, որ անմեղության կանխավարկածը երաշխավորվում է ոչ միայն ՀՀ Սահմանադրության 21 հոդվածում, քր. դատ. օր. 18 հոդվածում բովանդակվող նորմերով, այլեւ «դատավարության բազմաթիվ այլ սկզբունքների կարգադրագրերով: Մյուս կողմից` անմեղության կանխավարկածն ընկած է այլ սկզբունքների հիմքում: Համենայն դեպս, դրանք ուղղակիորեն թե անուղղակիորեն ելնում են նրանից, որ քրեական պատասխանատվության ենթարկված անձը դեռեւս մեղավոր չի համարվում, որ այդ անձի մեղավորությունը պետք է ապացուցվի օրենքով սահմանված կարգով, իսկ մինչեւ այդ ոչ ոք իրավունք չունի նրա հետ վերաբերվել իբրեւ մեղավորի: Այլ խոսքով` անմեղության կանխավարկածը, հենվելով դատավարության մյուս սկզբունքների վրա, միաժամանակ ելակետային դրույթ է դրանց համար, դրանք հետեւողականորեն կենսագործելու համար» :

Անմեղության կանխավարկածի նշանակությունն ընդգծված է նաեւ միջազգային իրավունքում` Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պայմանագրերում: Այսպես, Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրում նշված է. «Հանցագործություն կատարելու մեջ մեղադրվող յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի համարվելու անմեղ, քանի դեռ նրա մեղավորությունը չի հաստատվել օրինական կարգով` հրապարակային դատական քննության միջոցով, որի ժամանակ ապահովվում են պաշտպանության բոլոր հնարավորությունները» (հոդվ. 11, մաս 1) : Քաղաքացիական եւ քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրում նշված է. «Քրեական հանցագործության մեջ յուրաքանչյուր մեղադրվող իրավունք ունի համարվելու անմեղ, քանի դեռ նրա մեղավորությունն ապացուցված չէ օրենքի համաձայն» (հոդվ. 14, մաս 2) : Մարդու իրավունքների եւ հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին կոնվենցիայում նշված է. «Յուրաքանչյուր ոք, ով մեղադրվում է քրեական հանցագործություն կատարելու մեջ, համարվում է անմեղ, քանի դեռ նրա մեղավորությունն ապացուցված չէ օրենքին համապատասխան» (հոդվ. 6, մաս 2) :
Ինչպես տեսնում ենք, անմեղության կանխավարկածը մարդու (կասկածյալի, մեղադրյալի) իրավունքների կարեւորագույն երաշխիք է:

Այդուհանդերձ, անմեղության կանխավարկածի վերաբերյալ արտահայտվել են իրարամերժ դիրքորոշումներ ու տեսակետներ: Որոշ հեղինակներ մերժում էին անմեղության կանխավարկածի գոյությունն իսկ` այն համարելով բուրժուական իրավունքի հնացած դոգմա (օր.` Ս.ոլունսկին, Ե.Մարտինչիկը, Կ.Մոկիչեւը, Յ.Մոտովիլովկերը, Մ.Չելցովը եւ այլք) : Նկատենք, սակայն, որ երբեք չի կարելի հաստատված համարել այն, ինչը դեռեւս ապացուցված չէ: Ուշագրավ է, որ բազմաթիվ հեղինակների աշխատություններում իրավամբ հիմնավորվում է անմեղության կանխավարկածի գոյությունը : Ավելին, օրինակ` Մ.Ստրոգովիչն այդ սկզբունքի արմատավորման եւ օրենսդրական ամրագրման կողմնակիցն էր :
Քրեական դատավարության իրավունքի նորագույն գրականության եւ վերջին տարիներին ընդունված համապատասխան օրենսդրական ակտերի վերլուծությունը մեզ հիմք է տալիս վստահաբար հավաստագրելու, որ հաղթանակել եւ ամրապնդվել` օրենսդրորեն ամրագրվել է ճշմարիտ գիտական պատկերացումը. անմեղության կանխավարկածը կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքին եւ դրա ապահովմանը միտված հուսալի երաշխիք է: Մենք եւս կարծում ենք, որ անմեղության կանխավարկածն անձի` կասկածյալի կամ մեղադրյալի անքակտելի իրավունքն է, նրա օբյեկտիվ դատավարական վիճակը:
Անդրադառնանք անմեղության կանխավարկածի առավել վիճահարույց եւ քիչ ուսումնասիրված հիմնահարցերին` կապված կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման հիմնախնդրի հետ:

Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ անմեղության կանխավարկածի գործողության սահմանները: Անմեղության կանխավարկածն արգելում է անձին` կասկածյալին կամ մեղադրյալին վերաբերվել իբրեւ մեղավորի` նախքան նրա նկատմամբ կայացված մեղադրական դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը: Բացի այդ, անմեղության կանխավարկածը պետության եւ անձի փոխհարաբերությունների հիմքն է կազմում, մարդկանց միջեւ նորմալ փոխհարաբերությունների նախադրյալներ է ստեղծում :
Քրեական դատավարության օրենսգրքում (ՀՀ Սահմանադրության համեմատությամբ) անմեղության կանխավարկածի գործողության շրջանակներն ընդլայնված են: Ըստ այդմ` այն տարածվում է ոչ միայն մեղադրյալի, այլեւ կասկածյալի նկատմամբ: Սա առավել ճշգրիտ եւ ամբողջական է արտահայտում իրողությունը: Սակայն առանձին հեղինակներ գտնում են, որ անմեղության կանխավարկածը սկսում է գործել անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու պահից եւ չի տարածվում կասկածյալի վրա : Այնինչ չի կարելի ելնել անձի մեղավորության կանխավարկածից` թե՛ որպես մեղադրյալ ներգրավելու եւ թե՛ հանցանք կատարելու մեջ կասկածելու դեպքում: Քրեական դատավարության իրավաբանական արդյունքը անձի մեղավորության մասին ծագած հարցին պատասխանելն է: Դրա համար էլ հարուցվում է քրեական գործ, իրականացվում է քրեական հետապնդում, գործի քննության ընթացքում ի հայտ են գալիս կասկածյալներ, մեղադրյալներ, դատավարության այլ մասնակիցներ: «Սահմանելով անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը` օրենսդիրը նկատի ունի... այն անձին, ով կասկածվում է հանցագործության կատարման մեջ, կամ անձին, ում որպես մեղադրյալ պատասխանատվության են ենթարկել» :

Անմեղության կանխավարկածի գործողության սահմանների նեղացումը եւ այն միայն մեղադրյալի վրա տարածելը չեն համապատասխանում անձի իրավունքների եւ ազատությունների պաշտպանության խնդիրներին, սահմանափակում են կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը:
Այսպիսով, անմեղության կանխավարկածը գործում է անձի նկատմամբ` կասկածյալի կամ մեղադրյալի իրավավիճակ ձեռք բերելու պահից եւ ավարտվում է մեղադրական դատավճիռն օրինական ուժի մեջ մտնելով. մինչեւ այդ պահը անձի մեղավորության հարցը մնում է բաց:
Դատարանի մեղադրական դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելով ավարտվում է անմեղության կանխավարկածի գործողությունը եւ սկսում է գործել դատավճռի ճշմարտացիության` օրինականության եւ հիմնավորվածության կանխավարկածը, այսինքն` դատապարտյալի մեղավորության կանխավարկածը: Նկատենք, սակայն, որ օրինական ուժի մեջ մտած մեղադրական դատավճռի ճշմարտացիության եւ ըստ այդմ` դատապարտյալի մեղավորության կանխավարկածը պատկանում է հերքելի կանխավարկածների թվին: Նկատի ունենք օրինական ուժի մեջ մտած մեղադրական դատավճռի վերանայումը (բեկանումը) նոր կամ նոր ի հայտ եկած հանգամանքների հետեւանքով : Ընդ որում, օրինական ուժի մեջ մտած մեղադրական դատավճռի վերանայման դեպքում վերականգնվում է նաեւ անմեղության կանխավարկածը:

Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ անձին մեղավոր ճանաչելու հիմնահարցը: Նախնական քննության ժամանակ եւ դատական քննության ընթացքում անձի (կասկածյալի, մեղադրյալի) մեղավորությունը ենթակա է ապացուցման: Անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելը, մեղադրական եզրակացություն կազմելը եւ գործը դատարան ուղարկելը դեռեւս գործով ճշմարտության բացահայտում եւ մեղադրյալի մեղավորության ապացուցում չեն նշանակում. գործի բոլոր նյութերը դեռեւս պետք է մանրակրկիտ հետազոտվեն (ստուգվեն) դատարանի կողմից: Անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելիս, մեղադրանք առաջադրելիս, դատավարական հարկադրանքի միջոցներ կիրառելիս, ինչպես նաեւ մեղադրական եզրակացություն կազմելիս, հաստատելիս եւ գործը դատարան ուղարկելիս համապատասխանաբար` քննիչը եւ դատախազն արտահայտում են մեղադրյալի մեղավորության մասին իրենց կարծիքը: Նկատենք, սակայն, որ քննիչի եւ դատախազի կարծիքը (հետեւությունը), թեպետեւ ձեւակերպված դատավարական փաստաթղթում` մեղադրական եզրակացության մեջ, այնուամենայնիվ կրում է սուբյեկտիվ բնույթ, քանզի համարվում է մեղադրական վարկած, որը ենթակա է ստուգման դատական քննության փուլում: Ուստի համապարտադիր նշանակություն ունի ոչ թե քննիչի, դատախազի վարկածը` ձեւակերպված մեղադրական եզրակացությունում, այլ դատարանի հետեւությունը` ձեւակերպված դատավճռում (որոշման մեջ): Պետությունը, ելնելով անմեղության կանխավարկածի օբյեկտիվ բնույթից եւ ըստ այդմ` սահմանելով մեղադրական եզրակացության ստուգման դատական ընթացակարգ, մեղադրյալին դեռեւս չի համարում մեղավոր: Ահավասիկ. «Ոչ ոք չի կարող հանցագործության համար մեղավոր ճանաչվել, ինչպես նաեւ ենթարկվել քրեական պատժի այլ կերպ, քան դատարանի դատավճռով եւ օրենքին համապատասխան» (քր. դատ. օր., հոդվ. 24, մաս 2): Սա պետության դիրքորոշումն է անմեղության կանխավարկածի օբյեկտիվ բնույթի վերաբերյալ:

Նախնական քննության փուլում քրեական հետապնդման մարմնի կողմից մեղադրյալի մեղավորությունը պարզելն առաջ է բերում միայն քրեադատավարական հետեւանքներ (որպես մեղադրյալ ներգրավելը, դատավարական հարկադրանքի միջոցներ կիրառելը եւ այլն): Այնինչ մեղադրյալը հանցանքի կատարման համար կարող է մեղավոր ճանաչվել միայն դատական կարգով` դատարանի օրինական ուժի մեջ մտած մեղադրական դատավճռով: Միայն այս դեպքում նրա նկատմամբ առաջ կգան քրեաիրավական հետեւանքներ (ընդհուպ կարող են կիրառվել քրեական պատժի միջոցներ). չէ՞ որ «դատարանի մեղադրական դատավճիռը հաստատում է մեղադրանքի ապացուցվածությունը» (Ս.Պոզնիշեւ) :

Հանցագործություն կատարելու համար մեղավոր ճանաչել, մեղավորությունն ապացուցված (հաստատված) համարել եւ քրեական պատժի միջոցներ կիրառել կարող է միայն մեկ պետական մարմին` դատարանը: Ա.Խալիուլինն իրավացիորեն նշում է, որ հանցագործությունը չի կարելի համարել բացահայտված այն պահից, երբ որեւէ մեկը ներգրավվել է որպես մեղադրյալ, քանի որ հանցագործության համար անձին մեղավոր կարող է ճանաչել միայն դատարանը : Պետության մեջ այլ մարմնի կամ անձի այդպիսի իրավունք տրված չէ: Ուստի «այն պահին, երբ կոնկրետ անձի նկատմամբ կան մեղավորությունը հաստատող բավարար ապացույցներ, որոնք հիմք են տալիս իրավասու մարմիններին եւ պաշտոնատար անձանց գործն ուղարկել դատարան, քրեաիրավական հարաբերությունը դեռեւս չի կարելի համարել հաստատված, եւ այն կրում է վիճելի բնույթ: Մեղադրողը պետք է դատարանի առջեւ ապացուցի անձի նկատմամբ առաջադրված մեղադրանքը, իսկ մեղադրյալն իրավունք ունի վիճարկել մեղադրանքը» :

Միայն դատարանի դատավճռով մեղավոր ճանաչելու հիմնադրույթը կապված է քրեական օրենքը (պատժի միջոցներ) կիրառելու հարցի հետ: Քրեական օրենքը կիրառելը եւ արարքը որակելը մոտ են, բայց նույնական հասկացություններ չեն: Իրենց իրավասության շրջանակներում արարքը որակում են հետաքննության մարմինը, քննիչը, դատախազը, դատարանը: Սակայն քրեական օրենքը կիրառում է եւ գործը լուծում է միայն դատարանը` կայացնելով դատավճիռ կամ որոշում: Մինչեւ այդ ոչ թե քրեական օրենքն է կիրառվում, այլ անձը մեղադրվում է քրեական օրենքը խախտելու համար: Այսպիսով, միայն դատարանի մեղադրական դատավճռում է մարմնավորվում, դրսեւորվում պետության իրավունքը` անձին մեղավոր ճանաչելու եւ նրա նկատմամբ քրեական պատժի միջոցներ կիրառելու:
Նկատենք նաեւ, որ քրեական օրենքը ճիշտ կիրառելու համար անհրաժեշտ է քրեական դատավարական օրենքի (ընթացակարգի) անշեղ պահպանում, անմեղության կանխավարկածի, կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի ապահովում: Հակառակ մոտեցումը կհանգեցնի կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի, անմեղության կանխավարկածի խախտման կամ ուղղակի մերժման : Եվրոպական «դատարանի կարծիքով՝ անմեղության կանխավարկածը կխախտվի այն դեպքում, երբ, առանց մեղադրյալի մեղավորությունն օրենքին համապատասխան ապացուցելու եւ հատկապես առանց նրան հնարավորություն տալու օգտվել պաշտպանության իր իրավունքից, նրան վերաբերող դատական որոշումն արտահայտի այն կարծիքը, որ նա մեղավոր է» (Մինելին ընդդեմ Շվեյցարիայի՝ 21.02.1983) :

Հանցագործության կատարման համար անձին մեղավոր ճանաչելը պետք է ձեւակերպվի միայն դատարանի դատավճռում: Այսպիսով, անձը հանցագործության համար կարող է մեղավոր ճանաչվել օրենքին համապատասխան: Եթե այլ կերպ է եղել, այսինքն` քրեական դատավարության օրենսդրությամբ սահմանված վարույթի կարգը խախտվել է, ուրեմն նշանակում է` մեղադրյալը չի կարող մեղավոր ճանաչվել:
Քրեական դատավարության օրենսդրությամբ սահմանված վարույթի կարգը պահպանելու պահանջը եւ՛ կարեւոր, եւ՛ տարողունակ` ընդգրկուն հասկացություն է: Այն նախատեսում (ներառում) է մասնավորապես` կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ դրա ապահովումը, գործի արդարացի քննությունը, դատավարական հարկադրանքի միջոցների կիրառման օրինականությունն ու հիմնավորվածությունը, քրեական դատավարության ընթացքում միայն այն փաստական տվյալների` ապացույցների օգտագործման հնարավորությունը, որոնք ձեռք են բերվել քրեադատավարական օրենսգրքով սահմանված նորմերին համապատասխան եւ այլն:
Ընդսմին, նկատենք, որ հետաքննության մարմինը, քննիչը, դատախազը կամ դատարանն իրավունք չունեն կամայականորեն կրճատել կասկածյալի եւ մեղադրյալի դատավարական իրավունքների ծավալը, այսինքն` փոփոխել դատավարության սահմանված կարգը: Անմեղության կանխավարկածի օբյեկտիվ բնույթը պայմանավորված է կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի պահպանմամբ:

Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի, անմեղության կանխավարկածի եւ անձին մեղավոր ճանաչելու հիմնախնդրի շրջանակներում որոշակի հետաքրքրություն է ներկայացնում մի հիմնահարց, որը վերաբերում է ոչ արդարացնող հիմքերով քրեական գործի կարճմանը եւ քրեական հետապնդման դադարեցմանը, ինչպես նաեւ այն հանգամանքներին, որոնք թույլ են տալիս չհարուցել քրեական գործ եւ չիրականացնել քրեական հետապնդում (քր. դատ. օր., հոդվ. 35 եւ 37):
Նշված հարցերը քր. դատ. օր-ում ստացել են ոչ միանշանակ, վիճահարույց կարգավորում: Քր. դատ. օր. 35 եւ 66 հոդվածների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ի տարբերություն քր. դատ. օր. 35 հոդվ. 1-ին մասի 13-րդ կետերով եւ 2-րդ մասով նախատեսված հիմքերի, 35 հոդվ. 1-ին մասի 413-րդ կետերով նախատեսված հիմքերը չեն համարվում անձին արդարացնող հիմքեր: Քր. դատ. օր. 261 հոդվ. 3-րդ մասի տառացի մեկնաբանումից էլ բխում է, որ քր. դատ. օր. 35 հոդվ. 1-ին մասի 413-րդ կետերով նախատեսված հանգամանքների առկայությամբ գործով վարույթը կարճելիս եւ քրեական հետապնդումը դադարեցնելիս կարելի է որոշման մեջ տալ ձեւակերպումներ, որոնք կասկածի տակ կդնեն այն անձի անմեղությունը, որի նկատմամբ քրեական հետապնդումը դադարեցվել է:

Նկատենք, որ քր. դատ. օր. 35 հոդվածով նախատեսված որեւէ հիմքով գործի վարույթի կարճումը եւ քրեական հետապնդման դադարեցումը չի առաջացնում քրեաիրավական հետեւանքներ (քրեական պատժի միջոցների կիրառում, դատվածություն). այսինքն՝ քրեական գործով վարույթի կարճումով (կարճման որոշմամբ) անձը չի կարող հանցագործության համար մեղավոր ճանաչվել1: Բացի այդ, նախնական քննության ընթացքում գործով վարույթի կարճման եւ քրեական հետապնդման դադարեցման բոլոր դեպքերում խափանման միջոցը, գույքի վրա դրված կալանքը, դատավարական հարկադրանքի այլ միջոցները (օր.՝ պաշտոնավարության ժամանակավոր դադարեցումը) վերացվում են, քաղաքացիական հայցը թողնվում է առանց քննության (չի լուծվում), դատական ծախսերը չեն գանձվում:
Քր. դատ. օր. 35 հոդվածով նախատեսված ոչ արդարացնող հիմքերով գործի վարույթի կարճումը կամ քրեական հետապնդման դադարեցումը չի համարվում անձի մեղավորության հաստատում, այսինքն՝ չի կանխորոշում անձի (կասկածյալի կամ մեղադրյալի) մեղավորության հարցը: Ընդամենը նշված դեպքերում սահմանվում է վարույթի ոչ սովորական ընթացակարգ, դատավարական կարգ, երբ քրեական հետապնդման մարմինն աննպատակահարմար (անիմաստ) է համարում կամ ուղղակի անհնար է այդ գործերով հետագա վարույթը:

Քր. դատ. օր. 35 հոդվածով նախատեսված ոչ արդարացնող հիմքերով գործի վարույթի կարճումը կամ քրեական հետապնդման դադարեցումը տվյալ անձի համար առաջ է բերում միայն քրեադատավարական որոշակի անբարենպաստ հետեւանքներ, այն է՝ անձը ձեռք չի բերում արդարացվածի իրավավիճակ եւ ըստ այդմ՝ չի օգտվում այդ սուբյեկտի դատավարական իրավունքներից (հոդվ. 66):
Նկատենք, որ քր. դատ. օր. 35 հոդվածով նախատեսված ոչ արդարացնող հիմքերով գործի վարույթի կարճման եւ քրեական հետապնդման դադարեցման արդյունքում անձը թեեւ ձեռք չի բերում արդարացվածի իրավավիճակ, թեեւ նրա մեղավորության կամ անմեղության հարցը մնում է չլուծված, սակայն, միեւնույն ժամանակ, նա չի համարվում մեղավոր հանցագործության կատարման համար. անմեղության կանխավարկածի ուժով՝ նա շարունակում է համարվել անմեղ: Անձի մեղավորությունը պետք է ապացուցվի քր. դատ. օր-ով սահմանված կարգով (դատական քննության արդյունքում) եւ հաստատվի դատարանի օրինական ուժի մեջ մտած մեղադրական դատավճռով. միայն այս դեպքում անձի նկատմամբ առաջ կգան քրեաիրավական հետեւանքներ:

Անձը (կասկածյալը կամ մեղադրյալն) իրավունք ունի չհամաձայնվել գործի վարույթի կարճման եւ քրեական հետապնդման դադարեցման հիմքի (մասնավորապես՝ ոչ արդարացնող հիմքի) հետ եւ բողոքարկել այդ որոշումը նախ՝ վերադաս դատախազին, ապա նաեւ դատարան (քր. դատ. օր., հոդվ. 263): Ավելին, քննիչը պարտավոր է կարճման որոշման պատճենն ուղարկել մասնավորապես՝ կասկածյալին, մեղադրյալին, նրանց պարզաբանել կարճված գործի նյութերին ծանոթանալու եւ նշված որոշումը բողոքարկելու իրավունքը եւ կարգը (քր. դատ. օր., հոդվ. 262):
Բացի այդ, վաղեմության ժամկետներն անցնելու եւ համաներման ակտ ընդունվելու հիմքերով գործի վարույթի կարճում եւ քրեական հետապնդման դադարեցում չի թույլատրվում, եթե դրա դեմ առարկում է մեղադրյալը: Այս դեպքում գործի վարույթը շարունակվում է սովորական կարգով (քր. դատ. օր., հոդվ. 35, մաս 6): Նշված հիմքերով գործի վարույթը կարճելուց առաջ քննիչը պարտավոր է ճշտել տվյալ անձի դիրքորոշումը (համաձայնությունը կամ առարկությունը) եւ ըստ այդմ՝ կարճել կամ շարունակել գործի վարույթը: Ընդ որում, քր. դատ. օր. 101 հոդվածի ուժով՝ քննիչը պարտավոր է նշված դեպքերում տվյալ անձին պարզաբանել՝ գործի կարճման դեմ առարկելու եւ գործի վարույթի շարունակում պահանջելու իրավունքը եւ հետեւանքը: Այսպիսով, քր. դատ. օր. 35 հոդվ. 6-րդ մասում նշված դեպքերում անձն ունի գործի քննության շարունակման արդյունքում դատարանի դատավճռով արդարացվելու հնարավորություն (տես նաեւ ՀՀ Սահմանադրություն, հոդվ. 18, մաս 1): Կարծում ենք, որ կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման առումով կարեւոր քայլ կլիներ գործի վարույթի կարճման (քրեական հետապնդման դադարեցման) դեմ առարկելու եւ գործի վարույթի շարունակում պահանջելու դեպքերի ավելացումը: Մասնավորապես, խոսքը վերաբերում է իրադրության փոփոխման դեպքին (ՀՀ քրեական օրենսգիրք, հոդվ. 74): Այսինքն՝ առաջարկում ենք՝ նշված հիմքով գործի վարույթի կարճումը եւ քրեական հետապնդման դադարեցումը թույլատրվի մեղադրյալի համաձայնության դեպքում միայն: Հավելենք նաեւ, որ մենք եւս կողմնակից ենք արդարացվածի դատավարական կարգավիճակի ընդլայնմանը1:

Ինչ վերաբերում է քր. դատ. օր. 37 հոդվածին, ապա այն նախանշում է հանգամանքներ, որոնք թույլ են տալիս չհարուցել քրեական գործ եւ չիրականացնել քրեական հետապնդում: Ըստ այդմ՝ դատախազն իրավասու է իր որոշմամբ քրեական գործ չհարուցել եւ քրեական հետապնդում չիրականացնել անձին քրեական պատասխանատվության ենթարկելուց ազատելու՝ ՀՀ քրեական օրենսգրքով նախատեսված հիմքերի առկայությամբ՝ կապված գործուն զղջալու հետ կամ իրադրության փոփոխման հետ, կամ էլ ոչ մեծ ծանրության հանցագործությունից տուժած անձի համաձայնության հիման վրա կայացված դատախազի որոշմամբ, եթե վերջինս գտնի, որ պատճառած վնասը հարթած կասկածյալը կամ մեղադրյալն ընդունակ է ուղղվելու՝ առանց նրա նկատմամբ պատիժ կիրառելու (հոդվ. 37, մաս 1):
Կարծում ենք, որ այստեղ ակնհայտ հակասություն կա մի կողմից՝ սույն կարգավորման (ձեւակերպման) ու մյուս կողմից՝ կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման, անմեղության կանխավարկածի միջեւ: Բանն այն է, որ դեռ չի հարուցվել քրեական գործ եւ, հետեւաբար, չի իրականացվել քրեական հետապնդում (քրեական հետապնդում կարող է իրականացվել միայն հարուցված քրեական գործով- քր. դատ. օր., հոդվ. 33, մաս 4), բայց արդեն խոսվում է (հոդվ. 37, մաս 1) գործուն զղջալու, իրադրության փոփոխման մասին, ոչ մեծ ծանրության հանցագործության (նշանակում է՝ արարքի իրավաբանական որակման) մասին (այսինքն՝ դատավարության մասնակիցների առկայության մասին):

Նկատենք, սակայն, որ վերոնշյալ հանգամանքները կարող են պարզվել միայն հարուցված քրեական գործի շրջանակներում կատարված ապացուցման (ապացույցների հավաքման, ստուգման՝ հետազոտման եւ գնահատման) արդյունքում: Հիրավի, նշված հանգամանքներով «քրեական գործ չի կարող չհարուցվել, որովհետեւ դատախազը նման որոշում կայացնելու պահին պետք է համոզված լինի անձին քրեական պատասխանատվության ենթարկելու հիմքերի եւ պայմանների ապացուցված լինելու մեջ, իսկ այդպիսի համոզվածություն կարող է առաջանալ միայն նախաքննության ընթացքում ձեռք բերված ապացույցների ստուգման եւ գնահատման միջոցով»2:

Մյուս կողմից՝ քր. դատ. օր. 37 հոդվ. 1-ին մասի 3-րդ կետում առկա ձեւակերպումը փաստորեն նշանակում է, որ ոչ մեծ ծանրության հանցագործությունից տուժած անձին պատճառած վնասը հատուցած կասկածյալը կամ մեղադրյալը թեեւ մեղավոր է, սակայն դատախազն իր որոշմամբ գտնում է, որ տվյալ անձը (իրավախախտն) ընդունակ է ուղղվելու՝ առանց նրա նկատմամբ պատիժ կիրառելու: Այս ձեւակերպումը հակասում է անմեղության կանխավարկածին. հակասությունն այն է, որ տվյալ անձը դեռեւս չի ճանաչվել մեղավոր օրենքին համապատասխան, իսկ նրա վերաբերյալ կայացված դատախազի որոշումն արտացոլում է այն կարծիքը, որ նա մեղավոր է: Ընդսմին, նշված ձեւակերպմամբ («եթե դատախազը գտնի, որ... մեղադրյալն ընդունակ է ուղղվելու՝ առանց նրա նկատմամբ պատիժ կիրառելու») դատախազին վերապահվում է վիճահարույց իրավասություն: Բանն այն է, որ անձին մեղավոր ճանաչելը եւ նրա նկատմամբ պատժի միջոցներ կիրառելը (չկիրառելը) դատարանի բացառիկ լիազորությունն է:

Կարծում ենք նաեւ, որ, ելնելով կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման հիմնադրույթից, քր. դատ. օր. 37 հոդվ. 1-ին մասում նշված դեպքերում պետք է առկա լինի տվյալ անձի համաձայնությունը, որի հիման վրա կայացված դատախազի որոշմամբ բացառվի քրեական գործի հարուցումը եւ քրեական հետապնդման իրականացումը: Հակառակ պարագայում, տվյալ անձի առարկության դեպքում, պետք է հարուցվի քրեական գործ եւ կատարվի նախաքննություն, որպեսզի այդ անձը (մեղադրյալը) կարողանա օգտվել դատական պաշտպանության իրավունքից (ՀՀ Սահմանադրություն, հոդվ. 18, մաս 1):
Ինչ վերաբերում է քր. դատ. օր. 37 հոդվ. 2-րդ մասում նշված հանգամանքներին, ապա դրանք թույլ են տալիս դատախազին իր որոշմամբ քրեական հետապնդում չիրականացնել, եթե նա դրա իրականացումը գտնի ոչ նպատակահարմար: Այստեղ եւս առկա են որոշակի հակասություններ եւ անհստակություններ: Այսպես, քր. դատ. օր. 37 հոդվ. 2-րդ մասի 2-րդ կետում խոսվում է տուժանքի միջոցների, իրավունքի սահմանափակումների, այլ զրկանքների մասին, որոնք անձը կրել է իր կատարած արարքի կապակցությամբ: Նկատենք, որ նշված ձեւակերպումը չի բխում անմեղության կանխավարկածի հիմնադրույթից: Բացի այդ, նշված ձեւակերպման մեջ առկա «տուժանքի միջոցներ», «իրավունքի սահմանափակումներ», «այլ զրկանքներ» հասկացություններն օրենքում պարզա-բանված (հստակեցված) չեն եւ փաստորեն գնահատողական կատեգորիաներ են:

Այդուհանդերձ, քր. դատ. օր. 37 հոդվածում նշված հանգամանքները թույլ են տալիս չհարուցել քրեական գործ եւ չիրականացնել քրեական հետապնդում, քանզի տվյալ դեպքում նպատակահարմար չէ կատարել քննություն, անձի նկատմամբ իրականացնել քրեական հետապնդում: Սակայն, դրանով հանդերձ, տվյալ անձը ձեռք չի բերում արդարացվածի իրավավիճակ, նրա դատավարական կարգավիճակը մնում է անորոշ, իսկ մեղավորության հարցը՝ չլուծված: Ուստի քր. դատ. օր. 37 հոդվածում առկա ձեւակերպումները պետք է համապատասխանեցվեն կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման ու անմեղության կանխավարկածի հիմնադրույթներին:
Բոլոր դեպքերում, քր. դատ. օր. 35 հոդվածի ոչ արդարացնող հիմքերով գործի վարույթի կարճումը եւ քրեական հետապնդման դադարեցումը, ինչպես նաեւ քր. դատ. օր. 37 հոդվածում նշված հանգամանքներով քրեական գործ չհարուցելու եւ քրեական հետապնդում չիրականացնելու դատախազի որոշումը չեն հաստատում (անմեղության կանխավարկածի ուժով՝ չեն էլ կարող հաստատել) անձի (կասկածյալի կամ մեղադրյալի) մեղավորությունը. քրեաիրավական առումով նա շարունակում է մնալ անմեղ: Ուստի միանգամայն օրինաչափ է Եվրոպական դատարանի այն պնդումը, որ «քրեական գործը կարճելու մասին որոշումը չի կարող անձի մեղավորության հաստատումը լինել, եթե անձի մեղավորությունը չի հաստատվել օրենքով սահմանված կարգով»1: Այնինչ մեղադրանքի ապացուցվածությունը կարող է հաստատվել միայն դատարանի օրինական ուժի մեջ մտած դատավճռով:

Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ անձի անձեռնմխելիության երաշխիքները: Իրավական համակարգի մարդասիրական բնույթը մեծապես որոշվում է կիրառվող հարկադրանքի միջոցների տեսակով եւ ծավալով: Լավ է, երբ իրավական համակարգում գերիշխում կամ կիրառվում են դատավարական հարկադրանքի ավելի մեղմ տեսակները: Դատավարական հարկադրանքի միջոցները պետք է կիրառվեն միայն հույժ անհրաժեշտ դեպքերում: Իրավական հարկադրանքը, այդ թվում` քրեադատավարական հարկադրանքը չպետք է լինի չափից ավելի:
Այս կապակցությամբ հարց է ծագում. քրեադատավարական հարկադրանքը, այլ կերպ ասած` անձի ազատության եւ անձեռնմխելիության դատավարական սահմանափակումն ինչպես է հարաբերակցվում մի կողմից` կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքին եւ դրա ապահովմանը, մյուս կողմից` անմեղության կանխավարկածին: Սույն հիմնահարցն առավելապես վերաբերում է ձերբակալմանը եւ կալանավորմանը, քանզի դրանք զուգորդված են անձի անձեռնմխելիության, նրա իրավունքների եւ ազատությունների սահմանափակման, զգալի զրկանքների հետ, որոնք կրում է անձը (կասկածյալը կամ մեղադրյալը), որին օրենքը, անմեղության կանխավարկածի ուժով, համարում է անմեղ: Ընդ որում, ձերբակալմանը եւ կալանավորմանը` որպես դատավարական հարկադրանքի միջոցի, կանդրադառնանք այնչափով, որչափով դրանք վերաբերում են կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման ու, դրանով պայմանավորված, անմեղության կանխավարկածի եւ անձի անձեռնմխելիության երաշխիքների հետ կապված վիճահարույց ու քիչ ուսումնասիրված հիմնահարցերին:

Անձի ազատությունը եւ անձեռնմխելիությունը երաշխավորվում են ՀՀ Սահմանադրությամբ, օրենքներով եւ ՀՀ միջազգային պայմանագրերով: Այսպես, Մարդու իրավունքների եւ հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին կոնվենցիայի (այսուհետ` Եվրոպական կոնվենցիա) 5 հոդվածի համաձայն` «յուրաքանչյուր ոք ունի ազատության եւ անձեռնմխելիության իրավունք: Ոչ ոքի չի կարելի ազատությունից զրկել այլ կերպ, քան... օրենքով սահմանված կարգով»: Ուստի անձի ազատությունը եւ անձեռնմխելիությունը կարող են սահմանափակվել (մասնավորապես` անձը կարող է ձերբակալվել կամ կալանավորվել) միայն օրենքով սահմանված հիմքերով եւ կարգով: «Ըստ Կոնվենցիայի` ազատությունը եւ անձեռնմխելիությունը պետք է ընկալվեն ամբողջության մեջ: Այս երկու հասկացությունները, լրացնելով միմյանց, պետական մարմինների կողմից պետք է դիտարկվեն որպես ամեն տեսակ դատավարական եւ նյութաիրավական կամայական ոտնձգություններից անձի ազատության պաշտպանություն (X-ն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության՝ 12.01.73)» : Անձի ազատության եւ անձեռնմխելիության իրավունքն ամրագրված է ՀՀ Սահմանադրության 16 հոդվածում, ինչպես նաեւ քր. դատ. օր. 11 հոդվածում: Օրենքը կարող է նախատեսել ազատությունից զրկում միայն ՀՀ Սահմանադրության 16 հոդվածի 1-ին մասում նախանշված դեպքերում: Ընդսմին, անձի նկատմամբ դատավարական հարկադրանք կիրառվում է, երբ դրա անհրաժեշտությունը հիմնավորված է պատշաճ իրավական ընթացակարգով (քր. դատ. օր., հոդվ. 9, մաս 2):

Դատավարական հարկադրանքը (մասնավորապես ու հատկապես` ձերբակալումը եւ կալանավորումը) քրեադատավարական օրենքի նորմերի կիրառումն ապահովելու, դրանք կենսագործելու միջոց է: Հենց սա է դատավարական հարկադրանքի դրական եւ կառուցողական նշանակությունը: Դատավարական հարկադրանքի միջոցները, այդ թվում` ձերբակալումը եւ կալանավորումը կիրառվում են անձի (կասկածյալի եւ մեղադրյալի) անցանկալի վարքագիծը կանխելու, պատշաճ վարքագիծ հանդես բերելուն հարկադրելու համար:
Նկատենք, որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը ձերբակալման եւ կալանավորման կիրառման վերաբերյալ նախատեսում է տարբեր հիմքեր եւ դատավարական կարգ: Նախ անդրադառնանք ձերբակալմանը: Ձերբակալումն անձին արգելանքի վերցնելն է, այսինքն` անձին առանց դատարանի որոշման կարճաժամկետ (մինչեւ 72 ժամ) ազատությունից զրկելն է : Որոշ հեղինակներ գտնում են, որ ձերբակալումն անձին կարճաժամկետ կալանքի վերցնելն է, ուստի ձերբակալումն անվանում են կարճաժամկետ կալանավորում : Չի կարելի համաձայնել նշված տեսակետներին, քանզի կալանավորումը (կալանքը) քրեադատավարական տերմինաբանությամբ խափանման միջոց է:

Ձերբակալումը եւ խափանման միջոցները (հատկապես` կալանավորումը) սերտորեն փոխկապակցված են (տես, օրինակ` քր. դատ. օր., հոդվ. 131). չէ՞ որ դրանք ունեն խնդիրների ընդհանրություն: Ձերբակալումը, սակայն, կիրառվում է շտապ կարգով եւ կարճ ժամկետով (այն չի կարող տեւել արգելանքի վերցնելու պահից 72 ժամից ավելի) : ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի համաձայն` անձին (կասկածյալին կամ մեղադրյալին) ձերբակալելիս դատարանի որոշում չի պահանջվում (համեմատության համար նշենք, որ կալանավորումը կիրառվում է միայն դատարանի որոշմամբ):

Նկատենք, որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքն ուղղակիորեն չի նախատեսում ձերբակալվածի կողմից իր ձերբակալման օրինականությունը եւ հիմնավորվածությունը դատական կարգով վիճարկելու իրավունքը: Այնինչ Եվրոպական կոնվենցիայի 5 հոդվածի 4-րդ մասի կապակցությամբ Եվրոպական դատարանի մեկնաբանության մեջ մասնավորապես նշված է. «Ազգային օրենսդրությամբ սահմանված իրավական պաշտպանության միջոցները պետք է լինեն արդյունավետ, այսինքն` հնարավորություն տան վիճարկելու ձերբակալման օրինականությունը»: Ավելին, «ձերբակալման, կալանավորման որոշման բողոքարկումը մատչելի պետք է լինի անկախ եւ անաչառ դատարանին, որը պետք է իրավունք ունենա ընդունելու որոշում անձին ազատ արձակելու մասին» : Ուստի, ինչպես տեսնում ենք, ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքն այս առումով չի համապատասխանում Եվրոպական կոնվենցիայի պահանջներին: Բանն այն է, որ Եվրոպական կոնվենցիայի 5 հոդվածի 4-րդ մասն ուղղակիորեն նախատեսում է անձի իրավունքը՝ դատական կարգով վիճարկել իր ձերբակալման կամ կալանավորման օրինականությունը: Ըստ Եվրոպական դատարանի՝ դա նշանակում է, որ «յուրաքանչյուր ոք, ով զրկվում է ազատությունից ձերբակալման կամ կալանավորման հետեւանքով, իրավունք ունի նախաձեռնելու դատական վարույթ» (Վան Դրուգենբրոյեքն ընդդեմ Բելգիայի՝ 24.06.1982) :

ՀՀ Սահմանադրության 16 հոդվ. 4-րդ մասի, 18 հոդվ. 1-ին մասի, 19 հոդվ. 1-ին մասի եւ քրեական դատավարության օրենսգրքի 63 հոդվ. 2-րդ մասի 17-րդ կետի, 65 հոդվ. 2-րդ մասի 20-րդ կետի բովանդակությունից հետեւում է, որ յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի իրեն ազատությունից զրկելու օրինականությունն ու հիմնավորվածությունը բողոքարկել վերադաս դատական ատյանում եւ որ կասկածյալը կամ մեղադրյալը կարող է դատական պաշտպանության դիմել իր ցանկացած իրավունքի խախտման (ներառյալ` առանց օրինական հիմքերի կամ առանց անհրաժեշտության իրեն ձերբակալելու) դեպքում:
Այդուհանդերձ, ելնելով Եվրոպական կոնվենցիայի պահանջներից եւ հաշվի առնելով ձերբակալման բնույթը , առաջարկում ենք ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքում ուղղակիորեն նախատեսել կասկածյալի, մեղադրյալի, նրանց պաշտպանի եւ օրինական ներկայացուցչի իրավունքը` դատարան բողոքարկել ձերբակալման արձանագրությունը կամ որոշումը: Կարծում ենք նաեւ, որ ձերբակալման արձանագրության կամ որոշման մեջ հետաքննության մարմնի աշխատակցի, քննիչի կամ դատախազի կողմից պետք է բովանդակվի նշում՝ ձերբակալման արձանագրությունը կամ որոշումը դատարան բողոքարկելու կասկածյալի, մեղադրյալի, նրանց պաշտպանի եւ օրինական ներկայացուցչի իրավունքի մասին:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 128 հոդվածի 1-ին մասի

համաձայն` ձերբակալման հասկացությունը կազմված է չորս փոխկապակցված տարրերից` բաղադրիչներից: Դրանք են` ա) անձին արգելանքի վերցնելը, բ) նրան հետաքննության մարմին կամ վարույթն իրականացնող մարմին բերելը, գ) համապատասխան արձանագրություն կազմելը, դ) այդ մասին ձերբակալվածին հայտարարելը: Հարց է ծագում՝ ո՞ր պահը պետք է համարել ձերբակալման (հետեւաբար` նաեւ քրեական հետապնդման) սկիզբ` անձին արգելանքի վերցնելու՞, նրան հետաքննության մարմին կամ վարույթն իրականացնող մարմին բերելու՞, արձանագրություն կազմելու՞, թե՞ այդ մասին ձերբակալվածին հայտարարելու պահը: «Սա զուտ տեսական նշանակության հարց չէ: Անձին որպես կասկածյալ ձերբակալելու պահի ճիշտ որոշման կարեւորությունը պայմանավորված է նրանով, որ դրանից է կախված արգելանքի տակ պահելու` օրենքով սահմանված ժամկետի ճիշտ հաշվառումը» :

Օրենսդիրը սահմանել է, որ «ձերբակալման տակ պահելու ժամկետն սկսվում է արձանագրությունը կազմելու պահից» (քր. դատ. օր., հոդվ. 173, մաս 3): Նկատենք, սակայն, որ ձերբակալման մասին արձանագրությունը կազմվում է ոչ թե արգելանքի վերցնելու պահին, այլ փաստացի ձերբակալվածին (արգելանքի վերցվածին) հետաքննության մարմին կամ վարույթն իրականացնող մարմին բերելուց հետո միայն: Այսինքն` ձերբակալումը պայմանավորվում է ոչ թե արգելանքի վերցնելու, այլ այդ մասին արձանագրություն կազմելու փաստով. այդ պահից էլ սկսվում է ձերբակալման ժամկետը: Քր. դատ. օր. 173 հոդվածի 3-րդ մասից հետեւում է, որ անձին փաստացի ձերբակալելը՝ արգելանքի վերցնելը (այսպես ասած` «բռնելը») եւ նրան հետաքննության մարմին կամ վարույթն իրականացնող մարմին բերելը, փաստորեն, չեն մտնում ձերբակալման հասկացության ծավալի մեջ: Հակառակ պարագայում ձերբակալման ժամկետը պետք է սկսվեր անձին արգելանքի վերցնելու պահից2: Չէ՞ որ նշված չորս բաղադրիչները (տարրերն) էլ դե յուրե (իրավաբանորեն) մտնում են ձերբակալման հասկացության ծավալի մեջ: Ուստի քրեադատավարական օրենքը պետք է հստակ սահմանի, որ ձերբակալման սկիզբ է համարվում անձին արգելանքի վերցնելու պահը, որը` որպես ձերբակալման սկիզբ, պետք է ամրագրվի արձանագրության մեջ3: «Արդարացի է եւ անհատի իրավունքների պաշտպանության շահերին համապատասխանող այն լուծումը, որի դեպքում ձերբակալման պահը (նաեւ քրեական հետապնդման սկզբնական պահը) պետք է հաշվել անձին արգելանքի վերցնելու, այսինքն` անձին ազատությունից փաստացի հարկադրական զրկելու պահից»4:

Ելնելով վերոշարադրյալից` առաջարկում ենք ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 173 հոդվածի 3-րդ մասի վերջին նախադասությունը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ`
«Ձերբակալման ժամկետը հաշվվում է փաստացի ձերբակալման, այսինքն` կասկածյալին կամ մեղադրյալին արգելանքի վերցնելու, այն է՝ նրան ազատ տեղաշարժվելու իրավունքից զրկելու պահից»5:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը պարզորոշ չի կանոնակարգում հանցանք կատարելու մեջ կասկածվող անձին արգելանքի վերցնելու (տեղում բռնելու), նրան համապատասխան մարմին բերելու եւ այդ կապակցությամբ արձանագրություն կազմելու (այսինքն` կասկածյալին ձերբակալելու) դատավարական կարգը: Ի՞նչ կարգով պետք է տվյալ դատավարական գործողությունը (կասկածյալի ձերբակալումն) իրականացվի: Կարծում ենք, որ սույն հիմնահարցը հարկավոր է ընդգրկել, ներառել քրեադատավարական կանոնակարգման ոլորտում :
Ձերբակալումը պատիժ չէ. այն չի պարունակում պատժին բնորոշ հատկանիշներ: «Ձերբակալումը... քրեական պատասխանատվության միջոց չէ... Այն կատարում է ոչ թե պատժի, այլ քրեական գործի վարույթն ապահովելու գործառույթներ» :

Այսպիսով, ձերբակալումը պետք է կիրառվի միայն օրենքով սահմանված հիմքերի առկայության դեպքում եւ օրենքով նախատեսված ընթացակարգի խստիվ պահպանմամբ. ձերբակալումը պետք է լինի օրինական, հիմնավորված եւ, ընդսմին, անհրաժեշտ: «Ձերբակալման օրինականությունն ապահովելու եւ ձերբակալվածի իրավունքների պաշտպանության նպատակով օրենսդրությունը սահմանում է ձերբակալման պայմանները եւ կարգը... Ձերբակալման` օրենքով սահմանված կարգի խստիվ պահպանումն ապահովում է մի կողմից` հանցագործությունների բացահայտումն օրինական եղանակով եւ օրինական միջոցներով, իսկ մյուս կողմից` ձերբակալվածին թույլ է տալիս օգտագործել օրենքով նախատեսված հնարավորությունները՝ իր իրավունքները, իր արժանապատվությունը պաշտպանելու համար» :

Ձերբակալման՝ օրենքով նախատեսված կարգի չպահպանումը դատական պրակտիկան համարում է քրեադատավարական օրենքի էական խախտում: Այսպես, Ս.Շահմուրադյանի վերաբերյալ ՀՀ վճռաբեկ դատարանի քրեական եւ զինվորական գործերով պալատի 2001թ. հուլիսի 13-ի որոշման մեջ մասնավորապես նշված է. «2000թ. օգոստոսի 9-ից 11-ը Ս.Շահմուրադյանն ապօրինի պահվել է անազատության մեջ, որով խախտվել են անձի անձեռնմխելիության վերաբերյալ ՀՀ քր. դատ. օր-ի 11 հոդվածի պահանջները: 2000թ. օգոստոսի 11-ին Ս.Շահմուրադյանը ձերբակալվել է, որի մասին կազմվել է արձանագրություն Ինչպես երեւում է գործի նյութերից, ձերբակալման արձանագրությունը Ս.Շահմուրադյանին ընդհանրապես չի հայտարարվել, որի մասին վկայում է արձանագրության տակ նրա ստորագրության բացակայությունը: Այդ պատճառով նա զրկվել է ՀՀ քր. դատ. օր-ի 63 հոդվածի 2-րդ մասով իրեն վերապահված՝ ձերբակալման արձանագրության պատճենը ստանալու իրավունքից»: Նշված խախտումները ձեւական չեն, այլ էական են, քանզի «ՀՀ Սահմանադրության նորմերի եւ ՀՀ քրեական դատավարության սկզբունքների խախտումները ձեւական լինել չեն կարող» :
Ձերբակալման ժամկետը հաշվակցվում է կալանավորման ժամկետի մեջ: Այլ կերպ ասած` կալանքի տակ պահելու ժամկետը հաշվվում է` ձերբակալելիս անձին փաստացի արգելանքի վերցնելու պահից (քր. դատ. օր., հոդվ. 138, մաս 1): Ձերբակալումից ազատված անձը չի կարող կրկին ձերբակալվել նույն կասկածանքով (քր. դատ. օր., հոդվ. 132, մաս 3):

Անդրադառնանք կալանավորմանը: Կալանավորումը խափանման միջոց է, որը կիրառվում է մեղադրյալի նկատմամբ` քրեական գործով վարույթի ընթացքում նրա ոչ պատշաճ վարքագիծը կանխելու ու դատավճռի կատարումն ապահովելու համար եւ արտահայտվում է օրենքով նախատեսված վայրերում ու պայմաններում անձին կալանքի տակ պահելու ձեւով:
Կալանավորումն առավել խիստ խափանման միջոց է, որի կիրառման արդյունքում անձը զրկվում է ազատությունից, պարտավոր է ենթարկվել կալանավորվածներին պահելու` օրենքով սահմանված ռեժիմին, կրում է իրավունքների ժամանակավոր սահմանափակում : Կալանավորումը կիրառվում է միայն դատարանի որոշմամբ՝ քննիչի կամ դատախազի միջնորդությամբ կամ սեփական նախաձեռնությամբ՝ դատարանում քրեական գործը քննելիս: Նկատենք, որ կալանավորում կիրառելու նկատմամբ դատական վերահսկողությունն օրինականության ապահովման գործուն երաշխիք է:

Կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու վերաբերյալ միջնորդություն հարուցելու որոշման մեջ պետք է նշվեն այն շարժառիթներն ու հիմքերը, որոնց հիման վրա անհրաժեշտ է կալանավորել մեղադրյալին: Որոշմանը պետք է կցվեն միջնորդության օրինականությունը եւ հիմնավորվածությունը հաստատող նյութեր (ապացույցներ): Կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու կամ կալանքի տակ պահելու ժամկետը երկարացնելու միջնորդությունը քննարկելիս դատավորն իրավունք ունի միջնորդություն ներկայացրած անձից պահանջել միջնորդության օրինականությունը եւ հիմնավորվածությունը հաստատող լրացուցիչ նյութեր (փաստաթղթեր, իրեղեն ապացույցներ) , բացատրություններ: Ըստ էության, դատավորը կարող է պահանջել եւ հետազոտել նաեւ այնպիսի փաստաթղթեր, որոնք վերաբերում են մեղադրյալի տարիքին, առողջական վիճակին, ընտանեկան դրությանը, բնակության մշտական վայրի առկայությանը, դատվածությանը եւ այլ էական հանգամանքների: Այդ փաստաթղթերը կարող են ներկայացվել ինչպես կալանքի միջնորդություն ներկայացրած անձի, այնպես էլ դատական նիստին մասնակցող այլ անձանց կողմից:
Դատական նիստում պետք է կիրառվի բացարկի ինստիտուտը: Ուստի կալանքի միջնորդությունը քննության առնող դատավորը պարտավոր է դատարան ներկայացած անձանց պարզաբանել բացարկ հայտնելու իրենց իրավունքը: Ընդսմին, կալանքի միջնորդության քննարկումը, որպես դատավարական գործողություն, ենթակա է պարտադիր արձանագրման (տես քր. դատ. օր., հոդվ. 29, 315):

Քննելով միջնորդությունը (այսինքն՝ հետազոտելով եւ գնահատելով ներկայացված նյութերը, բացատրությունները)՝ դատավորը, չկանխորոշելով մեղադրյալի մեղավորության կամ անմեղության հարցը, որոշում է կայացնում մեղադրյալի նկատմամբ կալանք ընտրելու կամ միջնորդությունը մերժելու մասին: Դատավորը, կալանք ընտրելու մասին որոշում կայացնելով, մեղադրյալի մեղավորության հարցը քննության առարկա չի դարձնում, քանզի նման լիազորություն եւ խնդիր չունի: Մեղադրյալի մեղավորության հարցը քննարկվում եւ լուծվում է քրեական դատավարության այլ փուլում՝ դատական քննության արդյունքում, դատարանի դատավճռով: Դատավորը կալանք ընտրելու մասին որոշում կայացնում է ոչ թե մեղադրյալի մեղավորության շարժառիթով, այլ նրա կողմից «իրավախախտում կատարած լինելու հիմնավոր կասկածի առկայության դեպքում» (տես Եվրոպական կոնվենցիա, հոդվ. 5, մաս 1, կետ «գ», ինչպես նաեւ ՀՀ Սահմանադրություն, հոդվ. 16, մաս 1, կետ 4):
Կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու վերաբերյալ որոշումը հենց դատարանի կողմից կայացնելը դատավարական հարկադրանքի տվյալ միջոցի կիրառման օրինականության եւ հիմնավորվածության ծանրակշիռ երաշխիք է, անձի իրավունքների եւ ազատությունների պաշտպանության հուսալի միջոց (տես նաեւ Եվրոպական կոնվենցիա, հոդվ. 5, մաս 3) :
ործի քննության ընթացքում մեղադրյալի նկատմամբ կալանավորում կարող է կիրառվել միայն այն դեպքում, երբ քրեական գործով ձեռք բերված նյութերը բավարար հիմք են տալիս ենթադրելու, որ մեղադրյալը կարող է`
1) թաքնվել քրեական վարույթն իրականացնող մարմնից.

2) խոչընդոտել մինչդատական վարույթում կամ դատարանում գործի քննությանը.
3) կատարել քրեական օրենքով արգելված արարք.
4) խուսափել քրեական պատասխանատվությունից եւ պատժից (քր. դատ. օր., հոդվ. 135, մաս 1):
Կալանավորումը, հարկավ, կանխում է վերոնշյալ չորս հնարավոր զարգացումները, սակայն այն կարող է կիրառվել նաեւ կոնկրետ որեւէ հավանական զարգացում խափանելու նպատակով: Կալանավորումն առավել հաճախ կիրառվում է, որպեսզի կանխվի մեղադրյալի թաքնվելը վարույթն իրականացնող մարմնից: Միշտ չէ, որ առկա են կալանավորման բոլոր հիմքերը միաժամանակ: Ուստի մեղադրյալի նկատմամբ կալանավորում կիրառելու որոշման մեջ պետք է նշվեն ոչ թե բոլոր հիմքերը միաժամանակ, այլ այն հիմքը (հիմքերը), որը տվյալ դեպքում առկա է: Կալանավորում կիրառելու ճշգրիտ հիմքը նշելը շատ կարեւոր է` մեղադրյալի կողմից տվյալ խափանման միջոցը բողոքարկելու համար :

Կալանավորումը (խափանման միջոցներն առհասարակ) չի կարող պարունակել պատժի տարրեր (այսինքն` պատժին բնորոշ հատկանիշներ), քանզի այն մեղքը քավելու միջոց չէ եւ անձին (կալանավորվածին) ուղղելու նպատակ չունի: Ըստ Եվրոպական դատարանի՝ «ձերբակալումն ու կալանավորումը պետք է իրականացվեն» անձի կողմից իր դատավարական պարտականությունների «կատարումն ապահովելու համար եւ ոչ թե կրեն պատժիչ բնույթ» (Նովիցկան ընդդեմ Լեհաստանի՝ 3.12.2002) : Կալանավորումը կիրառվում է ոչ թե հանցավորի նկատմամբ, այլ մեղադրյալի նկատմամբ: Այդ իսկ պատճառով կալանավորվածները կարող են ենթարկվել միայն այնպիսի սահմանափակումների, որոնք անհրաժեշտ են քրեական գործով վարույթի բնականոն ընթացքի եւ կալանքի տակ պահելու վայրերում կարգուկանոնի ապահովման համար: Պատահական չէ, որ քր. դատ. օր-ում ամրագրված են կալանքի տակ պահելու վայրի վարչակազմի պարտականությունները (հոդվ. 141): «Կալանքը... պետք է իր սահմանափակումներով տարբերվի ազատազրկումից: Դա էլ նշանակում է, որ քննչական մեկուսարաններում պայմանները պետք է բարելավվեն. կալանքի տակ գտնվողը պետք է օգտվի ցանկացած իրավունքից` միայն այն սահմանափակմամբ, որ այդ իրավունքներից օգտվելը չխոչընդոտի խափանման միջոցի նպատակներին» : Ըստ Եվրոպական դատարանի՝ «պետությունը պետք է ապահովի անձի կալանքի այնպիսի պայմաններ, որոնք համատեղելի են նրա մարդկային արժանապատվության հետ» (Կուդլան ընդդեմ Լեհաստանի՝ 26.10.2000) :

Կալանավորումն իր իրավական բնույթով, ըստ էության, տարբերվում է ազատազրկումից. կալանավորումը քրեադատավարական հարկադրանքի միջոց է, այնինչ ազատազրկումը քրեական պատժի միջոց է: Առհասարակ, քր. դատ. օր. 18 հոդվ. 5-րդ մասում ամրագրված հիմնադրույթը կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման դատավարական երաշխիքների համակարգի բաղկացուցիչ մասն է: Այն «ունի ոչ միայն տեսական, այլեւ գործնական նշանակություն, քանի որ որոշում է դատավարական հարկադրանքի բնույթը անմեղության կանխավարկածի տեսանկյունից» :
Կալանավորում կիրառելը պետք է լինի ոչ միայն օրինական, հիմնավորված, այլեւ անհրաժեշտ: Մ.Դուխովսկու դիպուկ բնորոշմամբ` «քանի դեռ մեղադրյալի մեղավորությունն ապացուցված չէ, նա, նախեւառաջ, երկրի լիիրավ քաղաքացի է: Ուստի, եթե նախնական քննության ընթացքում անհրաժեշտ է դառնում նրա նկատմամբ կիրառել սահմանափակման միջոցներ, ապա դրանք պետք է ամփոփվեն ծայրահեղ անհրաժեշտության շրջանակներում» :

Հիրավի, կալանավորումը սահմանափակում է անձի (մեղադրյալի) ազատությունը, հետեւաբար` այն պետք է կիրառվի միայն դրա համար բավարար հիմքերի առկայության դեպքում եւ, ընդսմին, օրենքով նախատեսված ընթացակարգի խստիվ պահպանմամբ: Ըստ Եվրոպական դատարանի՝ Կոնվենցիայի «5 հոդվածի 1-ին կետը նախեւառաջ պահանջում է, որպեսզի կալանավորումը լինի օրինական, ինչը ներառում է օրենքով սահմանված կարգին համապատասխանելու պայմանը»: Մյուս կողմից՝ «կալանավորման ժամկետը սկզբունքորեն օրինական է, եթե այն կիրառվել է դատարանի կարգադրության համաձայն»: Դրանով իսկ «5 հոդվածի դրույթների նպատակն է՝ երաշխավորել, որ ոչ ոք կամայականորեն չզրկվի ազատությունից» (Նովիցկան ընդդեմ Լեհաստանի՝ 3.12.2002) : Ընդ որում, կալանավորում կիրառելն անհրաժեշտ է միայն այն դեպքում, երբ խափանման մյուս միջոցները չեն կարող ապահովել մեղադրյալի իրավաչափ վարքագիծը:
Մեր կողմից պրակտիկայի ուսումնասիրմամբ պարզվել է, որ այնպիսի խափանման միջոց, ինչպիսին է չհեռանալու մասին ստորագրությունը, ավելի արդյունավետ է եւ կիրառելի ոչ մեծ ծանրության եւ միջին ծանրության հանցագործություններով: Որպես կանոն, այն ապահովում է մեղադրյալի պատշաճ վարքագիծը եւ, միեւնույն ժամանակ, կալանավորումից անհամեմատ քիչ է սահմանափակում անձի իրավունքները եւ ազատությունը :
Այսպիսով, մինչեւ մեղադրական դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը հանցագործության կատարման մեջ մեղադրյալի մեղավորության հարցը համարվում է բաց, ուստի կալանավորում պետք է կիրառել միայն բացառիկ դեպքերում:

Մեղադրյալն իր պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման հիմնադրույթից ելնելով` իրավունք ունի իմանալ, թե ի՞նչ հիմքով է ինքը կալանավորվել: Ուստի յուրաքանչյուր կալանավորվածի պետք է անհապաղ հաղորդվեն կալանավորման հիմքերը (քր. դատ. օր., հոդվ. 11, մաս 4):
Թվում է, թե կալանավորում կիրառելը հակասում է անմեղության կանխավարկածին. մեղադրյալը համարվում է անմեղ, բայց նրա նկատմամբ կալանավորում է կիրառվել: Այդ հակասությունը թվացյալ է, այն ի չիք է դառնում, երբ պարզում ենք, թե ում կողմից է մեղադրյալը համարվում անմեղ: Մեղադրյալը համարվում է անմեղ պետության կողմից, որի անունից էլ դատարանը կիրառում է քրեական պատժի միջոցներ: Պետությունը, մինչեւ մեղադրական դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը, մեղադրյալին չի զրկում քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական եւ անձնական (քաղաքացիական) իրավունքներից եւ պահանջում է մեղադրյալին վերաբերվել իբրեւ անմեղի: Եվ իրոք, մեղադրյալը քրեաիրավական առումով անմեղ է (շարունակում է մնալ անմեղ)՝ մինչեւ նրա նկատմամբ դատարանի մեղադրական դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը:

Մյուս կողմից՝ նկատենք, որ քննիչը կամ դատախազը, մեղադրյալի նկատմամբ կալանավորում կիրառելու միջնորդություն ներկայացնելով դատարան, ավել կամ պակաս չափով համոզված է մեղադրյալի կողմից հանցանքի կատարման մեջ: Հակառակ պարագայում քննիչի կամ դատախազի միջնորդությունն ինքնին կլիներ անօրինական եւ անհիմն: Իր հերթին դատարանը բավարարում է կալանավորում կիրառելու միջնորդությունը, եթե այն հիմնավորված է. հակառակ դեպքում միջնորդությունը ենթակա է մերժման: Կալանավորում կիրառելը հիմնավորված է, եթե մեղադրյալի կողմից հանցանքի կատարումը վկայող բավարար ապացույցները ցույց են տալիս կալանավորում կիրառելու համար օրենքով սահմանված հիմքերի առկայությունը: Եթե դատարանին այդպիսի ապացույցներ ներկայացված չեն, եթե կալանավորման հիմնավորվածությունը եւ անհրաժեշտությունն ակնհայտ չեն, ապա կալանավորում չի կարող կիրառվել:

Կալանավորում կարող է կիրառվել անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշում կայացնելուց հետո: Նկատենք, սակայն, որ կալանավորում կիրառելու փաստական հիմքերը, որպես կանոն, ավելի լայն (ընդգրկուն) են, քան որպես մեղադրյալ ներգրավելու հիմքը : Այսպես, անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու հիմքը նրա կողմից հանցանքի կատարումը վկայող բավարար ապացույցների համակցությունն է: Իսկ ահա կալանավորում կիրառելու առկա հիմքերին կարող են գումարվել նաեւ մեղադրյալի ցուցմունքները. ձեռք բերելով եւ ստուգելով այդ ցուցմունքները (ապացույցները)` քննիչը կարող է հրաժարվել մեղադրյալի կալանավորման միջնորդություն դատարան ներկայացնելու մտադրությունից: Դրանով իսկ, մեղադրանք առաջադրելուց եւ որպես մեղադրյալ հարցաքննելուց հետո միայն խափանման միջոց ընտրելը նախադրյալներ է ստեղծում անհիմն կալանավորում կիրառելը կանխելու համար: Անհիմն կալանավորում կիրառելը ոչ միայն ոտնահարում է մեղադրյալի իրավունքները, այլեւ նախաքննության մարմինների հետագա գործունեությունում առաջ է բերում վտանգավոր միտում` մեղադրական թեքում, երբ գլխավորը դառնում է խոստովանական ցուցմունքների ստացումը եւ կալանավորում կիրառելն ամեն կերպ արդարացնելը:

Նկատենք, որ կալանքի տակ գտնվող մեղադրյալի իրավունքները (առհասարակ պաշտպանության իրավունքը), արգելանքի տակ չգտնվող մեղադրյալի համեմատ, փաստորեն որոշակիորեն սահմանափակված են: Կալանքի տակ գտնվող մեղադրյալն ավելի շատ է զգում իրավաբանական օգնության կարիք. նրա համար ավելի դժվար է իրականացնել իր ընտրությամբ պաշտպան ունենալու իրավունքը, դժվար է նաեւ իր անմեղությունը փաստող կամ պատասխանատվությունը մեղմացնող նյութեր (ապացույցներ) փնտրելը եւ այլն: «Արգելանքի վերցնելը սահմանափակում է մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը, բացառում է արդարացնող ապացույցների ինքնուրույն հավաքման, պաշտպանի հետ տեսակցելու հնարավորությունը» : Բացի այդ, կա նաեւ ոչ պակաս կարեւոր հոգեբանական պահ. կալանքի տակ չգտնվող մեղադրյալն իրեն ավելի վստահ է զգում թե՛ նախաքննության ընթացքում եւ թե՛ դատարանում, ինչպես նաեւ կարող է ակնկալել ավելի մեղմ դատավճիռ, քան արգելանքի տակ գտնվող մեղադրյալը : Եվ այնուամենայնիվ, կալանքի տակ գտնվելը չպետք է սահմանափակի մեղադրյալի պաշտպանության (այդ թվում` իր նախընտրած պաշտպանին հրավիրելու) իրավունքը:

Պաշտպանի մասնակցությունը քրեական գործով վարույթին մեծացնում է մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի իրականացման արդյունավետությունը, այդ թվում` կալանքի տակ պահելու ժամկետի անհիմն երկարացումը եւ այլ անցանկալի հետեւանքները կանխելու հնարավորությունը: Ընդսմին, մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման նկատառումով առաջընթաց քայլ կլիներ, եթե քրեական գործով վարույթին պաշտպանի մասնակցությունը պարտադիր համարվեր նաեւ մեղադրյալի նկատմամբ կալանավորում կիրառելու դեպքում, եւ այդ կապակցությամբ լրացում կատարվեր քր. դատ. օր. 69 հոդվածի 1-ին մասում:
Վարույթն իրականացնող մարմինը, իր իրավասության սահմաններում, պաշտպանության կողմի միջնորդությամբ կամ իր նախաձեռնությամբ կարող է պարբերաբար անդրադառնալ կիրառված կալանավորումը վերանայելու հնարավորությանը:

Կալանավորումը որպես խափանման միջոց ընտրելու մասին դատարանի որոշումը կարող է բողոքարկվել վերադաս (նախ՝ վերաքննիչ, հետո՝ վճռաբեկ) դատարան (տես ՀՀ Սահմանադրություն, հոդվ. 16, մաս 4, քր. դատ. օր., հոդվ. 137, մաս 5): Եվրոպական Կոնվենցիայի 5 հոդվածի 4-րդ մասի համաձայն՝ անձն իրավունք ունի դատական կարգով վիճարկել իր կալանավորման օրինականությունը: Դրանով իսկ երաշխավորվում է դատական վարույթ նախաձեռնելու տվյալ (շահագրգիռ) անձի իրավունքը: Ըստ Եվրոպական դատարանի՝ «Կոնվենցիայի 5 հոդվածի 4-րդ կետը ձերբակալված կամ կալանավորված անձանց իրավունք է տալիս վիճարկել դատավարական եւ նյութական հիմքերը, որոնք կարեւոր են ազատությունից իրենց զրկելու օրինականության համար Սա նշանակում է, որ իրավասու դատարանը պետք է քննության առնի ոչ միայն ձերբակալման եւ կալանավորման համապատասխանությունը ներպետական օրենսդրության դատավարական պահանջներին, այլեւ ձերբակալման համար հիմք հանդիսացած կասկածանքի հիմնավորվածությունը եւ ձերբակալման ու կալանավորման նպատակի օրինականությունը» (Ժեսիուսն ընդդեմ Լիտվայի՝ 31.07.2000) :

Կալանավորումը մեղադրյալի նկատմամբ կարող է կիրառվել միայն այնպիսի հանցագործության համար, որի համար նախատեսվող ազատազրկման ձեւով պատժի առավելագույն ժամկետը մեկ տարուց ավելի է (քր. դատ. օր., հոդվ. 135, մաս 2): Ըստ այդմ` եթե քրեական օրենքը նախատեսում է ազատազրկման ձեւով պատիժ հենց մեկ տարի կամ ավելի մեղմ պատիժ, ապա կալանավորում չի կարող կիրառվել: Մեզանում նկատվում է միտում` նվազեցնելու քրեադատավարական հարկադրանքը: Կարծում ենք, որ այս ուղղությամբ կարելի է անել եւս մի քայլ, այն է` ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 135 հոդվածի 2-րդ մասը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ`
«Կալանավորումը մեղադրյալի նկատմամբ կարող է կիրառվել միայն այնպիսի հանցագործության համար, որի համար նախատեսվող ազատազրկման ձեւով պատժի առավելագույն ժամկետը երկու տարուց ավելի է» :
Կարելի է սահմանել կալանավորում չկիրառելու նաեւ այլ դեպքեր ՝ հաշվի առնելով նաեւ հետեւյալ պահանջը. «Դատական քննության սպասող անձին կալանքի տակ պահելն ընդհանուր կանոն չպետք է լինի» (Դաշնագիր, հոդվ. 9, մաս 3) :
Մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման, ինչպես նաեւ անմեղության կանխավարկածի տեսանկյունից կարեւորվում է նաեւ կալանքի տակ պահելու ժամկետի հիմնահարցը: Քանի որ «ոչ ոք չի կարող համարվել հանցավոր, քանի դեռ չի կայացվել մեղադրական դատավճիռ», եւ քանի որ կալանավորում կիրառելն «ըստ էության պատիժ է, ապա այն պետք է որքան հնարավոր է քիչ տեւի եւ որքան հնարավոր է մեղմ լինի», - գրում էր Չեզարե Բեքարիան :

Քրեական գործով մինչդատական վարույթում մեղադրյալին կալանքի տակ պահելու ժամկետը չի կարող լինել երկու ամսից ավելի, սակայն դատարանը բացառիկ դեպքերում, հաշվի առնելով գործի առանձնակի բարդությունը, կարող է երկարացնել կալանքի տակ պահելու ժամկետը մինչեւ 1 տարի (քր. դատ. օր., հոդվ. 138, մաս 3 եւ մաս 4) : Ընդսմին, կարծում ենք, որ պետք է սահմանել մինչդատական վարույթում կալանքի տակ պահելու տարբերակված ժամկետներ՝ ըստ հանցագործության տեսակների: Ուստի առաջարկում ենք՝ ոչ մեծ ծանրության հանցագործությունների համար մեղադրվողների նկատմամբ մինչդատական վարույթում կալանքի տակ պահելու առավելագույն ժամկետ սահմանել 3 ամիսը, միջին ծանրության հանցագործությունների համար մեղադրվողների նկատմամբ՝ 6 ամիսը, ծանր հանցագործությունների համար մեղադրվողների նկատմամբ՝ 9 ամիսը, առանձնապես ծանր հանցագործությունների համար մեղադրվողների նկատմամբ՝ 1 տարին:

Մյուս կողմից` եթե դատախազը քրեական գործն ուղարկում է դատարան, իսկ դատարանը գործը քննության նշանակելն ուշացնում է, ապա այդ դեպքում խախտվում է մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը. չէ՞ որ մեղադրյալը, գտնվելով կալանքի տակ, սպասում է իր գործի դատական քննությանը եւ իրավունք ունի «դատվել առանց չարդարացված հապաղման» (Դաշնագիր, հոդվ. 14, մաս 3, «գ» կետ) ` «ողջամիտ ժամկետում» (ՀՀ Սահմանադրություն, հոդվ. 19, մաս 1, տես նաեւ Եվրոպական կոնվենցիա, հոդվ. 6, մաս 1) : Ուստի դատավարական ժամկետները պահպանելուն, անմեղության կանխավարկածը եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքն ապահովելուն ուղղված քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի պատասխանատվությունը բարձրացնելու համար ճիշտ կլիներ քր. դատ. օր. 138 հոդվածում ամրագրել, որ մինչդատական վարույթում կալանքի տակ պահելու ժամկետի մեջ հաշվակցվում է նաեւ գործը դատարանում գտնվելու ժամանակը` մինչեւ դատական քննությունը սկսվելու օրը:

Բացի այդ, կարծում ենք, որ մինչդատական վարույթում կալանքի տակ պահելու ժամկետի ընթացքը չպետք է կասեցվի, եթե մեղադրյալը եւ (կամ) նրա պաշտպանը ծանոթանում են գործի նյութերին: Հակառակ պարագայում խախտվում է մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը. չէ՞ որ գործի նյութերին ծանոթանալը մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի բաղադրատարրն է: Մեղադրյալը չի կարող լիարժեք կազմակերպել իր պաշտպանությունը, եթե բավարար չի տիրապետում գործի նյութերին: Եթե գործը քննելու համար անհրաժեշտ է որոշակի ժամկետ, ապա գործի (հատկապես առանձնակի բարդ գործի) նյութերին ծանոթանալու համար անհրաժեշտ է օբյեկտիվորեն բավարար ժամանակ : Ուստի չի կարող եւ չպետք է լինի այնպես, որ մեղադրյալի կողմից իր կենսական իրավունքն իրականացնելը (պաշտպանության իրավունքից օգտվելն) իրեն վնաս պատճառի` առաջացնելով իր համար անցանկալի դատավարական հետեւանքներ: Հետեւաբար` գործի նյութերին ծանոթանալու համար մեղադրյալին եւ նրա պաշտպանին պետք է տրամադրել անհրաժեշտ ժամանակ եւ այն նույնպես հաշվակցել մինչդատական վարույթում կալանքի տակ պահելու ժամկետի մեջ: Վերոգրյալից ելնելով՝ առաջարկում ենք քր. դատ. օր. 138 հոդվ. 3-րդ մասի 3-րդ նախադասությունից հանել «կամ մեղադրյալը կամ նրա պաշտպանը ծանոթանում են գործի նյութերին» բառերը:

Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ անձի անձեռնմխելիության երաշխիքների ուսումնասիրման համատեքստում հարկ է քննարկել գրավի կիրառման ինստիտուտի ընդլայնման հիմնահարցը: րավը համարվում է կալանավորման այլընտրանքային խափանման միջոց եւ կարող է կիրառվել այն դեպքում, երբ առկա է դատարանի որոշումը մեղադրյալին կալանավորելու մասին: րավն ինքնուրույն կիրառում չունի. այսինքն՝ դատարանի որոշմամբ գրավը կիրառվում է կալանավորման փոխարեն: Ընդ որում, գրավը կարող է կիրառվել միայն ոչ մեծ ծանրության եւ միջին ծանրության հանցագործությունների համար մեղադրվողին կալանքից ազատելու համար (քր. դատ. օր., հոդվ. 134, մաս 4, հոդվ. 143, մաս 1):
Կարծում ենք, որ նշված օրենսդրական կարգավորումները թերի են: Նախ՝ գրավը որպես կալանավորման այլընտրանքային խափանման միջոց համարելը եւ կիրառելն արդարացված չէ: Ավելին, գտնում ենք, որ գրավը պետք է ինքնուրույն նշանակություն եւ կիրառում ունենա: Մյուս կողմից՝ կարծում ենք, որ պետք է օրենսդրորեն ամրագրել՝ նաեւ ծանր հանցագործությունների համար գրավ կիրառելու հնարավորությունը: Արդյունքում՝ գրավի ինստիտուտի կիրառումն անհամեմատ կընդլայնվի եւ կդառնա առավել նպատակային:

Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ ապացուցման պարտականությունը: Կասկածյալի եւ մեղադրյալի մեղավորության, մեղադրանքի ապացուցման, ինչպես նաեւ կասկածյալին եւ մեղադրյալին ի պաշտպանություն բերված փաստարկների հերքման պարտականությունը կրում է մեղադրանքի կողմը: Ավելին, ելնելով գործի արդարացի քննության պահանջից՝ կասկածյալի, մեղադրյալի հայտարարություններն իրենց անմեղության, իրենց արդարացնող կամ պատասխանատվությունը մեղմացնող ապացույցների առկայության մասին պետք է մանրակրկիտ ստուգի քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը: «Քրեական դատավարությունում քրեական հետապնդում իրականացնող մարմինն է պարտավոր ապացուցել մեղադրյալի մեղավորությունը, քանի որ ողջ դատավարությունը կառուցվում է անմեղության կանխավարկածի շուրջ» : Հիրավի, ապացուցման պարտականությունն ի պաշտոնե կրում են հետաքննության մարմինը, քննիչը, դատախազը (մեղադրողը) : Ըստ Եվրոպական դատարանի՝ «անձի անմեղության կանխավարկածի իրավունքը եւ մեղադրողին ներկայացվող պահանջը՝ կրելու նրա դեմ առաջադրված մեղադրանքն ապացուցելու պարտականությունը, կազմում են արդարացի դատաքննության ընդհանուր գաղափարի բաղկացուցիչ մասը» (Ֆիլիպսն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության՝ 14.06.2001) : Մեղադրանքի կողմը պարտավոր է մի կողմից` ապացուցել մեղադրանքը, մյուս կողմից` հերքել կասկածյալին, մեղադրյալին ի պաշտպանություն բերված փաստարկները: «Դատավարության մեղադրական կարգի էությունն այն է, որ ապացուցման պարտականությունը դրված է մեղադրողի վրա: Մեղադրյալը պարտավոր չէ ոչինչ ապացուցել» :

Կասկածյալը կամ մեղադրյալը պարտավոր չէ ապացուցել իր անմեղությունը, քանզի այն ինքնին ենթադրվում է: Եվ առհասարակ, կասկածյալի կամ մեղադրյալի անմեղության ապացուցման պարտականությունը չի կարող դրվել պաշտպանության կողմի վրա: Նշված կանոնը գործում է ողջ քրեական դատավարության ընթացքում:
Նկատենք, որ եթե կասկածյալը կամ մեղադրյալն իր անմեղությունն ապացուցելու իրավունքից չօգտվի, ապա դա չի կարող օգտագործվել նրա դեմ: Հակառակ դեպքում պաշտպանության իրավունքի չօգտագործումը կասկածյալի կամ մեղադրյալի համար կառաջացներ անցանկալի դատավարական հետեւանքներ` նա մեղավոր կճանաչվեր: Մյուս կողմից` եթե կասկածյալը կամ մեղադրյալը ձեռնամուխ լինի իր պաշտպանության իրավունքի իրականացմանը, սակայն իր անմեղությունն ապացուցելու փորձն ապարդյուն անցնի (ձախողվի), ապա դա նույնպես չի կարող օգտագործվել նրա դեմ եւ չի կարող հիմք ծառայել նրան մեղավոր ճանաչելու համար:

Ապացուցման պարտականությունը կասկածյալի կամ մեղադրյալի վրա դնելու արգելքը սերտորեն կապված է ցուցմունք չտալու (լռելու) նրա իրավունքի հետ: Կասկածյալը կամ մեղադրյալը ցուցմունք տալու եւ առհասարակ որեւէ բան ապացուցելու պարտականություն չունի: Ավելին, կասկածյալը կամ մեղադրյալը կաշկանդված չէ մեղքն ընդունելու կամ չընդունելու վերաբերյալ արված հայտարարությամբ, պարտավոր չէ պատասխանել առաջադրված հարցերին, ուստի պատասխանելուց հրաժարվելը չի կարող մեկնաբանվել ի վնաս նրա: Ցուցմունքներ տալուց կասկածյալի կամ մեղադրյալի հրաժարվելը չի կարող նրա մեղավորությունը հաստատող հիմք ծառայել եւ չի կարող համարվել իբրեւ կասկածյալի կամ մեղադրյալի անձը բացասաբար բնութագրող, նրա պատասխանատվությունը խստացնող հանգամանք :
Այս ամենով հանդերձ, ելնելով իր դատավարական շահերից` կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի վարույթն իրականացնող մարմնին ներկայացնել իրեն արդարացնող կամ պատասխանատվությունը մեղմացնող նյութեր: Դրանով իսկ «պաշտպանության կողմը դառնում է ոչ թե ապացուցման պարտականության, այլ ապացուցման իրավունքի սուբյեկտ» : Այսպիսով, Վ.Սլուչեւսկու պատկերավոր բնորոշմամբ` մեղադրյալի վրա չի կարող դրվել ճշմարտության բացահայտմանն աջակցելու պարտականություն :

Ընդսմին, հարց է ծագում՝ ապացուցման պարտականությունը կասկածյալի կամ մեղադրյալի վրա դնելու արգելքը տարածվում է արդյոք պաշտպանի վրա: Այս հիմնահարցը, որն ունի տեսական եւ գործնական նշանակություն, գիտական գրականության մեջ լուսաբանվում է ոչ միանշանակ: Կարծիք կա, որ «մեղադրյալին արդարացնող կամ նրա պատասխանատվությունը մեղմացնող հանգամանքները պարզելու նպատակով պաշտպանի մասնակցությունն ապացուցմանը ունի իրավաբանորեն պարտադիր բնույթ» , որ պաշտպանն իրավաբանորեն ապացուցման պարտականություն է կրում «առաջ քաշած թեզիսն ապացույցներով հիմնավորելու առումով». երբ պաշտպանը հայտարարում է, որ «մեղադրյալն անմեղ է կամ մեղավոր է նվազ ծանր հանցագործության մեջ, ապա նա պարտավոր է ներկայացնել դա հաստատող ապացույցներ կամ ցույց տալ դրանք ձեռք բերելու ուղիները» : Միեւնույն ժամանակ, մի շարք հեղինակներ արտահայտում են սկզբունքորեն այլ դիրքորոշում` գտնելով, որ պաշտպանն ապացուցման պարտականություն չի կրում :

Կասկածյալի կամ մեղադրյալի անմեղության ապացուցման պարտականությունը չի կարող դրվել պաշտպանության կողմի, ներառյալ` պաշտպանի վրա: «Դատավարական իմաստով պաշտպանը, ինչպես եւ կասկածյալը, մեղադրյալը, ապացուցմանը մասնակցելուն չի հարկադրվում, քանի որ դա նրա իրավունքն է եւ ոչ թե պարտականությունը... այսինքն` նա պարտավոր չէ իր պաշտպանյալի անմեղությունը հաստատող կամ նրա պատասխանատվությունը մեղմացնող հանգամանքներ հայտնաբերել եւ դրանք տրամադրել քրեական վարույթն իրականացնող մարմնին» : Պաշտպանը չունի եւ չի կարող ունենալ կասկածյալի կամ մեղադրյալի համար բարենպաստ իրավական արդյունքի հասնելու իրավաբանական պարտականություն: Կասկածյալի կամ մեղադրյալի համար ոչ բարենպաստ իրավական արդյունքը (օր.` մեղադրական դատավճռի կայացումն) ինքնին չի կարող պաշտպանի համար առաջացնել իրավաբանական բացասական հետեւանքներ (օր.` դրա համար պաշտպանի նկատմամբ չի կարող կիրառվել կարգապահական տույժ): Մեղադրական դատավճռի բեկանման հիմք է ոչ թե պաշտպանի կողմից քր. դատ. օր. 73 հոդվածի պահանջները խախտելը, այլ քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի կողմից քրեադատավարական օրենքի էական խախտումը (քր. դատ. օր., հոդվ. 395):

Պաշտպանը պաշտպանական տակտիկան կառուցում է` ելնելով պաշտպանյալի շահերից : Պաշտպանը, հարկավ, ձգտում է ապացուցել պաշտպանյալի անմեղության կամ նվազ մեղավորության մասին իր դատողությունների ճշտությունը, թեեւ դա նրան ոչ միշտ է հաջողվում: Նկատենք, որ քրեադատավարական օրենքը պաշտպանին չի պարտավորեցնում ապացուցել իր դատողությունների ճշտությունը: Ապացուցման պարտականությունը նախեւառաջ իրավաբանական պարտականություն է: Այն չկատարելն առաջացնում է իրավաբանական հետեւանքներ` դատավարական սանկցիաների կիրառում. չէ՞ որ «միայն սանկցիան է այս կամ այն պարտականությունը դարձնում իրավաբանական` բառիս բուն իմաստով» : Այսպես, եթե մեղադրողը պատշաճ չկատարի մեղադրանքն ապացուցելու պարտականությունը, ապա դատավարական սանկցիան կլինի արդարացման դատավճռի կայացումը կամ գործը լրացուցիչ նախաքննության ուղարկելու որոշման ընդունումը: Այս եւ նման դեպքերում (օրինակ` քր. դատ. օր., հոդվ. 274, մաս 1, կետ 2, 3, 5) առաջ են գալիս դատավարական սանկցիաներ (իրավաբանական հետեւանքներ)` եւ հենց այնպիսիք, որոնք անմիջականորեն ազդում են գործի ելքի վրա:

Եթե պաշտպանը չի կարողացել ապացուցել մեղադրանքի անհիմն լինելը, ապա դրանից բնավ չի հետեւում մեղադրյալին մեղավոր ճանաչելու հնարավորությունը: Այդպիսի հետեւությունն անհամատեղելի է մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի ու անմեղության կանխավարկածի հետ: Պաշտպանի կողմից պաշտպանյալի անմեղությունն ապացուցելու անկարողությունը կամ անարդյունավետությունը հիմք չէ մեղադրյալին մեղավոր ճանաչելու համար: Հետեւաբար` ապացուցման պարտականություն չի կրում նաեւ պաշտպանը: Այլ խոսքով` պաշտպանը ոչ թե պարտավոր է, այլ իրավունք ունի մասնակցել ապացուցմանը:
Ապացուցման պարտականություն չեն կրում ոչ միայն կասկածյալը, մեղադրյալը եւ պաշտպանը, այլեւ պաշտպանության կողմի մյուս սուբյեկտները :

Այսպիսով, ինչպիսին էլ լինի ապացուցմանը կասկածյալի, մեղադրյալի եւ պաշտպանի մասնակցությունը, միեւնույն է, քրեական հետապնդում իրականացնող մարմինը պարտավոր է ձեռնարկել քրեական դատավարության օրենսգրքով նախատեսված բոլոր միջոցառումները` գործի հանգամանքների բազմակողմանի, լրիվ եւ օբյեկտիվ հետազոտման համար, պարզել ինչպես կասկածյալի եւ մեղադրյալի մեղավորությունը հիմնավորող, այնպես էլ նրանց արդարացնող, ինչպես նաեւ նրանց պատասխանատվությունը մեղմացնող եւ ծանրացնող հանգամանքները (քր. դատ. օր., հոդվ. 17, մաս 3) : Հակառակ պարագայում, եթե օրենքը, քրեադատավարական իրավունքի գիտությունը, քննչական եւ դատական պրակտիկան ելնեին ապացուցման պարտականությունը կասկածյալի, մեղադրյալի, նրանց պաշտպանի (պաշտպանության կողմի) վրա դնելու հնարավորությունից, ապա դա էականորեն կնվազեցներ հետաքննության մարմնի, քննիչի, դատախազի, ինչպես նաեւ դատարանի ակտիվությունն` ուղղված ճշմարտության բացահայտմանը, կսահմանափակեր նրանց դերն` ուղղված օրինականության ամրապնդմանը, կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի ապահովմանը:

Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ մեղադրանքի ապացուցվածությունը: Հանցագործության կատարման մեջ անձի մեղավորությունն անհրաժեշտ է ապացուցել լիովին, ամբողջությամբ, առանց որեւէ կասկածի: Հանցանք գործելու մեջ անձի մեղավորության մասին հետեւությունը` ա) չի կարող հիմնվել ենթադրությունների վրա, բ) պետք է հաստատվի գործին վերաբերող փոխկապակցված հավաստի ապացույցների բավարար ամբողջությամբ: Մեղադրանքի հիմքում պետք է դրվեն ոչ թե հավանական, ենթադրվող տվյալներ, այլ անկասկած, հավաստի, պատշաճ իրավական ընթացակարգով հաստատված տվյալներ` ապացույցներ:
Կասկածյալի եւ մեղադրյալի մեղավորության անվերապահ ապացուցվածության պահանջը եւ այն հիմնադրույթը, որ չապացուցված մեղավորությունը հավասարազոր է ապացուցված անմեղությանը (կամ անմեղության ապացուցմանը), որեւիցե բացառություն չունի :

Ուստի չի կարելի համաձայնել այն տեսակետին, որ արդարացման դեպքում «մեղադրյալը ճանաչվում է լիովին արդարացված, թեպետեւ... նրա մեղավորությունը բացառված չէ» , որ գործի վարույթը արդարացնող հիմքերով կարճելիս «նա համարվում է անմեղ, արդարացվում է, սակայն նախնական քննության մարմինների կողմից չի բացառվում, որ հանցագործությունն այնուամենայնիվ նա է կատարել» : Մեջբերված տեսակետներն անհամատեղելի են կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման, ինչպես նաեւ անմեղության կանխավարկածի հետ: Անմեղության կանխավարկածն իրավական կատեգորիա է, այլ ոչ թե քննիչի, դատախազի կամ դատավորի հոգեբանական վիճակ: Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ դրա ապահովումը կամ անմեղության կանխավարկածն օբյեկտիվ իրավական հիմնադրույթ է, որը պարտադիր է քրեական վարույթն իրականացնող մարմինների եւ դատավարության մյուս մասնակիցների համար: Օրենքը կարգավորում է դատավարության մասնակիցների ոչ թե մտքերն ու զգացումները, այլ նրանց վարքագիծը` թույլատրելով, պարտավորեցնելով կամ արգելելով որոշակի պայմաններում գործել որոշակի կերպ :

Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման, ինչպես նաեւ անմեղության կանխավարկածի հիմնադրույթից հետեւում է այն կանոնը, որ «մեղադրանքն ապացուցված լինելու վերաբերյալ բոլոր կասկածները... մեկնաբանվում են հօգուտ մեղադրյալի կամ կասկածյալի» (քր. դատ. օր., հոդվ. 18, մաս 4): Բոլոր ժամանակներում էլ համարվել է, որ կասկածները պետք է լուծվեն մեղադրյալի օգտին : Նկատենք, որ իրավաբանորեն առավել ճշգրիտ է ոչ թե «մեկնաբանվում են» ձեւը, այլ «լուծվում են» ձեւը: Բանն այն է, որ «լուծվում են» ձեւն առավել ճշգրիտ է մատնանշում ոչ միայն մեկնաբանելու, այլեւ այդ կապակցությամբ որոշում ընդունելու անհրաժեշտությունը :
Բոլոր չփարատված կասկածները մեղադրյալի կամ կասկածյալի օգտին մեկնաբանելու (եւ լուծելու) պարտականությունը կրում են քրեական վարույթն իրականացնող մարմինները: Երբ կասկածյալի կամ մեղադրյալի մեղավորությունն ապացուցված չէ կամ թերի (ոչ լրիվ) է ապացուցված, առկա են չփարատված կասկածներ, ապա նա պետք է արդարացվի, իրավունքներում վերականգնվի: Միայն այսպիսի մոտեցումը կլինի օրինական եւ արդարացի:

Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ մեղադրական թեքման հիմնահարցը: Քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է մանրակրկիտ ստուգել եւ գործի նյութերում արտացոլել կասկածյալի, մեղադրյալի, նրանց պաշտպանի, օրինական ներկայացուցչի փաստարկները, ներկայացրած նյութերը, ինչպես նաեւ բավարարել նրանց հիմնավորված միջնորդությունները: Ընդհակառակը, մեղադրական թեքումը, այսինքն` կասկածյալի եւ մեղադրյալի մեղավորության հարցին միակողմանի եւ աչառու (ոչ օբյեկտիվ) վերաբերմունքը, միայն կասկածյալի եւ մեղադրյալի մեղավորությունը հիմնավորող կամ պատասխանատվությունը ծանրացնող ապացույցները հավաքելը եւ նրանց արդարացնող կամ պատասխանատվությունը մեղմացնող ապացույցներն անտեսելը հանգեցնում է անօրինական կամ անհիմն դատավճռի կայացմանը: Օրենքն արգելում է կանխակալ վերաբերվել պաշտպանության կողմի փաստարկներին (տես քր. դատ. օր., հոդվ. 17, մաս 4, հոդվ. 25, մաս 2): Կանխակալ վերաբերմունքը` անմեղ անձին քրեական պատասխանատվության ենթարկելու եւ դատապարտելու կամ անարդարացի պատիժ նշանակելու վտանգ է ստեղծում:

Մեղադրական թեքման հիմնահարցն անմիջականորեն վերաբերում է կասկածյալի, մեղադրյալի ցուցմունքների գնահատմանը: Կասկածյալի, մեղադրյալի ցուցմունքների օբյեկտիվ (ճիշտ) գնահատումը մեծամասամբ պայմանավորված է պաշտպանության իրավունքի ու անմեղության կանխավարկածի սկզբունքների աներկբա կիրառմամբ: Նկատենք, որ կասկածյալի կամ մեղադրյալի ցուցմունքներն ապացույց են` թե՛ նրա կողմից իր մեղքն ընդունելու դեպքում եւ թե՛ այն հերքելու դեպքում: Սակայն կասկածյալի կամ մեղադրյալի խոստովանական ցուցմունքների նշանակությունը հաճախ հանիրավի գերագնահատվում է: «Մեղադրյալի դատավարական կարգավիճակը` որպես գործի ելքով ամենաշահագրգռված անձ, անխուսափելիորեն անդրադառնում է նրա ցուցմունքների գնահատման վրա... Այդ իսկ պատճառով... մեղադրյալի մեղքի ապացույցները պետք է հիմնականում փնտրել ոչ թե նրա ցուցմունքներում, այլ գործի մյուս նյութերում: Մեղադրյալի ցուցմունքների գերագնահատումը կարող է հանգեցնել քննության միակողմանիությանը եւ այն դնել դժվար դրության մեջ: Մեղադրյալի ցուցմունքների ճշտությունը գնահատելու չափանիշ են այն տեղեկությունները, որոնք ստացվել են ապացույցների այլ աղբյուրներից» :

Եթե նախնական քննության ընթացքում քննիչը տուրք տա կասկածյալի կամ մեղադրյալի խոստովանական ցուցմունքներին եւ, ընդսմին, անտեսի գործին վերաբերող մյուս ապացույցները, ապա նրա մոտ կձեւավորվի միակողմանի, թերի եւ սուբյեկտիվ համոզմունք. արդյունքում` գործը կքննվի մեղադրական թեքմամբ, ինչը կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման ու անմեղության կանխավարկածի կոպիտ խախտում է: «Նախնական քննության այդպիսի ընկալման եւ վարման դեպքում քննիչի ջանքերն ուղղված են ոչ թե այն բանին, որպեսզի լրիվ, բազմակողմանի, անկանխակալ հետազոտի գործի հանգամանքները եւ բացահայտի ճշմարտությունը, այլ ուղղված են նրան, որպեսզի մեղադրյալից կորզի իր մեղքի ընդունումը, հարկադրի` խոստովանել: Այդ դեպքում առկա է քննիչի կանխակալությունը, նրա միակողմանի մեղադրական մոտեցումը, մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի ու անմեղության կանխավարկածի քամահրումը» :
Նկատենք, որ կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման կամ անմեղության կանխավարկածի հիմնադրույթից շեղվելը մեծ վտանգ է ներկայացնում քննությունը ճիշտ, անաչառ վարելու, գործի հանգամանքները բազմակողմանի, լրիվ եւ օբյեկտիվ հետազոտելու, քրեական դատավարության խնդիրներն իրականացնելու համար: Արդյունքում` ստեղծվում է քրեադատավարական օրենսդրության հիմնադրույթներին հակասող վիճակ, երբ որպես մեղադրյալ ներգրավելը հավասարազոր է մեղավոր ճանաչելուն: Սա հակասում է ոչ միայն քրեական դատավարության սկզբունքներին, այլեւ ընդհանրապես քրեական գործերով վարույթի կարգին:

Հետեւաբար՝ մեղադրական թեքումը կանխելու (բացառելու) համար անհրաժեշտ է կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման, անմեղության կանխավարկածի, քրեադատավարական մյուս սկզբունքների ու ընդհանրապես դատավարական ձեւի (ընթացակարգի) խստիվ պահպանում:
Անմեղության կանխավարկածը դատարանին պարտավորեցնում է կասկածել մեղադրյալի մեղավորությանը:
Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ անձի արդարացման (իրավունքների վերականգնման) հիմնահարցը: Արդարացումը անձի նկատմամբ քրեական հետապնդման դադարեցումն է եւ նրա իրավունքների լրիվ վերականգնումը: Արդարացված է այն անձը` 1) ում նկատմամբ կայացվել է արդարացման դատավճիռ կամ 2) ում նկատմամբ քրեական հետապնդումը դադարեցվել կամ գործի վարույթը կարճվել է` ա) հանցագործության դեպքի բացակայության, բ) հանցակազմի բացակայության, գ) վնաս պատճառած արարքը քրեական օրենքով իրավաչափ համարվելու կամ դ) կատարված հանցագործությանը մեղադրյալի մասնակցությունն ապացուցված չլինելու հիմքով: Ինչպես տեսնում ենք, «օրենսդիրը որեւէ տարբերություն չի դնում, թե անձն արդարացվել է հետաքննության մարմնի, քննիչի կամ դատախազի որոշմամբ, թե դատարանի արդարացման դատավճռով: Այլ խոսքով` օրենսդիրը կարեւորությունը տալիս է բովանդակությանը... Ե՛վ դատավճիռը, եւ՛ որոշումը, որոնք կայացվել են նշված հիմքերով, անձի նկատմամբ առաջացնում են միեւնույն իրավական եւ բարոյական հետեւանքները» :

Արդարացման դատավճիռը եւ արդարացման մյուս հիմքերը սերտորեն կապված են պաշտպանության իրավունքի ու անմեղության կանխավարկածի հետ: Այսպես, արդարացվածն իրավունք ունի բողոքարկել իր նկատմամբ գործի վարույթը կարճելու կամ քրեական հետապնդումը դադարեցնելու հիմքերը կամ արդարացման դատավճիռը` արդարացման հիմքերի մասով: Մյուս կողմից` ելնելով արդարացվածի իրավունքներից եւ օրինական շահերից` օրենսդիրը սահմանել է կրկնակի դատապարտման եւ քրեական հետապնդման անթույլատրելիությունը (տես քր. օր., հոդվ. 10, մաս 2, քր. դատ. օր., հոդվ. 21): Արդարացվածի իրավունքները եւ դրանց ապահովումը մանրամասնված են քր. դատ. օր. 66 եւ 67 հոդվածներում: Մասնավորապես, արդարացվածն իրավունք ունի պահանջել իրեն անօրինական ձերբակալման, կալանավորման, որպես մեղադրյալ ներգրավելու եւ դատապարտման հետեւանքով պատճառված վնասի հատուցում ամբողջ ծավալով : Արդարացվածն ունի նաեւ մի շարք այլ իրավունքներ: Ընդ որում, վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է արդարացվածին պարզաբանել վնասի հատուցում ստանալու իրավունքը եւ կարգը:
Վերոնշյալ նորմերը (պահանջները) բխում են կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման հիմնադրույթից, անձի (արդարացվածի) նկատմամբ պետության ունեցած պարտավորություններից, ինչպես նաեւ Եվրոպական կոնվենցիայից (հոդվ. 5, մաս 5):

Ինչպես տեսնում ենք, կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ դրա ապահովումը, ինչպես նաեւ անմեղության կանխավարկածը մի կողմից` իրական երաշխիք են անձի (կասկածյալի կամ մեղադրյալի) ազատության եւ անձեռնմխելիության, նրա օրինական շահերի իրականացման համար, մյուս կողմից` նախադրյալներ են ստեղծում գործի հանգամանքների բազմակողմանի, լրիվ եւ օբյեկտիվ հետազոտման, ճշմարտության բացահայտման, հետեւաբար` քրեական դատավարության խնդիրների իրականացման համար:

2. Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը
եւ մրցակցությունը

Մրցակցությունը` որպես քրեադատավարական սկզբունք, սերտորեն կապված է կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման հետ: «Մրցակցությունն անքակտելիորեն կապված է պաշտպանության իրավունքի հետ եւ համարվում է նրա կարեւորագույն երաշխիքը» : Նկատենք, որ 1961թ. քրեական դատավարության օրենսգրքում մրցակցության սկզբունքն առհասարակ չամրագրվեց: Ավելին, մրցակցության կիրառումը մերժվում եւ քննադատվում էր նաեւ գիտական գրականության մեջ : Այնինչ մրցակցության, այսինքն` մեղադրանքի եւ պաշտպանության կողմերի միջեւ դատավարական պայքարի, վեճի հնարավորության մերժումը փաստորեն նշանակում է պաշտպանության իրավունքի մերժում, քանզի պաշտպանության իրավունքն անիրական է` առանց մեղադրանքը հերքելու, այն վիճարկելու իրավունքի: «Մրցակցային դատավարությունն է այն ձեւը, որը երաշխիք է անձի իրավունքների եւ օրինական շահերի պաշտպանության ապահովման եւ գործով ճշմարտության բացահայտման համար» :

Նկատենք, որ մրցակցության սկզբունքի առանձին հատկանիշներ (բաղադրիչներ) ամրագրված են ՀՀ Սահմանադրության մեջ: Այսպես, «յուրաքանչյուր ոք ունի... իրեն ներկայացված մեղադրանքի հիմնավորվածությունը պարզելու համար հավասարության պայմաններում, արդարության բոլոր պահանջների պահպանմամբ, անկախ եւ անկողմնակալ դատարանի կողմից ողջամիտ ժամկետում իր գործի հրապարակային քննության իրավունք» (հոդվ. 19): Կամ` կասկածյալը եւ մեղադրյալն ունեն իրենց ընտրությամբ պաշտպան ունենալու իրավունք (հոդվ. 20, մաս 2): Այս բաղադրիչները կոչված են ապահովելու մրցակցային դատավարությունը, կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը, նրանց լիարժեք, իրավահավասար կողմ լինելը:
Մեղադրանքի եւ պաշտպանության կողմերի դատավարական շահերը հակադիր են, այստեղից էլ նրանց միջեւ առաջ է գալիս մրցակցություն, որը, որպես կանոն, լուծվում է դատարանի դատավճռով (որոշմամբ): Մրցակցության հիման վրա կառուցված դատավարությունը ենթադրում է, որ «այն պահին, երբ կոնկրետ անձի նկատմամբ կան մեղավորությունը հաստատող բավարար ապացույցներ, որոնք հիմք են տալիս իրավասու մարմիններին եւ պաշտոնատար անձանց գործն ուղարկել դատարան, քրեաիրավական հարաբերությունը դեռեւս չի կարելի համարել հաստատված, եւ այն կրում է վիճելի բնույթ: Մեղադրողը պետք է դատարանի առջեւ ապացուցի անձի նկատմամբ առաջադրված մեղադրանքը, իսկ մեղադրյալն իրավունք ունի վիճարկել մեղադրանքը» :
Մրցակցության սկզբունքի հիմնական հատկանիշներն են`

1) քրեադատավարական գործառույթների (քրեական հետապնդում, պաշտպանություն, գործի լուծում) տարանջատումը,
2) կողմերի դատավարական իրավունքների հավասարությունը (դատավարական իրավահավասարությունը),
3) դատարանի ակտիվ դիրքը:
Այս հիմնահարցի վերաբերյալ գրականության մեջ կան նաեւ այլ տեսակետներ, որոնց համաձայն` քրեական դատավարությունում մրցակցության սկզբունքը բնութագրվում է հետեւյալ տարրերով (հատկանիշներով)`
1) դատավարությունում կողմերի առկայությունը, որոնք դատարանից անջատ են եւ օգտվում են գործին մասնակցելու իրավունքներից,
2) կողմերի իրավահավասարությունը,
3) դատարանի զերծ լինելը կողմերի դատավարական գործառույթներից (Ի.Ֆոյնիցկի) :
Կամ` 1) դատարանից մեղադրանքը եւ պաշտպանությունը անջատելը,
2) մեղադրանքը եւ պաշտպանությունը միմյանցից անկախ կողմերին տրամադրելը,
3) կողմերի գործունեության անկախությունը դատարանից (Ս.Պոզնիշեւ) :
Այստեղ հարկ է նշել, որ կողմերի իրավահավասարությունը մրցակցության սկզբունքի անհրաժեշտ հատկանիշը (բաղադրատարրն) է, ուստի անհրաժեշտ է այն նույնպես ամրագրել:
Կամ` 1) մեղադրանքի եւ պաշտպանության գործառույթների տարանջատումը միմյանցից եւ արդարադատության գործառույթից,
2) կողմերին հավասար դատավարական իրավունքների տրամադրումը,
3) դատավարությունում դատարանի ղեկավար դերը (Պ.Լուպինսկայա) :
Կամ` 1) մեղադրանքի անջատումը դատարանից,
2) կողմերի նկատմամբ դատարանի ակտիվ, ինքնուրույն դիրքը,
3) մեղադրողի կամ մեղադրյալի դատավարական վիճակը` որպես կողմ,

4) կողմերի դատավարական հավասարությունը (Մ.Ստրոգովիչ) :
Այստեղ հարկ է նշել, որ մեղադրանքի գործառույթից դատարանի տարանջատումը բխում է դատավորների անկախության եւ միայն օրենքին ենթարկվելու հիմնադրույթից, ուստի դա որպես առանձին տարր առանձնացնելն անհրաժեշտ չէ :
Հայաստանի Հանրապետությունում քրեական դատավարությունն իրականացվում է մրցակցության հիման վրա: Ըստ այդմ՝ քրեական հետապնդումը, պաշտպանությունը եւ գործի լուծումը տարանջատված են եւ իրականացվում են տարբեր մարմինների ու անձանց կողմից: Դատարանը հանդես չի գալիս մեղադրանքի կամ պաշտպանության կողմում, այլ արտահայտում է միայն իրավունքի շահերը եւ կոչված է քրեական գործով ճշմարտությունը բացահայտելուն, արդարադատություն իրականացնելուն: Ավելին, դատարանը, պահպանելով օբյեկտիվությունը եւ անկողմնակալությունը, մեղադրանքի եւ պաշտպանության կողմերի համար ստեղծում է գործի հանգամանքների բազմակողմանի եւ լրիվ հետազոտման անհրաժեշտ պայմաններ, ինչպես նաեւ կողմի միջնորդությամբ աջակցում է նրան ձեռք բերելու անհրաժեշտ նյութեր (ապացույցներ): Քրեական դատավարությանը մասնակցող կողմերը քրեական դատավարական օրենսդրությամբ օժտված են իրենց դիրքորոշումը պաշտպանելու հավասար հնարավորություններով: Քրեական դատավարության ընթացքում կողմերն իրենց դիրքորոշումը, այն պաշտպանելու եղանակները եւ միջոցներն ընտրում են ինքնուրույն` անկախ դատարանից, այլ մարմիններից եւ անձանցից: Քրեական դատավարության իրականացումը մրցակցության սկզբունքի հիման վրա ամրագրված է քր. դատ. օր. 23 հոդվածում:

Մրցակցությունը քրեական դատավարության այնպիսի ձեւ է, որի դեպքում մեղադրանքը եւ պաշտպանությունը վերապահված է միմյանց դիմակայող, մրցակից կողմերին, իսկ դատարանը գտնվում է մեղադրանքի եւ պաշտպանության կողմերի միջեւ` չեզոք դիրքում, իրականացնում է արդարադատություն` արտահայտելով միայն իրավունքի շահերը: «Դատաիրավական բարեփոխումների խնդիրներից մեկն էլ հիմնարար դատավարական գործառույթների տարանջատումն էր` այն հաշվով, որ դրանցից յուրաքանչյուրն իրականացվի տարբեր մարմինների ու անձանց կողմից, նախնական քննության փուլում ընդլայնվեն պաշտպանության հնարավորությունները, իսկ դատական փուլերում պաշտպանության կողմի` օրենքով սահմանված լիազորությունները հավասարեցվեն մեղադրող կողմի լիազորություններին» :
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքում պաշտպանությունը դիտարկված է որպես լիարժեք, ինքնուրույն գործառույթ, որն, ըստ էության, հակոտնյա է քրեական հետապնդման գործառույթին, քանզի առկա են հակադիր նպատակներ եւ շահեր: Երկրորդ` պաշտպանության կողմն էլ դիտարկված է որպես մեղադրանքի կողմին մրցակցության հիման վրա դիմակայող, հավասար դատավարական իրավունքներով հանդես եկող կողմ: Երրորդ` պաշտպանության կողմը ներկայացնող դատավարության մասնակիցները, թեպետեւ հարաբերականորեն ինքնուրույն են, սակայն միավորված են նույնաբովանդակ իրավունքներով եւ ընդհանրական շահերով:

Նկատենք, որ մրցակցության սկզբունքի գործնական նշանակությունն այն է, որ պաշտպանության կողմը, ձեռք բերելով դատավարական իրավահավասարություն, դրանով իսկ հնարավորություն է ստացել գործի նախնական քննության փուլում ավելի գործուն եւ ակտիվ պաշտպանվել քրեական հետապնդումից, ընդհուպ դատարան բողոքարկել քրեական հետապնդման մարմինների անօրինական եւ անհիմն որոշումները եւ գործողությունները, մասնակցել կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու մասին միջնորդության քննարկմանը, իսկ դատական փուլերում ըստ ամենայնի` լրիվ ծավալով, առավել ընդգրկուն կազմակերպել պաշտպանությունը` արդեն փաստացի դատավարական իրավահավասարության պայմաններում: «Մրցակցության սկզբունքի գլխավոր եւ հիմնական հատկանիշը համարվում է ոչ թե դատավարության մասնակիցների հնարավոր դատավարական պայքարը, որը մեծամասամբ իրոք առկա է, այլ նրանց հավասար դատավարական իրավունքների տրամադրումն ու ապահովումը` յուրաքանչյուր քրեական գործով դատական քննության ընթացքում իրենց օրինական շահերի պաշտպանության համար» :
Խոսելով մրցակցության մասին` անհրաժեշտ է անդրադառնալ դրա գործողության սահմաններին: Մրցակցության սկզբունքը քրեական դատավարության բոլո՞ր փուլերում է գործում, թե՞ միայն դատական փուլերում: Ի՞նչ չափով է մրցակցության սկզբունքը գործում նախնական քննության փուլում:

Նկատենք, որ թեեւ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 23 հոդվածը վերնագրված է «Մրցակցությունը քրեական դատավարության ընթացքում», սակայն այս հոդվածի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ դրանում առավելապես խոսվում է քրեադատավարական գործառույթների տարանջատման, կողմերի եւ դատարանի իրավասությունների սահմանազատման անհրաժեշտության մասին եւ, ընդսմին, շեշտադրված է գործի դատական քննության փուլը: Միայն նշված հոդվածի առաջին մասում բովանդակված է ընդհանուր բնույթի, տարածական (չկոնկրետացված) դրույթ. «Քրեական դատավարությունն իրականացվում է մրցակցության սկզբունքի հիման վրա»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի համապատասխան նորմերի եւ դրանց կիրառման պրակտիկայի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ՝
ա) մեր քրեական դատավարությանը բնորոշ են եւ մրցակցային, եւ մեղադրական (հետախուզական) տարրեր (հատկանիշներ), որոնց առկայությունը թույլ է տալիս խոսել այսպես ասած խառը դատավարական ձեւի գոյության մասին .
բ) մրցակցության սկզբունքը լրիվ ծավալով գործում է քրեական գործերի քննության դատական փուլերում, սակայն մինչդատական վարույթում այն գործում է ոչ լրիվ, սահմանափակ ծավալով` մասնակիորեն:

Բանն այն է, որ ի տարբերություն հետաքննության մարմնի, քննիչի, դատախազի՝ պաշտպանության կողմը քննչական գործողություններ կատարելու եւ այդ եղանակով ապացույցներ հավաքելու իրավունք չունի: «Քննության մինչդատական փուլում մրցակցության սկզբունքը գործում է ոչ լրիվ, այլ միայն որոշակի տարրերով, ուստի պաշտպանության գործառույթն այստեղ որոշակիորեն սահմանափակված է» :
Կարեւորելով նախնական քննության փուլում մրցակցության կիրառման հիմնահարցը` հարկ է անդրադառնալ տվյալ փուլում այս սկզբունքի հիմնական տարրերի (հատկանիշների, այն է` կողմերի մասնակցություն, նրանց գործառույթների տարանջատում եւ իրավահավասարություն) դրսեւորման առանձնահատկություններին:
Քրեական գործի նախնական քննությանը մասնակցում են դատավարության սուբյեկտներ, որոնք, ըստ իրենց գործառույթների, հանդես են գալիս մեղադրանքի կամ պաշտպանության կողմում: Նախնական քննությանը մասնակցող կողմերն արտահայտում եւ պաշտպանում են իրենց դիրքորոշումը, այսինքն` մրցում կամ վիճում են միմյանց հետ: Կողմեր են համարվում այն սուբյեկտները, ովքեր քրեական դատավարությանը մասնակցում են մրցակցային հիմունքներով եւ որոնց շահերն անմիջականորեն շոշափվում են դատարանի դատավճռով (որոշմամբ) : Կողմերի գործառույթները քրեական դատավարական օրենսդրությամբ հստակ տարանջատված եւ որոշարկված են. քրեական հետապնդման եւ պաշտպանության գործառույթներն իրականացնում են տարբեր մարմիններ եւ անձինք:

Նախնական քննության փուլում մրցակցության դրսեւորման, կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման, մեղադրանքի կողմին դատավարական հակակշռի ստեղծման տեսանկյունից գործուն նախադրյալ (միջոց) է պաշտպանի մասնակցությունը գործով վարույթին քրեական հետապնդման հարուցման պահից : Իրավամբ, պաշտպանի ինստիտուտի ստեղծումը նպատակ ունի պաշտպանության կողմի իրավունքները հնարավորինս հավասարեցնել մեղադրանքի կողմի իրավունքներին: «Հենց պաշտպանի մասնակցության պահից է հիմք դրվում մրցակցային դատավարությանը եւ դրանով մեղադրանքին դիմակայող օբյեկտիվ հակակշիռ է ստեղծվում» : Նույնիսկ երբ կասկածյալը կամ մեղադրյալը նախնական քննության սկզբից եւեթ տվել է խոստովանական ցուցմունքներ, իրեն լիովին մեղավոր է ճանաչել, միեւնույն է, այս դեպքում եւս ծագում են կասկածյալի կամ մեղադրյալի արարքի իրավաբանական որակման, նրա պատասխանատվության մեղմացման կամ խստացման հետ կապված հարցեր, երբ կողմերի կարծիքները կարող են չհամընկնել` հակադրվել:
Մյուս կողմից` եթե կասկածյալը կամ մեղադրյալը չհամարվեր դատավարության լիիրավ կողմ (սուբյեկտ), ապա նա անխուսափելիորեն կվերածվեր քննության եւ պատժի իրավազուրկ ու անդեմ օբյեկտի: Կասկածյալին կամ մեղադրյալին վերաբերվելը ոչ թե որպես լիիրավ կողմի (սուբյեկտի), այլ որպես հնարավոր պատժի օբյեկտի հակասում է քրեական դատավարության մրցակցային կառուցվածքին :

Նախնական քննության փուլում մրցակցությունը դրսեւորվում է ոչ միայն գործով վարույթին պաշտպանի մասնակցությամբ, այլեւ քրեական դատավարական օրենսդրությամբ պաշտպանության կողմին տրված մի շարք իրավունքների իրականացման միջոցով: Այսպես, նախնական քննության փուլում կասկածյալը, մեղադրյալը, պաշտպանը, մրցակցության սկզբունքին համապատասխան, իրավունք ունեն քրեական գործին կցելու եւ հետազոտելու համար ներկայացնել նյութեր, հայտնել բացարկներ, հարուցել միջնորդություններ, առարկել քրեական հետապնդման մարմինների գործողությունների դեմ, բողոքարկել վարույթն իրականացնող մարմնի որոշումները եւ գործողությունները: Բացի այդ, կասկածյալը եւ մեղադրյալն իրավունք ունեն տալ ցուցմունքներ եւ բացատրություններ. չէ՞ որ դրանք կասկածանքից եւ մեղադրանքից պաշտպանվելու միջոց են: Իր հերթին, պաշտպանն իրավունք ունի հարցման ենթարկել մասնավոր անձանց, ինչպես նաեւ տարբեր կազմակերպություններից պահանջել ու ստանալ տեղեկանքներ եւ այլ փաստաթղթեր, հարցնել մասնագետների կարծիքը: Նկատենք, որ օրենսդրական այսպիսի կարգավորումն ընդհանուր առմամբ համապատասխանում է մրցակցության սկզբունքին:

Մրցակցությունը ենթադրում է կողմերի դատավարական իրավունքների հավասարություն: «Յուրաքանչյուր մրցակցություն կարող է այդպիսին համարվել միայն ուժերի հավասարության պարագայում... Հետեւաբար` կողմերի իրավահավասարությունն անհրաժեշտ է ճշմարտության բացահայտման համար» (Մ.Դուխովսկի) : Հիրավի, կողմերի իրավահավասարությունը մրցակցության սկզբունքի հիմնաքարն է: Դատավարական իրավահավասարությունը նշանակում է, որ կողմերն իրենց փաստարկները ներկայացնելիս կամ մյուս կողմի փաստարկները վիճարկելիս ունեն դատավարական հավասար միջոցներ ու հնարավորություններ: Ըստ Եվրոպական դատարանի՝ «միջոցների հավասարության պահանջը» կիրառվում է «կողմերի միջեւ արդար հավասարակշռության իմաստով» (Բ.Վ-ն ընդդեմ Նիդեռլանդների՝ 22.09.1993) :

Մրցակցությունը, ներառյալ` կողմերի դատավարական իրավահավասարու-թյունը նշանակում է նաեւ, որ այն, ինչը թույլատրվում է մեղադրանքի կողմին, թույլատրվում է նաեւ պաշտպանության կողմին: Վ.Սլուչեւսկու դիպուկ բնութագրմամբ` «իրավահավասարությունն այն էական հիմքն է, որով զարգանում է կողմերի մրցակցությունը... Իրավահավասարության հասկացության էությունն այն է, որ մեղադրանքի եւ պաշտպանության կողմերը ստանում են գործողությունների միատեսակ օրինական միջոցներ եւ որ կողմերից ոչ մեկը մյուս կողմի համեմատ չունի բացառիկ իրավունքներ: Միայն այս սկզբունքի խստիվ կիրառման պարագայում տեղի կունենա իրապես մրցակցային դատավարություն» : Այս կապակցությամբ ուշագրավ է Եվրոպական դատարանի մեկնաբանությունը. «Քրեական գործով կողմերի հավասարության սկզբունքը նշանակում է, որ մեղադրանքի եւ պաշտպանության կողմերին պետք է հնարավորություն տրվի ծանոթանալ հակառակ կողմի ներկայացրած փաստարկներին ու ապացույցներին եւ դրանց վերաբերյալ հայտնել իրենց նկատառումները» (Դակտարասն ընդդեմ Լիտվայի` 11.01.2000) :

Նկատենք, որ ՀՀ քրեական դատավարական օրենսդրությամբ կողմերը փաստացի իրավահավասար չեն: Բանն այն է, որ նախնական քննության փուլում մեղադրանքի եւ պաշտպանության կողմերն օժտված չեն հավասար դատավարական միջոցներով ու հնարավորություններով: Այսպես, ի տարբերություն մեղադրանքի կողմի, պաշտպանության կողմը չի կարող (իրավունք չունի) ապացույցներ հավաքել, այսինքն` կատարել քննչական գործողություններ: Նշված գործողությունները կատարելու միջնորդությամբ պաշտպանության կողմը կարող է դիմել հետաքննության մարմնին, քննիչին, դատախազին: Վերջիններս օժտված են ոչ միայն ապացույցներ հավաքելու, այլեւ պաշտպանության կողմի հարուցած միջնորդությունները քննության առնելու եւ լուծելու իրավասությամբ: Քանի որ ապացույցներ հավաքելու հնարավորությունները պաշտպանության կողմի եւ քրեական հետապնդման մարմինների համար նույնական չեն եւ որ վերջիններս այդ առումով օժտված են էական առավելություններով, հետեւաբար` նախնական քննության փուլում մրցակցության սկզբունքը գործում է մասնակիորեն:

Հարկ կա՞ արդյոք մրցակցության սկզբունքը լրիվ ծավալով տարածել նաեւ նախնական քննության փուլի վրա: Կարծում ենք, որ ելնելով քրեական դատավարության խնդիրներն արդյունավետորեն իրականացնելու հրամայականից, քրեադատավարական գործառույթների հստակ տարանջատման անհրաժեշտու-թյունից, արդարադատության շահերից, ինչպես նաեւ այլ օբյեկտիվ պատճառների ուժով` նախնական քննության փուլում մրցակցության սկզբունքը լրիվ ծավալով, ինչպես դատարանում, կենսագործել թերեւս հնարավոր չէ եւ անհրաժեշտ էլ չէ: «Նախնական քննության փուլում բացարձակ մրցակցություն սահմանել եւ ապահովել գրեթե անհնար է: Հնարավոր չէ նաեւ կողմերին օժտել լիովին հավասար իրավունքներով կամ հնարավորություններով: Խնդիրը միայն այն է, որ դատավարության կողմը, որի հնարավորություններն օբյեկտիվորեն սահմանափակված են, կարողանա պաշտպանել իր իրավունքները եւ օրինական շահերը դրա համար հստակ սահմանված լծակների միջոցով» :
Մրցակցության սկզբունքը նախնական քննության փուլում լիովին կիրառելու գաղափարը քննադատվում եւ մերժվում է դատավարագետների եւ պրակտիկ աշխատողների ծանրակշիռ մեծամասնության կողմից : Ահավասիկ. «Մրցակցության սկզբունքի տարածումը մինչդատական փուլերի վրա կհանգեցնի պաշտպանության կողմից անցկացվող զուգահեռ քննության եւ այլ բացասական հետեւանքների» : Կամ` «հանուն նախնական քննության ընթացքում անսահմանափակ մրցակցության գաղափարի` զոհ են դառնում անձի եւ հասարակության շահերը, ինչպես նաեւ տարիների ընթացքում արմատացած դատավարական կանոնները» :

Նախնական քննության փուլում մրցակցության ընդլայնումը չպետք է լինի ինքնանպատակ. ի տարբերություն քրեական հետապնդման մարմինների` պաշտպանության կողմը հանցագործությունը բացահայտելու, ինչպես նաեւ ապացուցման պարտականություն չի կրում, հետեւաբար` չի կարող օժտվել զուգահեռ (այլընտրանքային) քննություն վարելու (ապացույցներ հավաքելու) համահավասար իրավունքով: Նկատենք նաեւ, որ դա կարող է հանգեցնել իրենց պարտականությունների նկատմամբ քրեական հետապնդման մարմինների պատասխանատվության նվազմանը: «Նախնական քննության փուլի համար նախատեսված դատավարական ձեւը համապատասխանում է մեր հանրապետությունում ստեղծված ավանդույթներին, անձի իրավունքների եւ օրինական շահերի ապահովմանը, ինչպես նաեւ գործի բազմակողմանի, լրիվ եւ օբյեկտիվ քննության իրականացմանը» :

Այս հիմնախնդրի վերաբերյալ մի կողմից` քրեական հետապնդման մարմինների աշխատողների եւ մյուս կողմից` փաստաբանների տեսակետը պարզելու համար անցկացրել ենք համապատասխան հարցումներ: Հարցման է ենթարկվել դատախազության, նախաքննության եւ հետաքննության մարմինների 43 աշխատակից: Նրանց 85%-ը գտնում է, որ մրցակցության սկզբունքը նախնական քննության փուլում լիովին կիրառելն անհնար է (նպատակահարմար չէ): Ըստ այդմ` բերվում են հետեւյալ փաստարկները. պաշտպանության կողմի (պաշտպանների) հակվածությունը՝ ամեն գնով (նաեւ ոչ օրինական եղանակով) հերքելու ձեռք բերված ապացույցները, ընդհուպ ստեղծելու ակնհայտ կեղծ ապացույցներ. քննչական կորպուսի ոչ բարձր պրոֆեսիոնալիզմը, անբավարար տեխնիկական հագեցվածությունը. դատավարության մասնակիցների ու հասարակության զգալի մասի ցածր իրավագիտակցությունը: Արդյունքում` կնվազի քննության արդյունավետությունը: Ուստի գործող օրենսդրական կարգավորումը բավարար է:

Դրան հակառակ, հարցման ենթարկված 24 փաստաբանների 75%-ը գտնում է, որ մրցակցության սկզբունքը նախնական քննության փուլում լիովին կիրառել կարելի է (նպատակահարմար է): Ըստ այդմ` արվում են հետեւյալ առաջարկությունները. պաշտպանն իրավունք ունենա մասնակցել (ներկա գտնվել) քննիչի նախաձեռնությամբ իրականացվող բոլոր քննչական գործողություններին` բացառելու համար գործի քննության միակողմանիությունը (մեղադրական թեքումը). նախնական քննության փուլում պաշտպանության կողմին (պաշտպանին) ապացույցներ հավաքելու իրավունք վերապահել. գործի վարույթում ներգրավվելու (անձի պաշտպանությունը ստանձնելու) պահից պաշտպանն իրավունք ունենա ծանոթանալ գործի բոլոր նյութերին: Ընդսմին, հարցված փաստաբանների մյուս մասը (25%-ը), ընդհակառակը, կարծում է, որ գործող օրենսդրական կարգավորումը բավարար է եւ նախնական քննության ընթացքում պաշտպանին թույլ է տալիս անհրաժեշտ ծավալով պաշտպանություն (մրցակցություն) իրականացնել եւ որ պաշտպանը (պաշտպանության կողմը) հաճախ պատշաճ չի օգտվում իր իրավունքներից, օրենքի տրամադրած հնարավորություններից:

Մրցակցության սկզբունքը նախնական քննության փուլում լիովին կիրառվում է անգլոսաքսոնական իրավական համակարգ ունեցող երկրներում (օր.` ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիա): Իսկ ահա մայրցամաքային Եվրոպայի երկրներում (այդ թվում` Հայաստանում, Ռուսաստանում, երմանիայում, Ֆրանսիայում եւ այլն) մրցակցության սկզբունքը նախնական քննության փուլում կիրառվում է մասնակիորեն (սահմանափակ չափով): Ավելին, մայրցամաքային Եվրոպայի երկրներում քրեական գործերով մինչդատական վարույթի կարգն առավելապես մեղադրական (հետախուզական) է : Այնպես որ, կարծում ենք, որ լրիվ կամ բացարձակ մրցակցության գաղափարը ներհակ է մեր (եւ առհասարակ մայրցամաքային Եվրոպայի երկրների) քրեական դատավարության օրենսդրության հայեցակարգին, ուստի դրա կիրառումն աննպատակահարմար է: Վ.Սլուչեւսկու դիպուկ բնորոշմամբ` «կողմերի լրիվ իրավահավասարությունը իդեալ է, որին ձգտում են օրենսդրությունները, որին, սակայն, երբեք էլ չեն հասնում: Այս սկզբունքը կենսագործելու համար բավական չէ կողմերի իրավունքների հավասարությունը ճանաչելը, այլ անհրաժեշտ է, որ այն դրսեւորվի նաեւ նրանց գործողությունների հավասար միջոցներում» :

Մրցակցության սկզբունքը նախնական քննության փուլում հատկապես արտահայտվում է մինչդատական վարույթի նկատմամբ դատական վերահսկողության ընթացքում: Նկատենք, որ դատական վերահսկողության առանձին հարցերի անդրադարձել են բազմաթիվ հեղինակներ : Այսուհանդերձ, սույն հիմնախնդիրն արդիական է նաեւ մեզանում, քանզի ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքում առաջին անգամ ամրագրվեց քրեական գործերով մինչդատական վարույթի նկատմամբ դատական վերահսկողության ինստիտուտը (գլուխ 39):
Մինչդատական վարույթի նկատմամբ դատական վերահսկողություն ասելով` հասկանում ենք մինչդատական վարույթն իրականացնող մարմինների եւ պաշտոնատար անձանց գործողությունների եւ որոշումների օրինականության եւ հիմնավորվածության նախնական եւ հետագա դատական ստուգում : «Օրենքի պահանջների պահպանման կարեւոր երաշխիքներից են քրեական դատավարության բոլոր փուլերում այս կամ այն չափով իրականացվող դատական վերահսկողությունը եւ դատախազական հսկողությունը» : Մինչդատական վարույթի նկատմամբ վերահսկողություն իրականացնելով` դատարանը դրանով իսկ, իր իրավասության սահմաններում, վերահսկողություն է իրականացնում նախնական քննության օրինականության նկատմամբ: «Մրցակցային դատավարության պայմաններում դատարանը, բացի հիմնական գործառույթից, մինչդատական փուլերում պետք է իրականացնի նաեւ կարեւոր լրացուցիչ գործառույթ` դատավարության մասնակիցների սահմանադրական իրավունքները եւ ազատությունները սահմանափակող հիմնական դատավարական որոշումների եւ գործողությունների օրինականության եւ հիմնավորվածության նկատմամբ վերահսկողությունը... Դատական վերահսկողությունը միջոց է անհատի սահմանադրական իրավունքների ու ազատությունների անհիմն սահմանափակումները կանխելու համար» : Հիրավի, մինչդատական վարույթի նկատմամբ դատական վերահսկողություն իրականացնել` նշանակում է կասկածյալի եւ մեղադրյալի համար «դատական պաշտպանության մատչելիության պայմաններ ստեղծել` իրավունքների եւ ազատությունների ցանկացած ոտնձգությանը իրավաբանորեն հակադրվելու համար» :

Նշենք, որ մինչդատական վարույթի (նախնական քննության) նկատմամբ դատական վերահսկողությունը լինում է հետեւյալ տեսակների`
ա) դատարանի որոշմամբ կատարվող քննչական գործողություններ (քր. դատ. օր., հոդվ. 278, մաս 1, հոդվ. 279).
բ) դատարանի որոշմամբ կիրառվող դատավարական հարկադրանքի միջոցներ (հոդվ. 278, մաս 1, հոդվ. 280, 285).
գ) դատարանի որոշմամբ կատարվող օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումներ (հոդվ. 278, մաս 1, հոդվ. 281).
դ) հետաքննության մարմնի, քննիչի, դատախազի եւ օպերատիվ-հետախուզական գործունեություն իրականացնող մարմնի որոշումների եւ գործողությունների օրինականության եւ հիմնավորվածության դատական ստուգում (հոդվ. 278, մաս 2, հոդվ. 290).
ե) քննչական, օպերատիվ-հետախուզական գործողություններ կատարելու, անձի սահմանադրական իրավունքները եւ ազատությունները սահմանափակող դատավարական հարկադրանքի միջոցներ կիրառելու վերաբերյալ առաջին ատյանի դատարանի որոշումների դատական ստուգում (հոդվ. 278, մաս 3, հոդվ. 287, 288, 289):
Մինչդատական վարույթի նկատմամբ դատական վերահսկողության իրականացման ընթացքում մրցակցության սկզբունքի գործողությունն ունի որոշակի առանձնահատկություններ:

Այսպես, քննչական գործողություններ կատարելու, օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումներ իրականացնելու մասին միջնորդությունները քննում է դատավորը միանձնյա, դռնփակ դատական նիստում` միջնորդությամբ դիմած պաշտոնատար անձի կամ նրա ներկայացուցչի մասնակցությամբ: Դատական նիստին իրավունք ունի մասնակցել դատախազը, եթե անհրաժեշտ է համարում անձամբ պաշտպանել միջնորդությունը (քր. դատ. օր., հոդվ. 283, 284): Ընդ որում, նշված միջնորդությունների քննարկմանը պաշտպանության կողմի մասնակցություն չի նախատեսված: Ակնհայտ է, որ մեղադրանքի կողմի ներկայացրած միջնորդության քննարկմանը պաշտպանության կողմի մասնակցությունը նախատեսված չլինելու պայմաններում մրցակցության մասին խոսք լինել չի կարող: Կարելի է, օրինակ` նշված միջնորդությունների քննարկմանը պաշտպանի մասնակցությունը նախատեսել (եթե նա մասնակցում է գործին)` պայմանով, որ նա անհրաժեշտ դեպքերում գրավոր նախազգուշացվի` նախնական քննության տվյալներն առանց թույլտվության չհրապարակելու պարտականության մասին:
Դրան հակառակ, մինչդատական վարույթի նկատմամբ դատական վերահսկողության իրականացման ընթացքում մրցակցության սկզբունքը գործում է`
ա) կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու կամ կալանքի տակ պահելու ժամկետը երկարացնելու մասին միջնորդությունները քննելիս (քր. դատ. օր., հոդվ. 285).

բ) կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու կամ չընտրելու, ինչպես նաեւ կալանքի տակ պահելու ժամկետը երկարացնելու կամ երկարացնելը մերժելու վերաբերյալ առաջին ատյանի դատարանի որոշման օրինականությունը եւ հիմնավորվածությունը դատական կարգով ստուգելիս (հոդվ. 287, 288).
գ) քննչական, օպերատիվ-հետախուզական գործողություններ կատարելու, անձի սահմանադրական իրավունքները եւ ազատությունները սահմանափակող դատավարական հարկադրանքի միջոցներ կիրառելու վերաբերյալ առաջին ատյանի դատարանի որոշումները դատական կարգով ստուգելիս (հոդվ. 278, մաս 3, հոդվ. 280, 289).
դ) հետաքննության մարմինների, քննիչի, դատախազի, օպերատիվ-հետախուզական գործունեություն իրականացնող մարմինների որոշումների եւ գործողությունների օրինականության եւ հիմնավորվածության վերաբերյալ բողոքները քննելիս (հոդվ. 278, մաս 2, հոդվ. 290):

Նշված դեպքերում առկա է մրցակցություն, քանզի համապատասխան միջնորդությունները կամ բողոքները քննելիս դատական նիստին կարող են մասնակցել կողմերը, որոնք քննարկվող միջնորդության կամ բողոքի վերաբերյալ իրավունք ունեն ներկայացնել նյութեր, բացատրություններ, վիճարկել մյուս կողմի փաստարկները: Ուստի պաշտպանության կողմը համապատասխան միջնորդության կամ բողոքի քննարկմանը մրցակցային հիմունքով մասնակցելու կամ քրեական հետապնդման մարմինների համապատասխան որոշումները եւ գործողությունները դատարան բողոքարկելու հնարավորություն ունի (քր. դատ. օր., հոդվ. 285, 287-290), ինչը կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման նախադրյալ եւ գործուն երաշխիք է: Հիրավի, «դատական վերահսկողությունը` որպես քրեական դատավարության մասնակիցների իրավունքների եւ ազատությունների պաշտպանության եղանակ կատարում է քրեական հետապնդման մարմիններին զսպող գործոնի դեր, ապահովում է խախտված իրավունքների արագ եւ արդյունավետ վերականգնման հնարավորություն եւ, վերջապես, թույլ է տալիս նախաքննության մեջ մտցնել մրցակցության որոշ տարրեր, որոնք միջնորդությունը, բողոքը արդարացիորեն քննելու եւ լուծելու երաշխիքներ են» : Ըստ Եվրոպական դատարանի՝ «յուրաքանչյուրի ազատությանը գործադիր իշխանության միջամտության նկատմամբ դատական վերահսկողությունը հանդիսանում է Կոնվենցիայի 5 հոդվածի 3-րդ կետով նախատեսված երաշխիքների էական հատկանիշը, ինչը կոչված է նվազագույնի հասցնելու կամայականության հավանականությունը եւ երաշխավորելու իրավունքի գերակայությունը» (Աքսոյն ընդդեմ Թուրքիայի՝ 18.12.1996) :

Նկատենք, սակայն, որ կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու մասին միջնորդության քննարկմանը մեղադրյալի մասնակցության (այսինքն` դատական նիստին ներկա գտնվելու) իրավունքի օրենսդրական կարգավորումը թերի է:
Այսպես, Եվրոպական կոնվենցիայի համաձայն` «Ձերբակալված կամ կալանավորված յուրաքանչյուր ոք անհապաղ տարվում է դատավորի կամ օրենքով դատական իշխանություն իրականացնելու համար լիազորված պաշտոնատար անձի մոտ, եւ ունի ողջամիտ ժամկետում դատաքննության իրավունք կամ մինչեւ դատաքննությունն ազատ արձակվելու իրավունք» (հոդվ. 5, մաս 3): Ըստ էության, Եվրոպական կոնվենցիան (միջազգային իրավունքն) ուղղակիորեն ամրագրում է անազատության մեջ գտնվող (արգելանքի վերցված) անձի հետագա անազատության կամ ազատ արձակվելու հարցի քննարկման (լուծման) երկու նախապայման` ա) տվյալ հարցի լուծումը միայն դատավորի կամ դատական իշխանություն իրականացնելու լիազորություն ունեցող պաշտոնատար անձի կողմից, բ) տվյալ հարցի քննարկումը անազատության մեջ գտնվող անձի պարտադիր ներկայությամբ:

Այնինչ ՀՀ քր. դատ. օր. 285 հոդվ. 3-րդ մասի համաձայն` «դատական նիստին, որպես կանոն, պետք է ներկա գտնվի անազատության մեջ գտնվող մեղադրյալը: Դատարանն իրավունք ունի դատական նիստին կանչել տուժողին եւ նրա ներկայացուցչին, մեղադրյալին եւ նրա օրինական ներկայացուցչին»: Սույն ձեւակերպման մեջ «որպես կանոն» բառակապակցության անհարկի առկայությունը երկիմաստ մեկնաբանման տեղիք է տալիս եւ հաճախ մեղադրյալների բացակայությամբ կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու միջնորդությունների քննարկման հիմք է հանդիսանում: Բացի այդ, քր. դատ. օր-ը հստակ չի սահմանում ազատության մեջ գտնվող մեղադրյալի իրավունքը` ներկա գտնվելու իր նկատմամբ կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու միջնորդության քննարկմանը (դատական նիստին): Սահմանելով, որ դատարանն իրավունք ունի դատական նիստին կանչել մեղադրյալին` օրենսդիրը չի հստակեցրել` խոսքը ազատությա՞ն, թե՞ անազատության մեջ գտնվող մեղադրյալի մասին է: Ենթադրվում է, որ խոսքը ազատության մեջ գտնվող մեղադրյալի մասին է. ըստ այդմ` դատական նիստին նրա ներկա գտնվելու հարցը որոշվում է դատարանի հայեցողությամբ, այսինքն` մեղադրյալը կարող է նաեւ չկանչվել դատական նիստին:

Քր. դատ. օր. 285 հոդվածի 3-րդ մասում առկա վերոնշյալ թերությունները հաճախ կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու միջնորդությունների քննարկմանը (դատական նիստերին) թե՛ ազատության եւ թե՛ անազատության մեջ գտնվող մեղադրյալների ներկայությունը չապահովելու եւ ըստ այդմ` նրանց իրավունքների եւ օրինական շահերի խախտման պատճառ են հանդիսանում: Այսպես, մոնիթորինգի (դիտարկման) արդյունքում պարզվել է, որ կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու մասին 246 միջնորդությունների քննարկմանը մեղադրյալները դատական նիստերին ներկա են գտնվել միայն 79 դեպքում, որը կազմում է 32,1%: Այսինքն` ներկա չգտնվելու դեպքերը (167 կամ 67,9%) անհամեմատ (ավելի քան 2 անգամ) շատ են : Ընդ որում, ներկա չգտնվելու պատճառները տարբեր են` դատական նիստի տեղի եւ ժամանակի մասին իրազեկված չլինելը, հետախուզման մեջ գտնվելը, դատարան չտեղափոխվելը: Ուշագրավ է, որ դատական նիստին անազատության մեջ գտնվող մեղադրյալների ներկա չգտնվելու «դեպքերում դատարանը չի պարզել նրանց բացակայության պատճառները»: Ավելին, «ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու միջնորդության քննության (դատական նիստի) տեղի եւ ժամանակի մասին մեղադրյալները չեն ծանուցվում» :

Ինչպես տեսնում ենք, օրենսդրական կարգավորման (քր. դատ. օր., հոդվ. 285, մաս 3) անկատարությունը պատճառ է դառնում նույնքան անկատար դատական պրակտիկայի ձեւավորման, ինչի հետեւանքով խախտվում է մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը, չի ապահովվում մրցակցությունը: Չէ՞ որ «այդպիսի էական հարցերի լուծումը, առանց մեղադրյալի մասնակցության, չի կարելի ճիշտ համարել» : Ուստի առաջարկում ենք կալանքի միջնորդության քննարկմանը թե՛ անազատության եւ թե՛ ազատության մեջ գտնվող մեղադրյալի ներկայությունը պարտադիր համարել: Դա հնարավորություն կտա մեղադրյալին մասնակցել կալանքի միջնորդության քննարկմանը` ներկայացնել նյութեր, տալ բացատրություններ, ինչի շնորհիվ մի կողմից` կպաշտպանվեն մեղադրյալի օրինական շահերը, մյուս կողմից` լրացուցիչ նախադրյալներ կստեղծվեն դատարանի որոշման օրինականության եւ հիմնավորվածության համար :
Վերոշարադրյալից ելնելով` առաջարկում ենք ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 285 հոդվածի 3-րդ մասը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ`
«Դատական նիստին պարտադիր է ինչպես անազատության, այնպես էլ ազատության մեջ գտնվող մեղադրյալի ներկայությունը: Դատարանը միջոցներ է ձեռնարկում մեղադրյալի ներկայությունն ապահովելու համար: Դատարանն իրավունք ունի դատական նիստին կանչել տուժողին եւ նրա ներկայացուցչին: Կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու մասին դատարանի որոշումը թույլատրվում է կայացնել մեղադրյալի բացակայությամբ միայն այն դեպքում, երբ հայտարարված է մեղադրյալի հետախուզում»:

Կարծում ենք, որ այսպիսի լուծումը բխում է ոչ միայն մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքից եւ դրա ապահովման անհրաժեշտությունից, այլեւ արդարադատության շահերից:
Այսպիսով, մինչդատական վարույթի նկատմամբ դատական վերահսկողության արդյունքում` նախնական քննության փուլում առկա են մրցակցության որոշակի տարրեր, որպիսի հանգամանքը նպաստում է քրեական դատավարության խնդիրների իրականացմանը: Ուստի մատնանշելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքում առկա որոշակի թերություններն ու հակասությունները եւ դրանց վերացման հնարավորությունները, հարկ է ընդհանուր առմամբ դրական գնահատել քրեական դատավարության մինչդատական վարույթի նկատմամբ դատական վերահսկողության ինստիտուտը, քանզի այն օրինականության լրացուցիչ երաշխիք է :

Ի տարբերություն նախնական քննության փուլի, դատական քննության ընթացքում մրցակցության սկզբունքը գործում է ամբողջ ծավալով: Ըստ այդմ` կողմերը կարող են հավասար դատավարական իրավունքներով մրցակցել` շարադրել սեփական փաստարկները, ապացուցել դրանց ճշտությունը, վիճարկել մյուս կողմի փաստարկները, հերքել դրանք, ներկայացնել նյութեր, մասնակցել դրանց հետազոտմանը, հարուցել միջնորդություններ եւ այլն` դրանով իսկ նպաստելով դատարանի դատավճռի կամ որոշման օրինականությանն ու հիմնավորվածությանը (գործի արդարացի քննությանը): Ընդ որում, դատարանն ինքը ակտիվորեն ձեռնամուխ է լինում գործով ճշմարտության բացահայտման գործընթացին (տես, օրինակ` քր. դատ. օր., հոդվ. 23, մաս 4, հոդվ. 331, մաս 3, հոդվ. 336, մաս 3 եւ մաս 8, հոդվ. 340, մաս 3 եւ մաս 4, հոդվ. 345, մաս 3, հոդվ. 346, մաս 3, հոդվ. 350, մաս 1, հոդվ. 351, մաս 1): «Նման բնույթի ակտիվությունը թելադրված է դատարանի խնդիրներով` օգնել կողմերին օբյեկտիվորեն եւ բազմակողմանիորեն ուսումնասիրելու գործի բոլոր հանգամանքները, պարզել ճշմարտությունը եւ կայացնել օրինական, հիմնավորված եւ արդարացի դատավճիռ» :

Քրեական դատավարությունում դատարանի ծանրակշիռ դերի դրսեւորումներից եւ ընդհանրապես՝ արդարադատության իրականացման երաշխիքներից մեկն էլ դատարանի իրավունքն է՝ իր նախաձեռնությամբ հավաքելու ապացույցներ եւ իրականացնելու ապացուցում: Կարծում ենք նաեւ, որ մրցակցության սկզբունքը չի բացառում, այլ ենթադրում է դատարանի ակտիվությունը, ապացուցման սուբյեկտ լինելը: Ըստ այդմ՝ դատարանը պետք է ձեռնարկի բոլոր միջոցները՝ գործով ճշմարտությունը բացահայտելու (պարզելու) ուղղությամբ: Քանի որ ապացուցման նպատակը ճշմարտության բացահայտումն է, հետեւաբար՝ ապացույցների հավաքման եւ հետազոտման ուղղությամբ ինքնուրույն գործողությունների իրականացումը ոչ միայն դատարանի իրավունքն է, այլեւ նրա պարտականությունը: Ուստի մրցակցության սկզբունքը գործի արդարացի քննության կարեւոր բաղադրիչն է:
Եվ, վերջապես, նկատենք, որ մրցակցությունը եւ կողմերի դատավարական իրավունքների հավասարությունն ամենեւին չեն նշանակում նրանց դատավարական պարտականությունների հավասարություն: Այսպես, քրեական հետապնդում իրականացնող մարմինը պարտավոր է ապահովել գործի հանգամանքների բազմակողմանի, լրիվ եւ օբյեկտիվ հետազոտում: Մինչդեռ կասկածյալը, մեղադրյալը, պաշտպանը պարտավոր չեն լինել օբյեկտիվ: «Օբյեկտիվությունը հատուկ չէ պաշտպանին, եթե դրա իրականացումը հակասում է պաշտպանյալի շահերին» :

Այսպիսով, կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ դրա ապահովումը, անմեղության կանխավարկածը, մրցակցությունը, քրեադատավարական մյուս սկզբունքները կոչված են ապահովելու գործերի քննության եւ լուծման օրինականությունը, քրեական դատավարության խնդիրների իրականացումը: Ընդսմին, մրցակցության սկզբունքի կիրառումը կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման, գործի արդարացի քննության իրական երաշխիք է: Ուստի անհրաժեշտ է ամրապնդել եւ զարգացնել մրցակցությունը քրեական դատավարության ընթացքում : Այս առումով էական նշանակություն պետք է տրվի մինչդատական վարույթի նկատմամբ (նախնական քննության փուլում) դատարանի վերահսկողական դերի ուժեղացմանը, պաշտպանության կողմի իրավունքների ընդլայնմանը, օրենսդրական կարգավորման մեխանիզմների կատարելագործմանը:
ԳԼՈՒԽ 3. Կասկածյալի եւ մեղադրյալի իրավունքը՝
անձամբ կամ պաշտպանի եւ օրինական ներկայացուցչի
միջոցով պաշտպանվել կասկածանքից եւ մեղադրանքից
1. Կասկածյալի եւ մեղադրյալի իրավունքը՝
անձամբ պաշտպանվել կասկածանքից եւ մեղադրանքից

Քրեական դատավարության մասնակիցների իրավունքները եւ պարտականությունները իրականացվում են իրավահարաբերությունների միջոցով. մեկ սուբյեկտի իրավունքին համապատասխանում է մյուս սուբյեկտի իրավաբանական պարտականությունը: Այդ իսկ պատճառով, եթե կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի, ապա քրեական վարույթն իրականացնող մարմինն ունի համապատասխան պարտականություն: Սուբյեկտիվ իրավունքի անքակտելի հատկությունը նրա երաշխավորված լինելն է, այսինքն` իրականացումը պետական հարկադրանքի միջոցների օգնությամբ: Դա անհրաժեշտ է, օրինակ` կասկածյալի կամ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի իրականացման ճանապարհին խոչընդոտներ առաջ գալու դեպքերում: Կասկածյալի կամ մեղադրյալի իրավունքների իրականացումը մեծապես պայմանավորված է օրենսդրությամբ սահմանված երաշխիքների համակարգով :

ՀՀ քրեական դատավարության նոր օրենսդրությունը կատարելագործեց կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի ինստիտուտը, զգալիորեն ընդլայնեց այդ իրավունքի շրջանակները, ամրագրեց դրա երաշխիքների ծավալուն համակարգ: Այս ամենը կոչված է նպաստելու կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի փաստացի (իրական) ապահովմանը, դրանով իսկ քրեական դատավարության խնդիրների իրականացմանը: Այսպես, կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման հիմնադրույթը նպաստում է, որ ոչ մի անմեղ անձ հանցանքի կատարման մեջ չկասկածվի, չմեղադրվի եւ չդատապարտվի, ոչ ոք անօրինական կամ առանց անհրաժեշտության չենթարկվի դատավարական հարկադրանքի միջոցների, իրավունքների եւ ազատությունների այլ սահմանափակման:
Կասկածյալի կամ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը նրա դատավարական իրավունքների ամբողջությունն է, որոնց իրականացմամբ նա վիճարկում (հերքում) է կասկածանքը կամ մեղադրանքը, ապացուցում իր անմեղությունը կամ նվազ մեղավորությունը, պաշտպանում իր օրինական շահերը:

Հարկ ենք համարում անդրադառնալ քրեական դատավարության իրավունքի գիտության մեջ եւ օրենքում հաճախ օգտագործվող «իրավունքները եւ օրինական շահերը» հասկացությանը: Դատավարության մասնակցի ոչ օրինական շահերը (օրինակ` կասկածյալի կամ մեղադրյալի ձգտումը խուսափել հանցագործության համար պատասխանատվությունից), բնականաբար, չեն կարող պաշտպանվել օրենքով : Նկատենք, որ շահերի օրինականության կամ ոչ օրինականության չափանիշ համարվում է բուն օրենքը: Այսպես, եթե դատավարության մասնակցի հետապնդած շահը բխում է քրեադատավարական օրենքից (օրինակ` կասկածյալը կամ մեղադրյալը ձգտում է օրենքով չարգելված բոլոր միջոցներով պաշտպանվել կասկածանքից կամ մեղադրանքից), ապա այն օրինական է:

Նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ քր. դատ. օր-ում իրավունքների եւ օրինական շահերի կապն ակնհայտ չէ, ուստի տեսության մեջ իրավունքների եւ օրինական շահերի համադրության վերաբերյալ առկա է որոշակի տարակարծություն: Այսպես, Է.Կուցովան կարծում է, որ կասկածյալի եւ մեղադրյալի օրինական շահեր են համարվում միայն այն էական շահերը, որոնք արտահայտված են իրավունքի նորմերում : Կարծում ենք, որ այս դատողությունը նեղացնում է «օրինական շահ» հասկացության իմաստը: Այնինչ Լ.Կոկորեւն իրավացիորեն օրինական շահերի մեջ ներառում է նաեւ այն շահերը, որոնք թեպետեւ նախատեսված չեն կոնկրետ իրավական նորմով, սակայն բխում են օրենքից, համապատասխանում են օրենքին : Նկատենք, սակայն, որ այս կապակցությամբ առավել դիպուկ է .Ղազինյանի դատողությունը. «Քննարկվող համադրության մեջ (իրավունքներ եւ օրինական շահեր), մեր կարծիքով, ելակետային պետք է համարվեն օրինական շահերը, որովհետեւ սուբյեկտիվ իրավունքները տրվում են օրինական շահերի իրականացման համար... Օրինական շահերի հիմնախնդիրն ունի կարեւոր ինքնուրույն նշանակություն, պայմանավորում է համապատասխան իրավունքների եւ դրանց երաշխիքների անհրաժեշտությունը» :

Կասկածյալի, մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքն ամրագրված եւ երաշխավորված է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի մի շարք ինստիտուտներով ու նորմերով: Նկատենք, որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի համապատասխան հոդվածներում ամրագրված եւ կասկածյալի, մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի բաղադրատարրեր հանդիսացող նորմերի գերակշիռ մեծամասնությունը նորույթ է մեր քրեական դատավարության համար:
Քննության առնենք կասկածյալի, մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը կազմող դատավարական իրավունքները:
Կասկածյալ է այն անձը, ով ձերբակալվել է հանցանք կատարելու մեջ կասկածվելու պատճառով կամ ում նկատմամբ մինչեւ մեղադրանք առաջադրելը խափանման միջոց ընտրելու մասին որոշում է կայացված (քր. դատ. օր., հոդվ. 62, մաս 1)1: Այդ պահից անձը ձեռք է բերում կասկածյալի իրավավիճակ եւ ըստ այդմ՝ պաշտպանության իրավունք:
Մեղադրյալ է այն անձը, ում նկատմամբ որոշում է կայացված որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին (քր. դատ. օր., հոդվ. 64, մաս 1): Այդ պահից անձը ձեռք է բերում մեղադրյալի իրավավիճակ: Անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշումը դատավարական հիմք է` տվյալ անձին մեղադրանք առաջադրելու, նրա նկատմամբ դատավարական հարկադրանքի միջոցներ կիրառելու, այսինքն` մեղադրյալի նկատմամբ քրեական հետապնդում իրականացնելու համար: Մեղադրանք առաջադրելու պահից մեղադրյալի համար ծագում է պաշտպանության իրավունքը: Պաշտպանությունը տվյալ դեպքում առաջ է գալիս որպես հակակշիռ մեղադրանքին եւ ի պատասխան դրան:

Ընդսմին, քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը կասկածյալին կամ մեղադրյալին հնարավորություն է ընձեռում օրենքով չարգելված բոլոր միջոցներով իրականացնել պաշտպանության իր իրավունքը (հոդվ. 63, մաս 1, հոդվ. 65, մաս 1):
Անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու հիմքը նրա կողմից հանցանքի կատարումը վկայող բավարար ապացույցների համակցությունն է (քր. դատ. օր., հոդվ. 202, մաս 1): Անձի կողմից հանցանքի կատարումը վկայող բավարար ապացույցների համակցություն ասելով, մեր կարծիքով, հասկացվում է հավաքված ապացույցների ամբողջությունը, որը հաստատում է՝ հանցագործության դեպքը եւ հանգամանքները (հանցագործության տեղը, ժամանակը, եղանակը եւ այլն), որքանով դրանք պարզված են գործի նյութերով, անձի առնչությունը դեպքին, հանցագործության` քրեական օրենքով նախատեսված հատկանիշները (արարքի որակումը), անձի մեղավորությունը քրեական օրենքով արգելված արարքը կատարելու մեջ, ինչպես նաեւ քրեական գործի վարույթը կամ քրեական հետապնդումը բացառող հանգամանքների բացակայությունը :

Նախեւառաջ` կասկածյալն իրավունք ունի իմանալ, թե ինչում է կասկածվում, տեղեկացվել կասկածանքի բովանդակությանը, նրան վերագրվող արարքի փաստական կողմին եւ իրավաբանական որակմանը, ձերբակալվելուց կամ խափանման միջոց ընտրելու մասին որոշումն իրեն հայտարարվելուց հետո քրեական հետապնդման մարմնից անմիջապես անվճար ստանալ ձերբակալելու կամ խափանման միջոց ընտրելու մասին քրեական հետապնդման մարմնի որոշման պատճենը, իսկ ձերբակալման արձանագրություն կազմելուց հետո` դրա պատճենը: Իր հերթին մեղադրյալն իրավունք ունի իմանալ, թե ինչում է մեղադրվում, որի համար մեղադրանք առաջադրվելուց, արգելանքի վերցվելուց կամ խափանման միջոց ընտրելու մասին որոշումը հայտարարվելուց հետո քրեական հետապնդման մարմնից անմիջապես անվճար ստանալ որպես մեղադրյալ ներգրավման մասին որոշման պատճենը (քր. դատ. օր., հոդվ. 63, մաս 2, կետ 1 եւ կետ 3, հոդվ. 65, մաս 2, կետ 1):

Կարծում ենք, որ քր. դատ. օր. 63 հոդվ. 2-րդ մասի 1-ին եւ 3-րդ կետերը կազմում են օրգանական ամբողջություն: Բանն այն է, որ եթե մեղադրանքը ձեւակերպվում է անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշման մեջ, ապա կասկածանքը` որպես այդպիսին, չի շարադրվում դրա համար հատուկ նախատեսված դատավարական փաստաթղթում: Կասկածանքը փաստորեն արտացոլվում է ձերբակալելու կամ խափանման միջոց ընտրելու մասին քրեական հետապնդման մարմնի որոշման կամ ձերբակալման արձանագրության մեջ: Ուստի քրեական հետապնդման մարմինը պարտավոր է կասկածյալին հանձնել նշված որոշման կամ արձանագրության պատճենը, հայտնել, թե տվյալ անձն ինչում է կասկածվում, պարզաբանել կասկածանքի բովանդակությունը, այսինքն` նրան վերագրվող արարքի փաստական կողմը եւ իրավաբանական որակումը:
Ուստի առաջարկում ենք ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 63 հոդվածի 2-րդ մասի 3-րդ կետը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ`
«իր նկատմամբ քրեական գործ հարուցվելուց, ձերբակալվելուց կամ խափանման միջոց ընտրելու մասին որոշումն իրեն հայտարարվելուց հետո քրեական հետապնդման մարմնից անմիջապես անվճար ստանալ իր նկատմամբ քրեական գործ հարուցելու, ձերբակալելու կամ խափանման միջոց ընտրելու մասին քրեական հետապնդման մարմնի որոշման պատճենը, իսկ ձերբակալման արձանագրություն կազմելուց հետո` դրա պատճենը»:
Կարծում ենք, որ այս փոփոխության արդյունքում փաստորեն ավելի կընդլայնվեն կասկածյալի պաշտպանության իրավունքի դատավարական երաշխիքները:

Կասկածանքի էությանը կասկածյալի իրազեկվածությունը երաշխավորվում է քրեական հետապնդման մարմնի հետեւյալ պարտականություններով` ժամանակին հարցաքննել կասկածյալին, հարցաքննությունը սկսելուց առաջ կասկածյալին բացատրել կասկածանքի էությունը (տես քր. դատ. օր., հոդվ. 211, մաս 1, մաս 3):
Ինչ վերաբերում է մեղադրանքի էությանը մեղադրյալի իրազեկվածությանը, ապա դա եւս երաշխավորվում է քրեական հետապնդման մարմնի մի շարք գործողություններով` 1) ժամանակին մեղադրանք առաջադրել եւ հարցաքննել անձին որպես մեղադրյալ (քր. դատ. օր., հոդվ. 203, մաս 1, հոդվ. 212, մաս 1), 2) մեղադրյալին հնարավորություն ընձեռել մեղադրական եզրակացության կազմումից առաջ ծանոթա-նալ գործի բոլոր նյութերին, պատճենահանել դրանք եւ անել դուրսգրումներ (տես հոդվ. 265, 266), 3) մեղադրյալին հանձնել մեղադրական եզրակացության եւ դրան կցված հավելվածների հաստատված պատճենները (հոդվ. 277, մաս 3) , 4) պատճառաբանել որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշումը (հոդվ. 202, մաս 2), 5) բացատրել առաջադրված մեղադրանքի էությունը, այսինքն` պարզաբանել մեղսագրվող արարքի փաստական կողմը եւ իրավաբանական որակումը (հոդվ. 203, մաս 2):

Անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշումը պատճառաբանված է, եթե պատշաճ փաստարկված է , այսինքն` հիմնված է տվյալ անձի կողմից հանցանքի կատարումը վկայող բավարար ապացույցների համակցության վրա: Դրանք պետք է լինեն ծանրակշիռ եւ ստուգված ապացույցներ: Ընդսմին, քննիչը նշված որոշման մեջ պետք է մատնանշի այն հանգամանքները, որոնք հիմք են ծառայել իր հետեւությունների համար: Որոշման պատճառաբանված չլինելը խախտում (սահմանափակում) է մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը (օրինակ` մեղադրյալը զրկվում է արարքի որակման եւ դրան վերաբերող հանգամանքների ճշտությունը վիճարկելու հնարավորությունից): Անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելը դեռեւս տվյալ անձի մեղավորության մասին քննիչի վերջնական հետեւությունը չէ, քանի որ նախաքննության ընթացքում կարող է ծագել առաջադրված մեղադրանքը փոփոխելու անհրաժեշտություն կամ մեղադրանքն ամբողջությամբ կամ դրա որեւէ մասը կարող է չհաստատվել:

Նկատենք, որ պրակտիկայում դեռեւս հաղթահարված չեն այն դեպքերը, երբ անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելը եւ մեղադրանք առաջադրելն արհեստականորեն ուշացվում են` հասցվելով նախաքննության ավարտ: Այդպիսի հապաղման արդյունքում անձը փաստորեն զրկվում է այն իրավունքներից, որոնք օրենքը տրամադրում է մեղադրյալին, այսինքն` խախտվում է մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը: Այսպես, օրինակ՝ Կ.Ղարիբյանի դիմումի եւ դրան կից փաստաթղթերի պատճենների ուսումնասիրությամբ պարզվեց հետեւյալը: N 13160404 քրեական գործը հարուցվել է 12.05.2004թ.: Կ.Ղարիբյանին մեղադրանք է առաջադրվել 28.05.2004թ.: Մեղադրյալ Կ.Ղարիբյանին ծանոթացման նպատակով քրեական գործի նյութերը ներկայացվել են 28.05.2004թ., սակայն նա հրաժարվել է ծանոթանալ դրանց: Մեղադրական եզրակացությունը կազմվել է 31.05.2004թ. : Մեղադրանքից պաշտպանվելու, պաշտպանական մարտավարությունը կառուցելու համար անհրաժեշտ է բավարար ժամանակ, ինչը նշված դեպքում, ըստ էության, բացակայում է: Անձը պետք է ժամանակի՛ն իմանա` ինչում է մեղադրվում, որպեսզի կարողանա մեղադրանքից պաշտպանվել, իր իրավունքներից օգտվել: «Որպես մեղադրյալ ներգրավելը պետք է կատարվի դրա համար բավարար ապացույցներ հավաքվելուց անմիջապես հետո: Որպես մեղադրյալ ներգրավելը նախաքննության ավարտից անմիջապես առաջ հնարավորություն չի տալիս բազմակողմանիորեն ստուգել մեղադրյալի բացատրությունները: Այդ դեպքում նա զրկվում է նաեւ իր դատավարական իրավունքներից ժամանակին եւ ամբողջությամբ օգտվելու հնարավորությունից» : Դեռեւս Ա.Կոնին նշում էր, որ անձին որպես մեղադրյալ «ներգրավելում զգուշությունն անհրաժեշտ է: Դա ոչ միայն իրավաբանական, այլեւ բարոյական պահանջ է: Սակայն զգուշությունը չպետք է շփոթվի դիտավորյալ դանդաղկոտության հետ, որն ի չիք է դարձնում մեղադրյալի իրավունքները» : Ա.Կոնին իրավամբ քննադատում էր «միակողմանի մեղադրական գործունեությունը», երբ քննիչն անձին որպես մեղադրյալ ներգրավում է նախաքննության վերջում, համարյա գործը դատախազին ուղարկելու նախօրյակին, ինչը մեղադրյալին փաստորեն զրկում է ժամանակին եւ իրապես պաշտպանվելու հնարավորությունից :

Ուստի առաջարկում ենք ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 202 հոդվածի 2-րդ մասը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ`
«Անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու հիմքերի առկայության դեպքում քննիչը կամ դատախազն անհապաղ պատճառաբանված որոշում է կայացնում տվյալ անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին»:
Այս կարգն ավելի կերաշխավորեր մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի ապահովումը:
Պրակտիկայում դեռեւս հաղթահարված չեն նաեւ այն դեպքերը, երբ ապագա կասկածյալին կամ մեղադրյալին քննիչը հարցաքննում է որպես վկա: Այսպես, օրինակ՝ Ս.Շահմուրադյանի վերաբերյալ ՀՀ վճռաբեկ դատարանի քրեական եւ զինվորական գործերով պալատի 2001թ. հուլիսի 13-ի որոշման մեջ մասնավորապես նշված է. «Անտեսելով այն հանգամանքը, որ նյութերում կան հայտարարություններ եւ բացատրություններ Ս.Շահմուրադյանի կողմից Հ.Սուքիասյանից 10.000 ԱՄՆ դոլար կաշառք ստանալու մասին՝ նախաքննության մարմինը նրան հարցաքննել է որպես վկա, նախազգուշացրել ակնհայտ սուտ ցուցմունքներ տալու եւ ցուցմունքներ տալուց խուսափելու կամ հրաժարվելու համար նախատեսված քրեական պատասխա-նատվության մասին եւ հարցաքննության ընթացքում առաջադրել է հանցագործության կատարման մեջ Ս.Շահմուրադյանին մերկացնող հարցեր» : Կամ՝ Ռն իրեն հետագայում մեղսագրված գործողությունների վերաբերյալ բազմիցս «հարցաքննվել է որպես վկա՝ նախազգուշացվելով սուտ ցուցմունք տալու համար քրեական պատասխանատվության մասին Դրանով իսկ նա զրկված է եղել նախնական քննության ընթացքում այն իրավունքներից օգտվելու հնարավորությունից, որոնցով քրեական դատավարությունում օժտված են կասկածյալը եւ մեղադրյալը» : Անձին դե յուրե (իրավաբանորեն) որպես վկա, իսկ դե ֆակտո (փաստացի) որպես կասկածյալ կամ մեղադրյալ հարցաքննելը պաշտպանության իրավունքի (քրեադատավարական օրենքի) կոպիտ խախտում է, ուստի անթույլատրելի է: Կարծում ենք, որ նման ցուցմունքները չեն կարող համարվել կասկածյալի կամ մեղադրյալի մեղավորության ապացույցներ (տես քր. դատ. օր., հոդվ. 105) : «Անձին կասկածյալի կամ մեղադրյալի հարցաքննության առարկայով վկա հարցաքննելն օրինականության կոպիտ խախտում է: Նման դեպքերում քրեական պատասխանատվության սպառնալիքի տակ նրանից ցուցմունք է կորզվում... Նման դեպքերում անձին պետք է հարցաքննել կամ կասկածյալ, կամ էլ մեղադրյալ» :

Քննության առնելով անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու եւ մեղադրանք առաջադրելու պահի, անձի` որեւէ կարգավիճակով ինքն իր դեմ չվկայելու իրավունքի հարցերը` հարկ է հաշվի առնել նաեւ Քաղաքացիական եւ քաղաքական իրավունքների միջազգային դաշնագրի ու Եվրոպական կոնվենցիայի համապատասխան պահանջները` դրույթները (հոդվ. 14, մաս 3 ու հոդվ. 6, մաս 3):
Կարեւոր է ոչ միայն անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշումը կայացնելու ժամանակը, այլեւ այդ որոշման բովանդակությունը: Չէ՞ որ իմանալ` ինչում են մեղադրում` նշանակում է գիտենալ մեղադրանքի էությունը, ապա եւ պաշտպանվել դրանից: Քննիչը որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշման մեջ նշում է մեղադրանքի ձեւակերպումը` հանցագործության տեղը, ժամանակը, եղանակը եւ մյուս հանգամանքները` որքանով դրանք պարզված են գործի նյութերով, ինչպես նաեւ քրեական օրենսգրքի համապատասխան հոդվածը, հոդվածի մասը կամ կետը, որով նախատեսված է կատարված հանցանքի համար պատասխանատվությունը : Ընդ որում, որոշման նկարագրականպատճառաբանական մասում պետք է նշվեն, թե կոնկրետ ինչ գործողություններ են մեղսագրվում մեղադրյալին, տարանջատվեն հանցակիցների (մեղադրյալների) գործողությունները : Որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշումը քննիչը ներկայացնում է մեղադրյալին, այսինքն` նրան մեղադրանք է առաջադրում, բացատրում մեղադրանքի էությունը, որից հետո այդ որոշման պատճենն անմիջապես անվճար հանձնում է մեղադրյալին:

Այս ամենի շնորհիվ կապահովվի մեղադրյալի իրավունքը` իմանալ, թե ինչում է մեղադրվում: Վերոնշյալ պահանջների չկատարումը քրեադատավարական օրենքի այնպիսի խախտում է, որն ազդում է գործի հանգամանքների բազմակողմանի, լրիվ եւ օբյեկտիվ հետազոտման վրա, քանզի այդ դեպքում խախտվում (սահմանափակվում) է մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը : Պատահական չէ, որ Ֆ.Ղարաբաղցյանի վերաբերյալ գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանը որպես մեղադրյալ ներգրավելու կարգի խախտումը համարել է քրեադատավարական օրենքի էական խախտում :
Որպեսզի մեղադրյալը ստույգ իմանա, թե ինչում է մեղադրվում, անհրաժեշտ է նաեւ, որ քննիչը նշված որոշման մեջ մեղադրյալին մեղսագրվող արարքը նկարագրի լրիվ եւ որոշակի` կոնկրետ :

Քրեական դատավարության ընթացքում ընդունված (կայացված) ցանկացած որոշում պետք է լինի հիմնավորված: Դա վերաբերում է նաեւ որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշմանը, որը, մեր կարծիքով, պետք է բովանդակի հղումներ այն փաստական տվյալներին` ապացույցներին, որոնք հիմք են ծառայել նշված որոշման կայացման (այսինքն` անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու) համար: Ուստի որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշումն անհիմն է, իսկ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը` խախտված, եթե մինչեւ նախաքննության ավարտը մեղադրյալին չեն հայտնում որպես մեղադրյալ ներգրավման համար հիմք ծառայած ապացույցները (այսինքն` ներգրավման հիմքերը): Այդ դեպքում մեղադրյալի համար դժվար է մատնացույց անել մեղադրանքի անհիմն լինելը, ցուցմունքներ տալ իրեն առաջադրված մեղադրանքի առիթով, գործում առկա ապացույցների մասին, հարուցել միջնորդություններ կամ իր պաշտպանության օգտին կատարել օրենքով չարգելված որեւէ այլ գործողություն: Քննիչը «յուրաքանչյուր գործով պետք է հիմնավորի առաջադրվող մեղադրանքը` նշելով դրա հիմքում դրված փաստական տվյալները եւ փաստարկները... Դա նախնական քննության մարմինների ոչ միայն իրավունքն է, այլեւ պարտականությունը եւ ունի սկզբունքորեն կարեւոր նշանակություն» : Որպես մեղադրյալ ներգրավելու որոշման մեջ ներգրավման հիմքերի (ապացույցների) մեջբերման (դրանք նշելու, վկայակոչելու) անհրաժեշտության մասին տեսակետը հավանության է արժանացել մի շարք դատավարագետների կողմից : ՀՀ քր. դատ. օր-ում այդ մասին ուղղակիորեն նշելը կհամապատասխաներ ոչ միայն մեր քրեական դատավարության սկզբունքներին, այլեւ Քաղաքացիական եւ քաղաքական իրավունքների միջազգային դաշնագրի ու Եվրոպական կոնվենցիայի դրույթներին (հոդվ. 14, մաս 3, կետ «ա» ու հոդվ. 6, մաս 3, կետ «ա»):

Կան կասկածներ, որ եթե որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշումը բովանդակի հղումներ ապացույցներին, ապա դա չի բացառի մեղադրյալի փորձերը «խոչընդոտելու ճշմարտության բացահայտմանը» , որ այդ դեպքում հարցաքննությունը «կկորցներ իր նշանակությունը` որպես հանցավորին մերկացնելու միջոց, եւ կհանգեր համարյա բացառապես այն բանի դատավարական ձեւակերպմանը, ինչը մեղադրյալը հարկ կհամարեր հայտնել քննիչին» : Այս տեսակետներին համաձայնել հնարավոր չէ, քանզի քննիչն ունի բավարար միջոցներ` կանխելու, խափանելու համար մեղադրյալի փորձերը խոչընդոտելու ճշմարտության բացահայտմանը: Բացի այդ, մեղադրյալը բնավ պարտավոր չէ նախաքննության մարմնին որեւէ աջակցություն ցույց տալ եւ իրավունք ունի քննիչին հայտնել այն հանգամանքների մասին, որոնք, իր կարծիքով, կարող են նշանակություն ունենալ գործի համար, այսինքն` որոնք, ըստ նրա, անհրաժեշտ է հայտնել: Ընդսմին, նկատենք, որ մեղադրյալի կողմից պաշտպանության իր իրավունքի իրականացումը չի կարող խոչընդոտել (կամ դիտարկվել որպես խոչընդոտ) դատավարության շարունակմանը:
Եթե նախաքննություն կատարելիս ծագում է առաջադրված մեղադրանքը փոփոխելու կամ լրացնելու անհրաժեշտություն, քննիչը պարտավոր է կրկին մեղադրանք առաջադրել` պահպանելով որպես մեղադրյալ ներգրավելու եւ մեղադրանք առաջադրելու կարգում պարունակվող պահանջները:

Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման հիմնադրույթի իրականացմամբ լուծվում են նաեւ քրեական դատավարության խնդիրները: Ուստի քրեական վարույթն իրականացնող մարմինները դատավարական որոշումներ կայացնելիս, փաստաթղթեր կազմելիս պետք է առավելագույնս հաշվի առնեն դրանց ձեւին եւ բովանդակությանը ներկայացվող պահանջները, ապահովեն կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը:
Կասկածյալն իրավունք ունի ձերբակալվելուց հետո հետաքննության մարմնից, քննիչից կամ դատախազից անմիջապես ստանալ իր իրավունքների մասին գրավոր ծանուցում եւ պարզաբանում: Իր հերթին մեղադրյալն իրավունք ունի արգելանքի վերցվելուց հետո հետաքննության մարմնից, քննիչից կամ դատախազից անմիջապես անվճար ստանալ քր. դատ. օր. 65 հոդվ. 2-րդ մասով նախատեսված իր իրավունքների մասին գրավոր ծանուցում եւ պարզաբանում (քր. դատ. օր., հոդվ. 63, մաս 2, կետ 2, հոդվ. 65, մաս 2, կետ 2): Նշենք, որ այս ձեւակերպումներն ունեն խմբագրման կարիք, քանզի դրանցում առկա են որոշակի անճշտություններ:

Նախ` կասկածյալին իր իրավունքների մասին գրավոր ծանուցում եւ պարզաբանում անելն ամենեւին չպետք է պայմանավորվի բացառապես նրան ձերբակալելով, քանի որ նախնական քննության ընթացքում կասկածյալը կարող է նաեւ չձերբակալվել: Չէ՞ որ անձի նկատմամբ մինչեւ մեղադրանք առաջադրվելը կարող է կիրառվել խափանման միջոց: Բացի այդ, անձին ձերբակալելը կամ նրա նկատմամբ խափանման միջոց կիրառելը քրեական հետապնդման մարմինների լիազորությունն է, այսինքն` կարող է կիրառվել (կամ չկիրառվել) նրանց հայեցողությամբ:
Վերոշարադրյալից ելնելով` առաջարկում ենք ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 63 հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ`
«իր նկատմամբ քրեական գործ հարուցվելուց, ձերբակալվելուց կամ խափանման միջոց ընտրելու մասին որոշումն իրեն հայտարարվելուց հետո հետաքննության մարմնից, քննիչից կամ դատախազից անմիջապես անվճար ստանալ իր բոլոր իրավունքների եւ պարտականությունների մասին գրավոր ծանուցում եւ պարզաբանում»:
Նշենք, որ քր. դատ. օր. 65 հոդվ. 2-րդ մասի 2-րդ կետը նույնպես ունի խմբագրման կարիք, քանզի գործող ձեւակերպման մեջ առկա են որոշակի անճշտություններ:

Նախ` նկատենք, որ հետաքննության մարմինն անմիջականորեն չի կարող նախաքննության ընթացքում մեղադրյալին տալ նրա իրավունքների մասին գրավոր ծանուցում եւ պարզաբանում. դա հետաքննության մարմնի լիազորություններից դուրս է, դա քննիչի կամ դատախազի պարտականությունն է: Երկրորդ` մեղադրյալին իր իրավունքների մասին գրավոր ծանուցում եւ պարզաբանում անելն ամենեւին չպետք է պայմանավորվի նրան արգելանքի վերցնելով, քանի որ նախաքննության ընթացքում մեղադրյալը կարող է նաեւ արգելանքի չվերցվել (չձերբակալվել, չկալանավորվել) կամ կարող է արգելանքի վերցվել նախաքննության վերջում: Դա դեռ չի նշանակում, որ ազատության մեջ գտնվող մեղադրյալը կամ նախաքննության վերջում արգելանքի վերցված մեղադրյալը պետք է այդ ամբողջ ընթացքում քննիչից կամ դատախազից չստանա իր իրավունքների մասին գրավոր ծանուցում եւ պարզաբանում: Ուստի մեղադրյալին իր իրավունքների մասին գրավոր ծանուցում եւ պարզաբանում անելն անհրաժեշտաբար պետք է պայմանավորվի նրան մեղադրանք առաջադրելու (այլ ոչ թե արգելանքի վերցնելու) փաստով: Ահավասիկ. «Մեղադրանք առաջադրելիս քննիչը պարտավոր է մեղադրյալին բացատրել սույն օրենսգրքի 65 հոդվածով նախատեսված նրա իրավունքները եւ պարտականությունները: Որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշման պատճենը նրա իրավունքների եւ պարտականությունների ցանկի հետ հանձնվում է մեղադրյալին» (քր. դատ. օր., հոդվ. 203, մաս 3):
Վերոշարադրյալից ելնելով` առաջարկում ենք ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 65 հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ`

«իրեն մեղադրանք առաջադրվելուց հետո քննիչից կամ դատախազից անմիջապես անվճար ստանալ իր բոլոր իրավունքների եւ պարտականությունների մասին գրավոր ծանուցում եւ պարզաբանում, ինչպես նաեւ որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշման պատճենը»:
Կարծում ենք, որ առաջարկված ձեւակերպումները բովանդակային առումով շահեկանորեն տարբերվում են գործող ձեւակերպումներից եւ առավել արդյունավետ են դարձնում կասկածյալի, մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման հիմնադրույթի իրականացումը:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը քրեական հետապնդման մարմնին պարտավորեցնում է` 1) կասկածյալին եւ մեղադրյալին հանձնել նրանց իրավունքների եւ պարտականությունների մասին գրավոր ծանուցում, իսկ մեղադրյալին` նաեւ որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշման պատճենը, 2) պարզաբանել նրանց իրավունքները, ինչպես նաեւ կասկածյալի կամ մեղադրյալի ընտրած դիրքորոշման իրավական հետեւանքները, նրա մասնակցությամբ կատարվող դատավարական գործողությունների նշանակությունը, 3) պարզաբանել նրանց պարտականությունները, դրանք չկատարելու հետեւանքները:
Կասկածյալի կամ մեղադրյալի կողմից իր իրավունքների եւ պարտականությունների իմացության եւ իրականացման նշանակությունը նախեւառաջ այն է, որ նա դրանով իսկ իր վարքագիծը համապատասխանեցնում է օրենքի պահանջներին: Մյուս կողմից` որպեսզի կասկածյալը կամ մեղադրյալը կարողանա իսկապես օգտվել իր իրավունքներից, նրան իր իրավունքները պետք է պարզաբանվեն լիարժեք (լրիվ), այլ ոչ թե ձեւականորեն:

Հաշվի առնելով, որ ցուցմունքներ տալը կասկածյալի կամ մեղադրյալի համար պաշտպանության միջոց է, քննիչը պարտավոր է հարցաքննությունը սկսելուց առաջ կասկածյալին կամ մեղադրյալին բացատրել ցուցմունքներ տալուց հրաժարվելու նրա իրավունքը (տես քր. դատ. օր., հոդվ. 211, մաս 3, հոդվ. 212, մաս 8): «Օրենքի այս պահանջի կատարումը քննիչի կողմից պարտադիր է, քանի որ դրա խախտումով ստացված տվյալները կկորցնեն ապացուցողական նշանակությունը» : Ուստի չի կարելի համաձայնել այն տեսակետին, թե «աննպատակահարմար է մեղադրյալին պարզաբանել ցուցմունքներ տալուց հրաժարվելու նրա իրավունքը» : Ավելին, կասկածյալը կամ մեղադրյալը պետք է իմանա իր բոլո՛ր իրավունքները: Չկան այնպիսի իրավունքներ, որոնք կասկածյալին կամ մեղադրյալին պարզաբանելն աննպատակահարմար է: Կասկածյալին կամ մեղադրյալին պետք է պարզաբանվեն ոչ միայն քր. դատ. օր. 63 կամ 65 հոդվածով, այլեւ մյուս հոդվածներով նախատեսված նրա իրավունքները (տես, օրինակ` քր. դատ. օր., հոդվ. 35, մաս 6, հոդվ. 214, հոդվ. 247):
Քրեական հետապնդման մարմնի կողմից կասկածյալին կամ մեղադրյալին նրա իրավունքների մասին գրավոր ծանուցում եւ պարզաբանում տալու պարտականությունը չկատարելը կամ ակնհայտ սխալ պարզաբանելը քրեադատավարական օրենքի էական խախտում է, քանի որ խոչընդոտում է գործի հանգամանքների բազմակողմանի, լրիվ եւ օբյեկտիվ հետազոտմանը (տես քր. դատ. օր., հոդվ. 398, մաս 1 եւ մաս 6) :

Կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի տալ ցուցմունքներ եւ բացատրություններ կամ հրաժարվել ցուցմունքներ եւ բացատրություններ տալուց, իսկ մեղադրյալը` նաեւ հարցաքննվել իր դեմ վկայած անձանց հետ (քր. դատ. օր., հոդվ. 63, մաս 2, կետ 7 եւ կետ 8, հոդվ. 65, մաս 2, կետ 6 եւ կետ 7): Կասկածյալի կամ մեղադրյալի ցուցմունքները` մինչդատական վարույթում (մեղադրյալի պարագայում` նաեւ դատարանում) քր. դատ. օր-ով սահմանված կարգով կատարված հարցաքննության ժամանակ գրավոր կամ բանավոր ձեւով նրա հաղորդած տվյալներն են: Կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի ցուցմունքներ տալ կասկածանքի կամ մեղադրանքի առիթով, ապացույցների մասին, ինչպես նաեւ գործի համար նշանակություն ունեցող իրեն հայտնի այլ հանգամանքների վերաբերյալ:

Ցուցմունքներ եւ բացատրություններ տալը կասկածյալի կամ մեղադրյալի իրավունքն է, այլ ոչ թե պարտականությունը: Ուստի կասկածյալին կամ մեղադրյալին չի կարելի հարկադրել ցուցմունքներ տալ կամ քրեական վարույթն իրականացնող մարմնին որեւէ աջակցություն ցույց տալ: Ավելին, կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի իր հայեցողությամբ ցուցմունքներ տալ կամ հրաժարվել ցուցմունքներ տալուց, պատասխանել, չպատասխանել կամ ոչ ճիշտ պատասխանել քննիչի հարցերին, բացատրել կամ չբացատրել իր գործողությունները: Բացի այդ, կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի հրաժարվել իր նախկին ցուցմունքներից կամ դրանցում կատարել տարաբնույթ փոփոխություններ եւ լրացումներ: Ընդսմին, նկատենք, որ «իր ցուցմունքներից մեղադրյալի հրաժարվելը չի կարող մեկնաբանվել նրա դեմ, չի համարվում նույնիսկ նրա մեղավորության անուղղակի ապացույց» : Ցուցմունքներ տալուց հրաժարվելու կամ սուտ ցուցմունքներ տալու համար կասկածյալը կամ մեղադրյալը որեւէ պատասխանատվություն չի կրում, ինչը կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման կարեւորագույն երաշխիքներից մեկն է:

Կասկածյալի կամ մեղադրյալի վրա չի կարող որեւէ պատասխանատվություն դրվել իր տված ցուցմունքների եւ բացատրությունների համար. օրենսդիրը, սակայն, որոշակի վերապահում է արել` «բացի այն դեպքերից, երբ նա հայտարարել է հանցագործությանն ակնհայտորեն առնչություն չունեցող անձի կողմից հանցանք կատարելու մասին» (քր. դատ. օր., հոդվ. 63, մաս 4, հոդվ. 65, մաս 3): Սույն ձեւակերպումը (վերապահումն) ակնհայտորեն սահմանափակում է կասկածյալի կամ մեղադրյալի ցուցմունք տալու հնարավորությունը, հետեւաբար` խախտում (սահմանափակում) է նրա պաշտպանության իրավունքը: Ցուցմունք տալով` կասկածյալը կամ մեղադրյալը պաշտպանվում է կասկածանքից կամ մեղադրանքից: Ավելին, կասկածյալի կամ մեղադրյալի ցուցմունքները նրա շահերի պաշտպանության առավել գործուն եւ արդյունավետ միջոց են : Ուստի կասկածյալը կամ մեղադրյալը ոչ մի դեպքում չի կարող (չպետք է) քրեական պատասխանատվության ենթարկվել սուտ ցուցմունք տալու համար` ինչպիսի բովանդակություն էլ այն ունենա: Ընդսմին, նկատենք, որ կասկածյալի կամ «մեղադրյալի կողմից ցուցմունքներ տալը որպես նրա իրավունք համարելով` օրենքը չի պահանջում նախազգուշացնել նրան (ի տարբերություն տուժողի, վկայի, փորձագետի) ցուցմունքներ տալուց խուսափելու եւ ակնհայտ սուտ ցուցմունքներ տալու համար սահմանված քրեական պատասխանատվության մասին» :

Անհրաժեշտ է նաեւ նկատի ունենալ, որ հանցագործությանն ակնհայտորեն առնչություն չունեցող անձին հանցանք կատարելու մեջ մեղադրելով` կասկածյալը կամ մեղադրյալը դրանով իսկ պատասխանատվությունից խուսափելու կամ այն նվազեցնելու` մեղմացնելու ձգտմամբ փորձում է պաշտպանվել: Ուրիշ բան, որ այդ ցուցմունքներն այլ ապացույցների շարքում պետք է մանրակրկիտ ստուգվեն (հաստատվեն կամ հերքվեն) քննիչի կողմից: Ընդգծենք, որ կասկածյալի կամ մեղադրյալի` իր հայեցողությամբ ցուցմունքներ տալու եւ ըստ այդմ` կասկածանքից կամ մեղադրանքից պաշտպանվելու իրավունքը պետք է ապահովվի, այլ ոչ թե սահմանափակվի: Ուստի քր. դատ. օր. 63 հոդվ. 4-րդ մասից եւ 65 հոդվ. 3-րդ մասից վերոնշյալ անհարկի վերապահումն անհրաժեշտ է հանել, այսինքն` բացառել իր ցուցմունքների եւ բացատրությունների համար կասկածյալի կամ մեղադրյալի պատասխանատվության հնարավորությունը:

Կասկածյալի կամ մեղադրյալի ցուցմունքների առարկան պայմանավորված է կասկածանքի կամ մեղադրանքի բովանդակությամբ, սակայն դրանով չի սահմանափակվում: Այսպես, կասկածյալը կամ մեղադրյալն իր ցուցմունքներում կարող է անդրադառնալ նաեւ կատարված արարքի շարժառիթներին, հանցակիցներին եւ այլն: Կասկածյալի կամ մեղադրյալի ցուցմունքները կարող են բովանդակել ոչ միայն դեպքերի ու փաստերի (գործի հանգամանքների) շարադրանք, այլեւ դրանց վերաբերյալ բացատրություն (դատողություն): Կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի իր ցուցմունքներում գնահատել գործում առկա ապացույցները, հաստատել կամ հերքել դրանք, կասկածի տակ առնել ապացույցի թույլատրելիությունը, վիճարկել դրա հավաստիությունը: Կասկածյալի կամ մեղադրյալի ցուցմունքներում կարող են տեղ գտնել նրա անձը բնութագրող հանգամանքներ, կենսագրական տվյալներ (առողջական վիճակը, ընտանեկան դրությունը, պարգեւների առկայությունը եւ այլն): Ուստի կասկածյալի կամ մեղադրյալի ցուցմունքների առարկան կարող է ավելի լայն լինել կասկածանքի կամ մեղադրանքի բովանդակությունից:

Քրեական դատավարության իրավունքի գիտության մեջ չկա միասնական կարծիք կասկածյալի կամ մեղադրյալի ցուցմունքներն ըստ տեսակների խմբավորելու հարցում: իտնականների հիմնական մասը գտնում է, որ կասկածյալի կամ «մեղադրյալի ցուցմունքները սովորաբար բաժանվում են երկու տեսակի` ցուցմունքներ, որոնցում բովանդակվում է նրա կողմից իր մեղքի ընդունումը (լրիվ կամ մասնակի) եւ որոնցում այդ մեղքը հերքվում է» : Ըստ այլ հեղինակների` «իրենց բովանդակությամբ մեղադրյալի ցուցմունքները կարող են արտահայտվել հետեւյալ կերպ` 1) ցուցմունքներ, որոնցում մեղադրյալն առաջադրված մեղադրանքում իրեն ճանաչում է լիովին կամ մասնակիորեն մեղավոր, 2) ցուցմունքներ, որոնցում մեղադրյալը լիովին կամ մասնակիորեն հերքում է մեղադրանքը, 3) մեղադրյալի ցուցմունքներն այլ անձանց վերաբերյալ» :
Կարծում ենք, որ կասկածյալի կամ մեղադրյալի ցուցմունքներն ըստ բովանդակության այնուամենայնիվ լինում են 2 տեսակ: Ինչ վերաբերում է այլ անձանց մասին մեղադրյալի (կասկածյալի) ցուցմունքներին, դա ինքնուրույն տեսակ չէ եւ կարող է արտահայտվել կա՛մ առաջին, կա՛մ երկրորդ տեսակում:

Ինչպիսի՞ն է կասկածյալի կամ մեղադրյալի ցուցմունքների ապացուցողական նշանակությունը: Կասկածյալի կամ «մեղադրյալի ցուցմունքները համարվում են ապացույցի տեսակ... չունեն որեւէ առավելություն այլ ապացույցների նկատմամբ... Մեղադրյալի ցուցմունքները ստուգվում են ըստ ամենայնի եւ գնահատվում քննիչի... կողմից` գործի բոլոր հանգամանքների համակցությամբ: Այս դրույթը հավասարապես վերաբերում է թե՛ մեղադրյալի այն ցուցմունքներին, որոնցում նա իրեն մեղավոր է ճանաչում, եւ թե՛ այն ցուցմունքներին, որոնցում մեղադրյալն իր մեղավորությունը հերքում է: Բնականաբար, մեղադրյալի ցուցմունքները` որպես ապացույց, գործի համար ունեն էական նշանակություն»: Եվ այնուամենայնիվ, «մեղադրյալի ցուցմունքները չի կարելի թե՛ թերագնահատել եւ թե՛ գերագնահատել» (նույնը կարելի է ասել նաեւ կասկածյալի ցուցմունքների վերաբերյալ): Այս տեսակետը հավանության է արժանացել բազմաթիվ հեղինակների կողմից :
Կասկածյալի կամ մեղադրյալի ցուցմունքները պետք է մանրակրկիտ ստուգվեն եւ գնահատվեն գործի բոլոր հանգամանքների համակցությամբ` պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում: Անկախ նրանից` կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրեն մեղավոր ճանաչում է, թե ոչ, քրեական հետապնդում իրականացնող մարմինը պարտավոր է ձեռնարկել օրենքով նախատեսված բոլոր միջոցառումները` գործի հանգամանքների բազմակողմանի, լրիվ եւ օբյեկտիվ հետազոտման համար: Հակառակ դեպքում նախնական քննությունը կկատարվի թերի:

Քրեական դատավարության իրավունքի գիտության մեջ վիճահարույց է կասկածյալի կամ մեղադրյալի «ցուցմունք» եւ կասկածյալի կամ մեղադրյալի «բացատրություն» հասկացությունների տարանջատման եւ ինքնուրույն նշանակության հիմնահարցը: րականության մեջ այս հիմնահարցի վերաբերյալ կան հակադիր կարծիքներ: Դատավարագետների որոշ մասը գտնում է, որ այս երկու հասկացությունները նույնական են եւ որ դրանց միջեւ իրավաբանական տարբերություն չկա : Դատավարագետների մյուս մասը գտնում է, որ այս երկու հասկացությունները նույնական չեն, ու թեեւ դրանք «իրոք սերտորեն փոխկապակցված են... այնուամենայնիվ... ցուցմունքները եւ բացատրությունները ոչ լրիվ են համընկնում, դրանցում կան որոշակի տարբերություններ» :
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքում թեեւ տրված է «բացատրություն» հասկացության նշանակությունը, բայց այն ամբողջական չէ, թերի է: Ահավասիկ, կիրառելով դեդուկցիայի մեթոդը, ստացվում է, որ կասկածյալի կամ մեղադրյալի բացատրությունները նրա բանավոր կամ գրավոր փաստարկումներն են, որոնք նա բերում է` հիմնավորելու համար իր պահանջները (քր. դատ. օր., հոդվ. 6, կետ 35): Այնինչ նկատենք, որ` ա)«ցուցմունք» եւ «բացատրություն» հասկացություններն ունեն իրավաբանական բովանդակային տարբերություններ եւ սահմանազատվում են միմյանցից, բ)«բացատրություն» հասկացությունն ավելի ընդգրկուն է, քան սահմանված է քրեական դատավարության օրենսգրքում:

Կասկածյալը կամ մեղադրյալը ցուցմունք է տալիս, այսինքն` ցույց է տալիս, մատնանշում է. դա նշանակում է, որ նա շարադրում է, հաղորդում է գործով իրեն հայտնի հանգամանքների մասին: Այսպիսով, կասկածյալի կամ մեղադրյալի ցուցմունքը նրա շարադրանքն է կասկածանքի կամ մեղադրանքի եւ բոլոր այն հանգամանքների վերաբերյալ, որոնք իր կարծիքով կարող են նշանակություն ունենալ գործի համար:
Կասկածյալի կամ մեղադրյալի բացատրություններն ունեն որոշակիորեն այլ, երկակի նշանակություն: Մի կողմից` կասկածյալի կամ մեղադրյալի բացատրությունները նրա արտահայտած վերաբերմունքն են կասկածանքի կամ մեղադրանքի վերաբերյալ (մեղադրյալն արդյոք իրեն մեղավոր ճանաչում է առաջադրված մեղադրանքում, իր օգտին փաստարկումներ բերելը, կասկածանքը կամ մեղադրանքը վիճարկելը), վերաբերմունքն ապացույցների նկատմամբ (ապացույցների քննադատական վերլուծությունը), վերաբերմունքը գործով իրեն հայտնի այլ հանգամանքների վերաբերյալ (նրա դատողությունները, նկատառումները, պատճառաբանությունները գործի այս կամ այն հանգամանքի վերաբերյալ): Այս առումով կասկածյալի կամ մեղադրյալի ցուցմունքներն ըստ բովանդակության հնարավոր չէ (եւ անհրաժեշտ էլ չէ) տարանջատել` սահմանազատել նրա բացատրություններից: Ուստի այս առումով կասկածյալի կամ մեղադրյալի ցուցմունքները համարվում են նրա բացատրությունների դատավարական ձեւը: Չէ՞ որ իր ցուցմունքները շարադրելիս կասկածյալը կամ մեղադրյալը նույն շարադրանքում հաղորդում ու նկարագրում է գործով իրեն հայտնի հանգամանքները եւ միեւնույն ժամանակ բացատրում, արտահայտում է իր վերաբերմունքը դրանց նկատմամբ, այն է` հաստատում կամ հերքում է որեւէ հանգամանք, ապացուցում է իր դատողությունները եւ վիճարկում կասկածանքում կամ մեղադրանքում բովանդակվող դատողությունները եւ այն ապացույցները, որոնց վրա հիմնված է կասկածանքը կամ մեղադրանքը: Այս առումով կասկածյալի կամ մեղադրյալի ցուցմունքները միաժամանակ պարունակում են նաեւ նրա բացատրությունները գործով իրեն հայտնի հանգամանքների մասին: Ցուցմունքներ են համարվում կասկածյալի կամ մեղադրյալի այն բացատրությունները, որոնք նա տվել է հարցաքննության ժամանակ: Այս դեպքում կասկածյալի կամ մեղադրյալի բացատրությունները միաժամանակ նաեւ նրա ցուցմունքներն են, ուստի գործով համարվում են ապացույցներ:

Մյուս կողմից` նկատենք, որ կասկածյալի կամ մեղադրյալի ոչ բոլոր բացատրություններն են համարվում ցուցմունք: Այսինքն` կարող են լինել կասկածյալի կամ մեղադրյալի բացատրություններ, որոնք չհամարվեն ցուցմունքներ. դրանք այն բացատրություններն են, որոնք կասկածյալը կամ մեղադրյալը տալիս է հարցաքննությունից դուրս: Այսպես, կասկածյալը կամ մեղադրյալը կարող է բացատրություններ տալ միջնորդություններ հարուցելիս, բացարկներ հայտնելիս: Բացի այդ, մեղադրյալն իրավունք ունի բացատրություններ տալ փորձագետին (քր. դատ. օր., հոդվ. 247, մաս 1, կետ 7), ինչպես նաեւ մինչդատական վարույթի նկատմամբ դատական վերահսկողության իրականացման ընթացքում (քր. դատ. օր., հոդվ. 285, մաս 4, հոդվ. 290, մաս 4): Այս դեպքերում կասկածյալի կամ մեղադրյալի տված բացատրությունները ցուցմունքներ չեն, ուստի ապացույց չեն համարվում:
Այսպիսով, ապացույցներ են համարվում կասկածյալի կամ մեղադրյալի այն բացատրությունները, որոնք միեւնույն ժամանակ համարվում են նրա ցուցմունքներ, այսինքն` տրվել են կասկածյալի կամ մեղադրյալի հարցաքննության ժամանակ:

Մեղադրյալն իրավունք ունի առերես հարցաքննվել իր դեմ վկայած անձանց (մյուս մեղադրյալների, ինչպես նաեւ վկաների ու տուժողների) հետ: Եթե մեղադրյալն ամբողջությամբ կամ մասամբ հերքում (վիճարկում) է մեղադրանքը եւ, ընդսմին, կան նրա դեմ ցուցմունք տված անձինք, ապա մեղադրյալն իրավունք ունի առերես հարցաքննվել այդ անձանց հետ, իսկ քննիչը պարտավոր է նման դեպքերում կատարել առերեսում: Ահավասիկ. «Քննիչը պարտավոր է կատարել առերեսում, եթե էական հակասություններ կան մեղադրյալի եւ մեկ այլ անձի ցուցմունքներում» (քր. դատ. օր., հոդվ. 216, մաս 1): Սա անհրաժեշտ է ոչ միայն կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման, այլեւ քրեական դատավարության խնդիրների իրականացման տեսանկյունից: Ընդսմին, անհասկանալի է, թե ինչու նման իրավունքով օժտված չէ կասկածյալը: Ուստի նշված բացթողումն ուղղելու նպատակով առաջարկում ենք քր. դատ. օր. 63 հոդվածի 2-րդ մասի 7-րդ կետը լրացնել հետեւյալ բառերով` «առերես հարցաքննվել իր դեմ վկայած անձանց հետ»: Ըստ այդմ` առաջարկում ենք քր. դատ. օր. 216 հոդվածի 1-ին մասը «մեղադրյալի» բառից առաջ լրացնել «կասկածյալի կամ» բառերով: Չէ՞ որ այս իրավունքի հիմնական նպատակն է ապահովել, որ հանցագործության համար կասկածվողը կամ մեղադրվողը հնարավորություն ունենա առերես վիճարկել իր դեմ վկայած անձի ցուցմունքը:

Ըստ քր. դատ. օր-ի` «առերեսման կանչված անձինք քննիչի թույլտվությամբ կարող են հարցեր տալ միմյանց» (հոդվ. 216, մաս 3): Նկատենք, սակայն, որ ելնելով կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման հիմնադրույթից, ինչպես նաեւ ղեկավարվելով գործի հանգամանքների բազմակողմանի, լրիվ եւ օբյեկտիվ քննության պահանջով` քննիչը պետք է բոլոր դեպքերում կասկածյալին կամ մեղադրյալին թույլ տա հարցեր տալու իր հետ առերես հարցաքննվող (իր դեմ ցուցմունք տված) անձին: Սա բխում է նաեւ Քաղաքացիական եւ քաղաքական իրավունքների միջազգային դաշնագրից ու Եվրոպական կոնվենցիայից (հոդվ.14, մաս 3, կետ «ե» ու հոդվ. 6, մաս 3, կետ «դ»):
Վերոշարադրյալից ելնելով` առաջարկում ենք քր. դատ. օր. 216 հոդվածի 3-րդ մասի 3-րդ նախադասությունը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ`
«Առերեսվող անձինք իրավունք ունեն հարցեր տալ միմյանց: Քննիչը հանում է այն հարցերը, որոնք չեն առնչվում գործին»:
Այսպիսով, ցուցմունքներ եւ բացատրություններ տալը կամ ցուցմունքներ եւ բացատրություններ տալուց հրաժարվելը, իր դեմ վկայած անձանց հետ առերես հարցաքննվելը կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման հիմնադրույթի իրականացման գործուն միջոցներ են:

Կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի իր միջնորդությամբ, հետաքննության մարմնի, քննիչի կամ դատախազի թույլտվությամբ անձամբ կամ պաշտպանի միջոցով մասնակցել քննչական եւ այլ դատավարական գործողություններին կամ հրաժարվել դրանց մասնակցելուց, եթե քրեական դատավարության օրենսգրքով այլ բան նախատեսված չէ (քր. դատ. օր., հոդվ. 63, մաս 2, կետ 14, հոդվ. 65, մաս 2, կետ 8):
Այս ձեւակերպումը չի կարելի համարել հաջողված: Նախ` նկատենք, որ հետաքննության մարմինը չի կարող նախաքննության ընթացքում մեղադրյալին թույլ տալ մասնակցելու քննչական եւ այլ դատավարական գործողություններին. դա հետաքննության մարմնի լիազորություններից դուրս է, դա քննիչի կամ դատախազի իրավասությունն է:
Երկրորդ` այս ձեւակերպումը համադրելով քր. դատ. օր. 73 հոդվ. 1-ին մասի 3-րդ կետի նույնաբովանդակ ձեւակերպման հետ` կարելի է եզրակացնել, որ օրենսդիրը նկատի է ունեցել հետեւյալը. կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի քրեական հետապնդման մարմնի թույլտվությամբ անձամբ կամ պաշտպանի միջոցով մասնակցել քրեական հետապնդման մարմնի կողմից իր միջնորդությամբ իրականացվող քննչական եւ այլ դատավարական գործողություններին կամ հրաժարվել դրանց մասնակցելուց, եթե քրեական դատավարության օրենսգրքով այլ բան նախատեսված չէ:

Եթե այս կամ այն դատավարական գործողությունը կատարելու մասին կասկածյալի կամ մեղադրյալի միջնորդությունը բավարարվել է, նշանակում է` քննիչը նույնպես ընդունում է, որ հանգամանքները, որոնց բացահայտման համար հարուցված է միջնորդությունը, կարող են նշանակություն ունենալ գործի համար: Այդ դեպքում կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման տեսանկյունից միանգամայն անընդունելի է այն իրողությունը, ըստ որի` կասկածյալի կամ մեղադրյալի միջնորդությամբ իրականացվող դատավարական գործողությանը անձամբ կամ պաշտպանի միջոցով մասնակցելու կասկածյալի կամ մեղադրյալի իրավունքի իրականացումն ուղղակի կախման մեջ է դրվում քննիչի` հակադիր դատավարական կողմի թույլտվությունից (ցանկությունից): Ակնհայտ է, որ այս եւ նման ձեւակերպումները սահմանափակում են կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի իրականացման փաստացի հնարավորությունը: Ուստի կասկածյալի կամ մեղադրյալի միջնորդությամբ իրականացվող դատավարական գործողությանը մասնակցելու կասկածյալի կամ մեղադրյալի իրավունքը պետք է իրականացվի նրա, այլ ոչ թե քննիչի ցանկությամբ (հայեցողությամբ): Այսինքն` եթե կասկածյալը կամ մեղադրյալը ցանկություն արտահայտի անձամբ կամ պաշտպանի միջոցով մասնակցել այդպիսի գործողությանը, ապա քննիչը չպետք է խոչընդոտի դրան, քանզի կասկածյալը կամ մեղադրյալը դրանով իսկ իրականացնում է պաշտպանության իր իրավունքը:

Մյուս կողմից` նկատենք, որ քր. դատ. օր-ը մի շարք դեպքերում նախատեսում է կասկածյալի, մեղադրյալի մասնակցությունը (ներկա գտնվելը) քննչական գործողությունների կատարմանը (տես հոդվ. 216, մաս 1 եւ մաս 3, հոդվ. 218, մաս 4, հոդվ. 242, մաս 2, հոդվ. 247, մաս 1, կետ 1, 6, 7 եւ 9):
Ապահովելով կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը` քննիչը պարտավոր է համապատասխան դեպքերում քննչական գործողության տեղի եւ ժամանակի մասին տեղյակ պահել կասկածյալին, մեղադրյալին, պաշտպանին:
Նշենք նաեւ, որ «անձամբ կամ պաշտպանի միջոցով» ձեւակերպումն առաջարկում ենք փոխարինել «անձամբ կամ պաշտպանի հետ միասին» ձեւակերպմամբ, որն առավել ճիշտ է արտահայտում իրողությունը:
Կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի նաեւ հրաժարվել քննչական կամ այլ դատավարական գործողություններին մասնակցելուց, եթե քր. դատ. օր-ով այլ բան նախատեսված չէ: Իսկ քր. դատ. օր-ով նախատեսված է (հոդվ. 63, մաս 5, հոդվ. 65, մաս 4), որ կասկածյալը կամ մեղադրյալը պարտավոր է մասնակցել հետեւյալ դատավարական գործողություններին`
1) լինելով ձերբակալված կամ կալանքի վերցված` քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի պահանջով ենթարկվել անձնական խուզարկության.
2) քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի պահանջով ենթարկվել բժշկական ստուգման, մատնադրոշմման, լուսանկարվել եւ հնարավորություն ընձեռել վերցնելու արյան, մարմնի արտաթորությունների նմուշներ.
3) քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի պահանջով ենթարկվել քննման եւ փորձաքննության:

Նկատենք, որ քննչական եւ այլ դատավարական գործողություններին մասնակցելու կամ դրանց մասնակցելուց հրաժարվելու (բացի քր. դատ. օր-ով նախատեսված դեպքերից)` կասկածյալի եւ մեղադրյալի իրավունքը բխում է նրանց պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման հիմնադրույթից:
Վերոշարադրյալի հիման վրա` առաջարկում ենք ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 63 հոդվածի 2-րդ մասի 14-րդ կետը եւ 65 հոդվածի 2-րդ մասի 8-րդ կետը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ`
«անձամբ կամ պաշտպանի հետ միասին մասնակցել քրեական հետապնդման մարմնի կողմից իր միջնորդությամբ իրականացվող քննչական եւ այլ դատավարական գործողություններին կամ հրաժարվել դրանց մասնակցելուց, եթե սույն օրենսգրքով այլ բան նախատեսված չէ»:
Կարծում ենք, որ սույն ձեւակերպումը թե՛ ձեւով եւ թե՛ բովանդակությամբ ավելի հստակ ու լիարժեք է արտացոլում կասկածյալի եւ մեղադրյալի տվյալ իրավունքը:

Կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի արգելանքի վերցվելուց հետո անմիջապես, բայց ոչ ուշ, քան 12 ժամվա ընթացքում, քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի միջոցով մերձավոր ազգականներին, իսկ օտարերկրյա պետության քաղաքացի լինելու դեպքում` տվյալ պետության դեսպանատուն կամ հյուպատոսարան տեղյակ պահել կալանքի տակ պահվելու իր տեղի մասին (քր. դատ. օր., հոդվ. 63, մաս 2, կետ 9, հոդվ. 65, մաս 2, կետ 9): Սույն իրավունքն ավելի ընդհանրական ձեւով ամրագրված է ՀՀ Սահմանադրության մեջ. «Ազատությունից զրկված յուրաքանչյուր անձ իրավունք ունի այդ մասին անհապաղ տեղեկացնելու իր կողմից ընտրված անձին» (հոդվ. 16, մաս 2):
Արգելանքի վերցվելու դեպքում կասկածյալը կամ մեղադրյալը հայտնվում է անազատության մեջ, մեկուսացվում է հասարակությունից, ընտանիքից: Կասկածյալը քրեադատավարական օրենքով նախատեսված դեպքերում եւ կարգով կարող է ձերբակալվել, իսկ մեղադրյալը` ձերբակալվել, կալանավորվել: Արգելանքի այս միջոցներից յուրաքանչյուրի կիրառման դեպքում քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է անհապաղ, բայց ոչ ուշ, քան 12 ժամվա ընթացքում, տվյալ կասկածյալի կամ մեղադրյալի մերձավոր ազգականներին հայտնել նրան արգելանքի վերցնելու (ձերբակալելու կամ կալանավորելու), ինչպես նաեւ նրա պահվելու տեղի մասին: Այս առումով քր. դատ. օր. 63 հոդվ. 2-րդ մասի 9-րդ կետում եւ 65 հոդվ. 2-րդ մասի 9-րդ կետում առկա է անհամապատասխանություն: Ուստի առաջարկում ենք երկու դեպքում էլ «կալանքի» բառը փոխարինել «արգելանքի» բառով:

Եթե արգելանքի վերցված կասկածյալը կամ մեղադրյալն օտարերկրյա քաղաքացի է, ապա քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է նրան արգելանքի տակ պահելու տեղի մասին հայտնել տվյալ պետության դեսպանատուն կամ հյուպատոսարան:
Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման տեսանկյունից նպատակահարմար է օրենսդրորեն ամրագրել քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի պարտականությունը` հայտնել ոչ միայն կասկածյալին կամ մեղադրյալին արգելանքի տակ պահելու տեղի, այլեւ արգելանքի վերցնելու հիմքերի մասին:
Կասկածյալին կամ մեղադրյալին արգելանքի տակ պահելու տեղի (մեր կարծիքով` նաեւ հիմքերի) մասին նրա մերձավոր ազգականներին կամ տվյալ (շահագրգիռ) պետության դեսպանատուն (հյուպատոսարան) հայտնելն ունի դատավարական նշանակություն: Այսպես, եթե կասկածյալը կամ մեղադրյալը նախկինում չի ցանկացել պաշտպան ունենալ, իսկ արգելանքի վերցվելուց հետո փոխել է իր դիրքորոշումն այդ առիթով, ապա նրա համար պաշտպան կարող են հրավիրել մասնավորապես` նրա օրինական ներկայացուցիչը, ազգականը: Բացի այդ, կասկածյալի կամ մեղադրյալի արգելանքի վերցվելով` անհրաժեշտաբար առաջ է գալիս նրա գույքային իրավունքների (մասնավորապես` գույքի խնամքի եւ հսկողության իրավունքի) ապահովման հարցը (քր. դատ. օր., հոդվ. 140): Կամ` արգելանքի վերցված կասկածյալի կամ մեղադրյալի օրինական ներկայացուցիչն իրավունք է ձեռք բերում առանձին, կոնֆիդենցիալ, անարգել տեսակցել ներկայացվող անձի հետ:

Կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի քրեական գործին կցելու եւ հետազոտելու համար ներկայացնել նյութեր (քր. դատ. օր., հոդվ. 63, մաս 2, կետ 10, հոդվ. 65, մաս 2, կետ 10): Կասկածյալը կամ մեղադրյալն ի պաշտպանություն իրեն կարող է քրեական վարույթն իրականացնող մարմնին ներկայացնել նյութեր` դրանք քրեական գործին կցելու եւ որպես ապացույց հետազոտելու համար: Ներկայացվող նյութերը կարող են պարունակել փաստական տվյալներ, որոնք ցույց տան (հաստատեն) կասկածյալի եւ մեղադրյալի անմեղությունը, ինչպես նաեւ նրանց պաշտպանության համար նշանակություն ունեցող այլ հանգամանքներ: Իր պաշտպանության իրավունքի իրականացման նկատառումով կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի նաեւ չներկայացնել իր տրամադրության տակ գտնվող նյութերը:
Նկատենք, որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքում սահմանված (բացահայտված) չեն նյութեր ներկայացնելու՝ որպես դատավարական գործողության էությունը եւ ընթացակարգը: Այդուհանդերձ, նշենք, որ նյութեր ներկայացնելու էությունն այն է, որ կասկածյալը կամ մեղադրյալը տվյալ նյութը (առարկան կամ փաստաթուղթը) ներկայացնում, ցույց է տալիս վարույթն իրականացնող մարմնին (անձին)՝ քրեական գործին կցելու համար:

Նյութը ներկայացնող կասկածյալը կամ մեղադրյալը շահագրգռված է, որպեսզի նախ` արձանագրվի, թե ով է ներկայացրել տվյալ առարկան կամ փաստաթուղթը, երկրորդ` հաշվի առնվեն իր փաստարկները` գործի համար տվյալ փաստաթղթի կամ առարկայի ունեցած նշանակության մասին, երրորդ` հաշվի առնվեն տվյալ առարկայի օբյեկտիվ հատկանիշները կամ փաստաթղթի բովանդակությունը, չորրորդ` գործին կցվելուց հետո առարկան կամ փաստաթուղթը զերծ մնա կորստից կամ վնասվելուց:
ործին կցելու համար նյութեր ներկայացնող կասկածյալի կամ մեղադրյալի օրինական շահերն ապահովելու համար վարույթն իրականացնող մարմինը (անձը) պետք է պարզի եւ տվյալ դատավարական գործողության արձանագրության մեջ նշի` 1) տվյալներ նյութերը ներկայացնող անձի մասին. 2) նյութերը ներկայացնելու շարժառիթը, կասկածյալի կամ մեղադրյալի բացատրությունը` նյութերի առաջացման (ստացման) հանգամանքների մասին եւ նրա պահանջը` դրանք գործին կցելու եւ հետազոտելու վերաբերյալ. 3) նյութերի հատկանիշները, առանձնահատկությունները (նկարագրությունը) եւ վերաբերելիությունը գործին. 4) գործին կցելու համար ներկայացված նյութերն ընդունելը (վերցնելը):

Կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի հայտնել բացարկներ (քր. դատ. օր., հոդվ. 63, մաս 2, կետ 11, հոդվ. 65, մաս 2, կետ 11): Բացարկը բացարկվող անձին գործով վարույթից հեռացնելու մասին պահանջն է: Կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի նախնական քննության ցանկացած պահի բացարկ հայտնել հետաքննության մարմնի աշխատակցին, քննիչին, դատախազին: Դատավորին բացարկ կարող է հայտնվել միայն մինչեւ դատաքննությունը սկսվելը, իսկ դրա սկսվելուց հետո՝ եթե բացարկի հիմքը հայտնի է դարձել դատաքննության ընթացքում: Նախնական քննության ընթացքում կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի բացարկ հայտնել նաեւ ընթերակային, թարգմանչին, մասնագետին, փորձագետին: Ընդ որում, հետաքննության մարմնի աշխատակցին, քննիչին, դատախազին, դատավորին բացարկելիս կասկածյալը կամ մեղադրյալը դրանով իսկ կասկածում է նրանց մասնակցությամբ գործի արդարացի (օբյեկտիվ) քննության հնարավորությանը: Բացարկի մյուս դեպքերում կասկածյալը կամ մեղադրյալը դրանով իսկ հայտնում է դատավարությանը մասնակցող համապատասխան անձի պատշաճ մասնակցության (ձեռնհասության) վերաբերյալ կասկած:

Ելնելով գործի արդարացի քննության հիմնադրույթից` դատավորը, դատախազը, քննիչը, հետաքննության մարմնի աշխատակիցը չեն կարող մասնակցել քրեական գործով վարույթին, եթե նրանք ուղղակի կամ անուղղակի շահագրգռված են գործի ելքով (տես քր. դատ. օր., հոդվ. 17, մաս 2): «ործի ելքով ուղղակի կամ անուղղակի շահագրգռվածության դեպքում դատավորի, դատախազի, դատավարության մյուս մասնակիցների բացարկման մասին օրենքի պահանջը օբյեկտիվ եւ անաչառ արդարադատության իրականացման երաշխիքներից մեկն է» : ործի ելքով նշված անձանց ուղղակի կամ անուղղակի շահագրգռվածություն ասելով՝ հասկացվում է դատավարության տվյալ մասնակցի ցանկությունը (մտադրության դրսեւորումը) կամ հնարավորությունը` գործի քննության կապակցությամբ անձամբ իր կամ այլ անձանց համար ստանալ շահ կամ էլ բավարարել իր շահերն ուրիշի շահերի հաշվին (ի վնաս դրանց): Նախնական քննության ընթացքում քրեական հետապնդման մարմինը պարտավոր է կասկածյալին, մեղադրյալին հայտնել այն անձանց մասին անհրաժեշտ տվյալներ, որոնց կարող է բացարկ հայտնվել (տես քր. դատ. օր., հոդվ. 101, մաս 3): Հայտնված բացարկը լուծվում է քրեական դատավարության օրենսգրքով սահմանված կարգով (քր. դատ. օր., գլուխ 11):

Կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի հարուցել միջնորդություններ (քր. դատ. օր., հոդվ. 63, մաս 2, կետ 12, հոդվ. 65, մաս 2, կետ 12): Կասկածյալի կամ մեղադրյալի միջնորդությունն ուղղված է վարույթն իրականացնող մարմնին ու բովանդակում է կոնկրետ դատավարական գործողություններ կատարելու կամ որոշումներ ընդունելու խնդրանք: Քրեական գործի քննության ընթացքում առաջ է գալիս այս կամ այն դատավարական գործողությունը կատարելու կամ որոշումն ընդունելու անհրաժեշտություն, եւ կասկածյալը կամ մեղադրյալը, ելնելով իր դատավարական շահերից, իրավունք ունի հարուցել (հայտնել) համապատասխան միջնորդություն: Միջնորդություն հարուցելն իրավաբանական փաստ է, որը վարույթն իրականացնող մարմնին պարտավորեցնում է քննության առնել այն եւ բավարարելու դեպքում կատարել համապատասխան դատավարական գործողություններ, իսկ միջնորդության անհիմն լինելու դեպքում` կայացնել այն մերժելու մասին պատճառաբանված որոշում :
Այս կամ այն դատավարական գործողությունը կատարելու մասին միջնորդություն հարուցելով` կասկածյալը կամ մեղադրյալը դրանով իսկ իր վերաբերմունքն է արտահայտում, գնահատական է տալիս առկա ապացույցների համակցությանը` գտնելով, որ քննությունը չի բավարարում գործի հանգամանքների բազմակողմանի, լրիվ եւ օբյեկտիվ հետազոտումն ապահովելու պահանջը: Ուստի պատահական չէ, որ կասկածյալի կամ մեղադրյալի միջնորդությունները սովորաբար ուղղված են նոր նյութեր (ապացույցներ) պահանջելուն եւ գործին կցելուն:

Կասկածյալի կամ մեղադրյալի բանավոր միջնորդությունները մտցվում են այդ պահին կատարվող դատավարական գործողության արձանագրության մեջ, իսկ գրավոր միջնորդությունները կցվում են քրեական գործի նյութերին: Վարույթն իրականացնող մարմինը, որպես կանոն, պարտավոր է անմիջապես քննության առնել եւ լուծել (բավարարել կամ մերժել) կասկածյալի կամ մեղադրյալի հարուցած բոլո՛ր միջնորդությունները (քր. դատ. օր., հոդվ. 102, 199, 331): Դատական պրակտիկան քրեադատավարական օրենքի (պաշտպանության իրավունքի) էական խախտում է համարում կասկածյալի, մեղադրյալի կամ պաշտպանի հարուցած միջնորդությունը քննության չառնելը : Նկատենք, որ եթե հանգամանքները, որոնց բացահայտման համար հարուցված է միջնորդությունը, կարող են նշանակություն ունենալ գործի համար, վարույթն իրականացնող մարմինը պետք է բավարարի միջնորդությունը: Ընդ որում, միջնորդության մերժումը չի սահմանափակում կասկածյալի կամ մեղադրյալի իրավունքը` տվյալ միջնորդությունը հարուցել հետագայում, ներառյալ` քրեական դատավարության նույն փուլում կամ վարույթն իրականացնող նույն մարմնին` պայմանով, որ այն հիմնավորելու համար բերվեն նոր փաստարկներ (տես քր. դատ. օր., հոդվ. 102, մաս 4): Միջնորդության վերաբերյալ ընդունված որոշման մասին վարույթն իրականացնող մարմինն անմիջապես տեղյակ է պահում կասկածյալին կամ մեղադրյալին:

Մեղադրյալն իրավունք ունի հայտարարել իր մեղավորության կամ անմեղության մասին (քր. դատ. օր., հոդվ. 65, մաս 2, կետ 13): Մեղադրանք առաջադրելուց հետո մեղադրյալին հարցաքննելիս քննիչը պարտավոր է հարցաքննության սկզբում պարզել, թե մեղադրյալն արդյոք իրեն մեղավոր ճանաչում է առաջադրված մեղադրանքում: Ընդ որում, մեղադրյալը կաշկանդված չէ նախաքննության ընթացքում մեղքն ընդունելու կամ չընդունելու վերաբերյալ արված հայտարարությամբ, այսինքն` ա) տվյալ հայտարարությունն ինքնին նրա մեղավորությունը կանխորոշող հանգամանք չէ, բ) մեղադրյալի ընտրած դիրքորոշումը չի կարող մեկնաբանվել ի վնաս նրա :
Նկատենք, որ իր մեղավորության կամ անմեղության մասին հայտարարած մեղադրյալն իրավունք ունի պատճառաբանել այն (իր դիրքորոշումը) ցուցմունքում: Մեղադրյալի կողմից իր մեղքը չընդունելը կամ անմեղության մասին հայտարարելը չպետք է նրա համար անցանկալի դատավարական հետեւանքներ առաջացնի (օրինակ` չպետք է դատավարական հարկադրանքի միջոց կիրառելու պատճառ դառնա): Մեղադրյալը նախաքննության ընթացքում, ինչպես նաեւ հետագայում՝ դատաքննության ժամանակ իրավունք ունի փոխել իր մեղավորության կամ անմեղության մասին դիրքորոշումը: Ընդ որում, մեղադրյալը պարտավոր չէ պատճառաբանել իր դիրքորոշումը կամ դրա փոփոխությունը:

Կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի առարկել քրեական հետապնդման մարմինների գործողությունների դեմ եւ պահանջել իր առարկությունները մտցնել քննչական կամ այլ դատավարական գործողության արձանագրության մեջ (քր. դատ. օր., հոդվ. 63, մաս 2, կետ 13, հոդվ. 65, մաս 2, կետ 14):
Առարկությունը դիտողությունն է, որով կասկածյալը կամ մեղադրյալն իր բացասական վերաբերմունքն է արտահայտում իր մասնակցությամբ կատարված դատավարական գործողությունների ընթացքում քրեական հետապնդման մարմինների այս կամ այն գործողության նկատմամբ: Եթե կասկածյալը կամ մեղադրյալը գտնում է, որ քրեական հետապնդման մարմինը քննչական գործողությունը կատարելիս շեղվել է դատավարական ընթացակարգից (խախտել է դատավարական ձեւը), ապա նա իրավունք ունի առարկել քրեական հետապնդման մարմնի նման գործողությունների դեմ եւ պահանջել իր առարկությունները մտցնել տվյալ քննչական գործողության արձանագրության մեջ: Ընդ որում, քրեական հետապնդման մարմինը պարտավոր է կասկածյալի կամ մեղադրյալի առարկություններն արձանագրել համապատասխան դատավարական գործողության արձանագրության մեջ:

Կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի ծանոթանալ իր մասնակցությամբ կամ ներկայությամբ կատարված ցանկացած դատավարական գործողության արձանագրությանը` պարզելու համար արձանագրությունում գրառումների ճշտությունն ու լրիվությունը: Քրեադատավարական օրենքը (հոդվ. 29, 315) պահանջում է, որ դատավարական գործողությունների իրականացման ընթացքը եւ արդյունքներն արտացոլվեն արձանագրություններում. արձանագրումն ապահովում է վարույթն իրականացնող մարմինը: Կարեւորելով արձանագրությունների նշանակությունը` քրեադատավարական օրենքը դրանց ներկայացնում է որոշակի պահանջներ (տես, օրինակ` հոդվ. 213, հոդվ. 218, մաս 5): Ավելին, «քննչական գործողության արձանագրության ոչ լրիվությունը չի կարող մեղադրանքի նպատակներով լրացվել հետաքննության մարմնի աշխատակցի, քննիչի, դատախազի, ինչպես նաեւ ընթերակայի եւ այլ անձանց ցուցմունքներով» (քր. դատ. օր., հոդվ. 121, մաս 4):

Դատավարական գործողությունների արձանագրությունների լրիվությունը կամ ճշտությունն առավելապես բխում է կասկածյալի կամ մեղադրյալի շահերից, ուստի նա պետք է շահագրգռված լինի դրանց ծանոթացմամբ եւ անհրաժեշտ դեպքերում պնդի իր այդ իրավունքի իրականացումը: Մյուս կողմից` վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է յուրաքանչյուր դեպքում կասկածյալին կամ մեղադրյալին ծանոթացնել նրա մասնակցությամբ կամ ներկայությամբ կատարված դատավարական գործողությունների արձանագրություններին (հրապարակել դրանց բովանդակությունը), ինչպես նաեւ բացատրել դրանց լրիվության եւ ճշտության կապակցությամբ դիտողություններ ներկայացնելու նրա իրավունքը (տես քր. դատ. օր., հոդվ. 101, հոդվ. 230, մաս 4, հոդվ. 242, մաս 4): Օրինակ` հարցաքննությունն ավարտելուց հետո քննիչը կասկածյալին, մեղադրյալին ծանոթացնում է արձանագրությանը: Կասկածյալը, մեղադրյալն իրավունք ունեն պահանջել արձանագրության մեջ մտցնել լրացումներ եւ ուղղումներ. դրանք պարտադիր պետք է մտցվեն արձանագրության մեջ:

Մեղադրյալն իրավունք ունի ծանոթանալ դատական նիստի արձանագրությանը եւ ներկայացնել դրա վերաբերյալ իր դիտողությունները (քր. դատ. օր., հոդվ. 65, մաս 2, կետ 15): Նկատենք, որ առաջին ատյանի, վերաքննիչ եւ վճռաբեկ դատարանների դատական նիստերում, ինչպես նաեւ դատական նիստերից դուրս առանձին դատավարական գործողություններ կատարելիս վարվում է արձանագրություն: Այն վարվում է՝ ա) դատական նիստի ձայնային արձանագրման եւ միաժամանակ համառոտագրման միջոցով կամ բ) պարզ թղթային արձանագրման եղանակով: Դատական նիստի արձանագրությունը մի դեպքում՝ նիստից անմիջապես հետո, իսկ մյուս դեպքում՝ ոչ ուշ, քան հաջորդ օրը տրամադրվում է դատավարության մասնակցին՝ վերջինիս դիմումի հիման վրա: Կարծում ենք, որ ելնելով մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի ապահովման անհրաժեշտությունից՝ դատական նիստի արձանագրությունը մեղադրյալին եւ պաշտպանին պետք է տրամադրել՝ անկախ նրանց դիմումից: Ինչեւէ, մեղադրյալն իրավունք ունի ծանոթանալ պարզ թղթային եղանակով կազմված դատական նիստի արձանագրությանը եւ մինչեւ դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը դիտողություններ ներկայացնել գրառումների ճշտության եւ լրիվության վերաբերյալ (քր. դատ. օր., հոդվ. 315 եւ 316):

Այս ամենը գործուն միջոց է կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման համար: Օրինակ` իր մասնակցությամբ կատարված դատավարական գործողության կամ էլ դատական նիստի արձանագրությանը ծանոթանալու հնարավորությունը կարեւոր նշանակություն ունի ապահովելու` վարույթն իրականացնող մարմնի որոշումները բողոքարկելու կասկածյալի եւ մեղադրյալի իրավունքը :
Մեղադրյալն իրավունք ունի նախաքննության ավարտման պահից ծանոթանալ գործի բոլոր նյութերին, դրանցից պատճեններ հանել եւ գործից դուրս գրել ցանկացած ծավալի ցանկացած տեղեկություն (քր. դատ. օր., հոդվ. 65, մաս 2, կետ 16): Մեղադրյալի այս իրավունքը մեղադրանքից պաշտպանվելուն միտված ծանրակշիռ միջոց է, մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի ապահովման երաշխիք:

Հարկ է նշել, որ քր. դատ. օր. 65 հոդվ. 2-րդ մասի 16-րդ կետը պարունակում է իրավաբանական սխալ: Բանն այն է, որ գործի բոլոր նյութերին մեղադրյալի ծանոթանալով նախաքննությունը չի ավարտվում: Նախաքննությունն ավարտվում է մեղադրական եզրակացություն կազմելով եւ գործը դատարան ուղարկելով (քր. դատ. օր., գլուխ 38): Այսպես, մեղադրական եզրակացություն կազմելու համար հավաքված ապացույցները բավարար համարելով (այլ ոչ թե նախաքննությունն ավարտված համարելով)` քննիչն այդ մասին հաղորդում է մեղադրյալին, նրա պաշտպանին, դատավարության մյուս շահագրգիռ մասնակիցներին եւ որոշում է գործի բոլոր նյութերին նրանց ծանոթանալու ժամանակը եւ տեղը: Ընդ որում, քննիչը քրեական գործը ներկայացնում է մեղադրյալին եւ նրա պաշտպանին բոլոր դեպքերում` անկախ նրանց միջնորդությունից: Քննիչը պետք է ներկայացնի գործն ամբողջությամբ` դրա բոլոր նյութերը միաժամանակ` կարված եւ համարակալված վիճակով: Մեղադրյալը եւ նրա պաշտպանն իրավունք ունեն գործին ծանոթանալ միասին կամ առանձին : Ըստ այդմ, քննիչը պետք է անհրաժեշտ պայմաններ ստեղծի գործի նյութերին մեղադրյալի եւ նրա պաշտպանի ծանոթանալու համար: ործին ծանոթացող անձինք իրավունք ունեն գործում առկա փաստաթղթերից ցանկացած ծավալով անել դուրսգրումներ եւ պատճենահանել դրանք, լուսանկարել իրեղեն ապացույցները:

ործի նյութերին մեղադրյալի, նրա պաշտպանի, դատավարության մյուս շահագրգիռ մասնակիցների ծանոթանալուց հետո քննիչը պարզում է, թե նրանք ունեն արդյոք լրացուցիչ քննչական գործողություններ կատարելու կամ նոր դատավարական որոշումներ կայացնելու վերաբերյալ միջնորդություններ: Ընդ որում, մինչեւ միջնորդության հարցը լուծելը գործը չի կարող հանձնվել դատախազին: Կողմի միջնորդությունը բավարարելու եւ ըստ այդմ՝ նախաքննությունը լրացնելու դեպքում քննիչը մեղադրյալին, նրա պաշտպանին, դատավարության մյուս շահագրգիռ մասնակիցներին հնարավորություն է ընձեռում կրկին ծանոթանալ գործին` լրացված նյութերի մասով : Այս ամենից հետո նոր քննիչը կազմում է մեղադրական եզրակացություն եւ, ստորագրելով այն, քրեական գործն ուղարկում է նախաքննության նկատմամբ հսկողություն իրականացնող դատախազին: Հաստատելով մեղադրական եզրակացությունը` դատախազը գործն ուղարկում է այն դատարան, որին գործն ընդդատյա է:
Ինչպես տեսնում ենք, մեղադրյալը (նրա պաշտպանը եւ այլք) գործի բոլոր նյութերին ծանոթանում է ոչ թե նախաքննության ավարտման պահից, այլ մինչեւ նախաքննության ավարտը: Հակառակ դեպքում (եթե նախաքննությունն արդեն ավարտված լիներ) մեղադրյալը (նրա պաշտպանը եւ այլք) չէր կարողանա նախաքննությունը լրացնելու վերաբերյալ միջնորդություններ ներկայացնել: Ուստի առաջարկում ենք քր. դատ. օր. 65 հոդվ. 2-րդ մասի 16-րդ կետում «նախաքննության ավարտման պահից» բառերը փոխարինել «մեղադրական եզրակացության կազմումից առաջ» բառերով:

ործի բոլոր նյութերին ծանոթանալու հնարավորությունը կարեւոր նշանակություն ունի ապահովելու` միջնորդություններ հարուցելու, նախաքննությունը լրացնելու (եւ ընդհանրապես` իր պաշտպանությունն իրականացնելու) մեղադրյալի իրավունքը : Ուստի գործի բոլոր նյութերին ծանոթանալու հնարավորություն մեղադրյալին չընձեռելը, ինչպես նաեւ պաշտպանի հետ միասին գործին ծանոթանալուն խոչընդոտելը քրեադատավարական օրենքի էական խախտումներ են (տես քր. դատ. օր., հոդվ. 265-267, 269, 398): Այսպես, օրինակ՝ Ա.Դերզիյանի վերաբերյալ ՀՀ վճռաբեկ դատարանի քրեական եւ զինվորական գործերով պալատի 2002թ. հուլիսի 17-ի որոշման մեջ մասնավորապես նշված է. «Սույն գործի նախաքննության ընթացքում թույլ են տրվել քրեադավատարական օրենքի էական խախտումներ, որոնք Ա.Դերզիյանին զրկել են օրենքով երաշխավորված պաշտպանության իրավունքից ործի նյութերից երեւում է, որ քննիչը, խախտելով ՀՀ քր. դատ. օր-ի 265 հոդվածի 1-ին մասի, 266 հոդվածի 3-րդ մասի պահանջները, գործի նյութերին ծանոթանալու ժամանակի ու տեղի մասին մեղադրյալին եւ պաշտպանին չի հայտնել, նրանցից չի պարզել գործին միասին կամ առանձին ծանոթանալու հարցը, անտեսել է նաեւ ՀՀ քր. դատ. օր-ի 265 հոդվածի 2-րդ մասի պահանջը, որի համաձայն՝ քննիչը ծանոթանալու համար գործը մեղադրյալին եւ պաշտպանին ներկայացնում է՝ անկախ նրանց միջնորդությունից: Քննիչը ծանոթացման համար գործի նյութերը ներկայացրել է միայն մեղադրյալ Ա.Դերզիյանին ործի նյութերին չծանոթանալու հետեւանքով պաշտպանը զրկվել է ՀՀ քր. դատ. օր-ի 267 հոդվածով նախատեսված՝ միջնորդություններ հարուցելու իրավունքից»: Իր հերթին «դատախազը, ուսումնասիրելով Ա.Դերզիյանի վերաբերյալ մեղադրական եզրակացությամբ ստացված գործը, չի կատարել ՀՀ քր. դատ. օր-ի 273 հոդվածի 12-րդ կետի պահանջը, չի ստուգել՝ պահպանվել են արդյոք նախաքննության կատարման կարգը որոշող ՀՀ քր. դատ. օր-ի բոլոր մյուս կանոնները, անտեսել է նախաքննության մարմնի կողմից ՀՀ քր. դատ. օր-ի 265 հոդվածի պահանջների խախտումը, միջոցներ չի ձեռնարկել դրանց վերացման ուղղությամբ, այլ հաստատել է մեղադրական եզրակացությունը եւ գործն ուղարկել դատարան: ործի բոլոր նյութերին մեղադրյալի, նրա պաշտպանի ծանոթանալու մասին ՀՀ քր. դատ. օր-ի 265 հոդվածի պահանջն ունի պարտադիր բնույթ եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի ապահովման երաշխիքներից մեկն է: Փաստորեն, ՀՀ քր. դատ. օր-ի 265 հոդվածի պահանջների խախտումը քրեադատավարական օրենքի էական խախտում է, որը չի կարող վերացվել դատական քննության ընթացքում» :

ործի բոլոր նյութերին ծանոթանալու համար մեղադրյալին եւ նրա պաշտպանին պետք է տրամադրել անհրաժեշտ ժամանակ: Եվրոպական դատարանը գտնում է (հայց 7909/77 ընդդեմ Ավստրիայի), որ մեղադրյալի «պաշտպանության համար բավարար ժամանակ սահմանելիս պետք է հաշվի առնվեն գործի բոլոր հանգամանքները, գործի բնույթը եւ բարդությունը» : Ուստի առաջարկում ենք ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 266 հոդվածը լրացնել հետեւյալ բովանդակությամբ 5-րդ մասով`
«Մեղադրյալին եւ նրա պաշտպանին տրվում է գործի նյութերին ծանոթանալու համար անհրաժեշտ ժամանակ»:

Թեեւ մեղադրյալն իրավունք ունի ծանոթանալ գործի բոլոր նյութերին քր. դատ. օր. 265 հոդվ. 1-ին մասով նախատեսված պահից, սակայն, միեւնույն ժամանակ, քր. դատ. օր-ի մի շարք հոդվածներ սահմանում են որոշ դատավարական փաստաթղթերին ավելի վաղ ծանոթանալու մեղադրյալի իրավունքը: Օրինակ` մեղադրյալն իրավունք ունի ծանոթանալ իր հարցաքննությունների արձանագրություններին եւ այլ դատավարական գործողությունների արձանագրություններին, որոնց նա մասնակցել կամ ներկա է գտնվել, ինչպես նաեւ ծանոթանալ փորձագետի եզրակացությանը (տես քր. դատ. օր., հոդվ. 65, մաս 2, կետ 15, հոդվ. 213, մաս 3, հոդվ. 247, մաս 1, կետ 8): Բանն այն է, որ նշված դատավարական փաստաթղթերին անմիջապես ծանոթանալու արդյունքում ապահովվում են մեղադրյալի օրինական շահերը: Դրա շնորհիվ մեղադրյալը հնարավորություն ունի ժամանակին հարուցել միջնորդություններ, հայտնել բացարկներ, քանզի հակառակ պարագայում` հապաղման դեպքում դրանք կլինեն աննպատակ կամ զուր կձգձգեն քննությունը:
Կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի վարույթն իրականացնող մարմնի միջոցով ծանոթանալ փորձաքննությունների եւ մասնագիտական ստուգումների նշանակման մասին որոշումներին, իսկ իր խնդրանքով` նաեւ անվճար ստանալ այդ որոշումների պատճենը: Ընդսմին, մեղադրյալն իրավունք ունի անվճար ստանալ մեղադրական եզրակացության կամ եզրափակիչ որոշման, հայցադիմումի պատճենը (հոդվ. 63, մաս 2, կետ 16, հոդվ. 65, մաս 2, կետ 19):

Կասկածյալի, մեղադրյալի այս իրավունքը նույնպես ունի կարեւոր դատավարական նշանակություն: Այսպես, վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է կասկածյալին կամ մեղադրյալին ծանոթացնել փորձաքննությունների եւ մասնագիտական ստուգումների նշանակման որոշումներին, իսկ նրա խնդրանքով` նաեւ անվճար տալ դրանց պատճենը, որպեսզի նա հնարավորություն ունենա իրազեկվել հիմքերին եւ բողոքարկել այդ որոշումները (հոդվ. 103) կամ կարողանա օգտվել փորձաքննություն նշանակելիս եւ կատարելիս իր լրացուցիչ իրավունքներից (հոդվ. 245, մաս 1, հոդվ. 247) : Ընդսմին, կարծում ենք, որ ելնելով կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման հիմնադրույթից` նշված որոշումների պատճենը կասկածյալին կամ մեղադրյալին պետք է տրվի` անկախ նրա խնդրանքից (միջնորդությունից):
Նմանապես` վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է մեղադրյալին ծանոթացնել նրա նկատմամբ խափանման միջոց ընտրելու եւ դատավարական հարկադրանքի այլ միջոցներ կիրառելու մասին որոշումներին, ինչպես նաեւ անվճար տալ դրանց պատճենը, որպեսզի մեղադրյալը հնարավորություն ունենա իրազեկվել հիմքերին եւ բողոքարկել այդ որոշումները: Վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է մեղադրյալին անվճար տալ մեղադրական եզրակացության, հայցադիմումի պատճենը, որպեսզի մեղադրյալը հնարավորություն ունենա պաշտպանվել մեղադրանքից, հայցապահանջից:

Կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի բողոքարկել հետաքննության մարմնի, քննիչի, դատախազի, դատարանի գործողությունները եւ որոշումները (մեղադրյալը՝ նաեւ դատավճիռը եւ դատարանի այլ վերջնական որոշումը), ինչպես նաեւ հետ վերցնել իր կամ իր պաշտպանի ներկայացրած բողոքը (քր. դատ. օր., հոդվ. 63, մաս 2, կետ 17 եւ 18, հոդվ. 65, մաս 2, կետ 20 եւ 21):
Կասկածյալի կամ մեղադրյալի կողմից հետաքննության մարմնի, քննիչի, դատախազի, դատարանի գործողությունները եւ որոշումները բողոքարկելը ոչ միայն նրա օրինական շահերն իրականացնելու եւ ապահովելու միջոց է, այլեւ մինչդատական եւ դատական վարույթի ընթացքում թույլ տրված սխալներն ու խախտումները հայտնաբերելու եւ վերացնելու միջոց: Կասկածյալը կամ մեղադրյալը հետաքննության մարմնի եւ քննիչի գործողությունները եւ որոշումները կարող է բողոքարկել քննության նկատմամբ հսկողություն իրականացնող դատախազին, դատախազի որոշումները եւ գործողությունները` վերադաս դատախազին, դատարանինը՝ վերադաս դատարան: Քրեական դատավարության օրենսգրքով նախատեսված դեպքերում քրեական հետապնդման մարմնի գործողությունները եւ որոշումները կարող են բողոքարկվել դատարան:

Քրեական դատավարության օրենսգիրքը չի սահմանափակում քրեական հետապնդման մարմինների այն գործողությունների եւ որոշումների շրջանակը, որոնք կարող են բողոքարկվել: Ուստի կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի բողոքարկել հետաքննության մարմնի, քննիչի, դատախազի` իրենց լիազորությունների շրջանակում իրականացրած բոլոր գործողությունները եւ ընդունած բոլոր որոշումները :
ործի քննության ընթացքում կատարված խախտումների մասին բողոքները պետք է մանրակրկիտ ստուգվեն քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի կողմից: Այսինքն՝ քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է քննության առնել բողոքը եւ դրա վերաբերյալ ընդունել պատճառաբանված որոշում, որի պատճենն ուղարկել (հանձնել) բողոք տված անձին, որպեսզի վերջինս հնարավորություն ունենա բողոքարկել նաեւ այդ որոշումը: Անձն ունի նաեւ իր նկատմամբ կայացված դատավճռի կամ այլ վերջնական որոշման վերանայման իրավունք վերադաս դատարանի կողմից:

Կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի հետ վերցնել ոչ միայն իր, այլեւ իր պաշտպանի ներկայացրած բողոքը: Ընդ որում, վերջին դեպքում պաշտպանի համաձայնությունը չի պահանջվում: Կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի հետ վերցնել իր պաշտպանի ներկայացրած բողոքն` անգամ վերջինիս առարկության դեպքում: Դա բացատրվում է նրանով, որ պաշտպանը կասկածյալին կամ մեղադրյալին ցույց է տալիս իրավաբանական օգնություն, սակայն չի կարող կանխորոշել նրա ընտրած դիրքորոշումը: Ավելին, պաշտպանն իրավունք չունի կատարել պաշտպանյալի շահերին հակասող կամ նրա դիրքորոշմանը հակառակ որեւէ գործողություն: Հակառակ պարագայում կասկածյալը կամ մեղադրյալը կարող է քրեական գործով վարույթի ցանկացած պահի լուծել պաշտպանի հետ ունեցած համաձայնությունը: Ընդսմին, կասկածյալի կամ մեղադրյալի շահերի պաշտպանության համար ներկայացված բողոքը կարող է հետ վերցվել միայն նրա համաձայնությամբ: Այսինքն` պաշտպանն իրավունք չունի հետ վերցնել ի պաշտպանություն պաշտպանյալի ներկայացրած բողոքը, եթե վերջինս առարկում է դրա դեմ (համաձայն չէ): Պաշտպանն իրավունք չունի նաեւ առանց պաշտպանյալի հանձնարարության հետ վերցնել վերջինիս ներկայացրած բողոքը:

Կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի ստանալ քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի գործողությունների հետեւանքով անօրինական պատճառված վնասի հատուցում (քր. դատ. օր., հոդվ. 63, մաս 2, կետ 19, հոդվ. 65, մաս 2, կետ 26): Փաստորեն, խոսքը վերաբերում է գործի քննության ընթացքում քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի անօրինական գործողությունների հետեւանքով կասկածյալին, մեղադրյալին պատճառված գույքային վնասի հատուցման իրավունքին:
Նկատենք, որ քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի գործողությունների հետեւանքով կասկածյալին կամ մեղադրյալին անօրինական պատճառված վնասի հատուցման հետ կապված իրավահարաբերությունները կարգավորվում են քաղաքացիական դատավարության կարգով, թեեւ վնասը հատուցելու պահանջ ներկայացնելու հիմքերն առաջ են եկել քրեական գործով վարույթի կապակցությամբ:

Հատուցման ենթակա վնասը պահանջելու իրավունքը հաստատող դատավարական փաստաթուղթը գործով վարույթը կարճելու (քրեական հետապնդումը դադարեցնելու) մասին որոշումն է կամ էլ արդարացման դատավճիռը: Ընդ որում, գործով վարույթը կարճելու (քրեական հետապնդումը դադարեցնելու) մասին որոշումը համարվում է հատուցման ենթակա վնասը պահանջելու իրավունք (հետեւաբար` քաղաքացիաիրավական հարաբերություններ) առաջացնող իրավաբանական փաստ, եթե այն կայացվել է հետեւյալ հիմքերից որեւէ մեկով՝ ա) բացակայում է հանցագործության դեպքը, բ) արարքի մեջ հանցակազմ չկա, գ) վնաս պատճառած արարքը քրեական օրենքով համարվում է իրավաչափ, դ) կատարված հանցագործությանը մեղադրյալի մասնակցությունն ապացուցված չէ:
Նշված հիմքերից որեւէ մեկով գործի վարույթը կարճելու (քրեական հետապնդումը դադարեցնելու) որոշում կամ էլ արդարացման դատավճիռ կայացնելով` քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը միեւնույն ժամանակ պարտավոր է արդարացվածին պարզաբանել նրան պատճառված վնասի հատուցում ստանալու իրավունքը եւ կարգը:
Արդարացվածն իրավունք ունի պահանջել իրեն անօրինական ձերբակալման, կալանավորման, որպես մեղադրյալ ներգրավելու եւ դատապարտման հետեւանքով պատճառված գույքային վնասի հատուցում ամբողջ ծավալով: Ըստ այդմ՝ պետությունը պարտավոր է ամբողջ ծավալով հատուցել արդարացվածին պատճառված գույքային վնասը` անկախ քրեական վարույթն իրականացրած մարմինների համապատասխան պաշտոնատար անձանց մեղքից :

Անօրինական պատճառված վնասի հատուցման պահանջի իրավունքը պատկանում է այն անձին, ում անմիջականորեն պատճառվել է վնասը: Ընդսմին, տվյալ անձի մահվան դեպքում գույքային հատուցման պահանջի իրավունքն անցնում է նրա մոտակա հերթի ժառանգներին:
Այսպիսով, կասկածյալը կամ մեղադրյալը դատավարության լիիրավ մասնակից է. նա օժտված է այնպիսի դատավարական իրավունքների համակցությամբ, որոնց միջոցով հնարավորություն ունի ակտիվորեն մասնակցել ապացուցման գործընթացին, անձամբ պաշտպանել իր շահերը:

2. Կասկածյալի եւ մեղադրյալի իրավունքը՝
կասկածանքից եւ մեղադրանքից պաշտպանվել
պաշտպանի եւ օրինական ներկայացուցչի միջոցով

Քրեական դատավարության խնդիրների իրականացման համար կասկածյալի կամ մեղադրյալի՝ անձամբ պաշտպանվելու իրավունքը բավարար չէ: Որոշակի հանգամանքների հետեւանքով կասկածյալի կամ մեղադրյալի` պաշտպանի եւ օրինական ներկայացուցչի միջոցով (օգնությամբ) պաշտպանվելու իրավունքը դառնում է անհրաժեշտ: Պաշտպանը կոչված է պաշտպանելու (իսկ օրինական ներկայացուցիչը` ներկայացնելու) կասկածյալի կամ մեղադրյալի շահերը եւ նրան ցույց տալու իրավաբանական օգնություն: Պաշտպանը եւ օրինական ներկայացուցիչը կասկածյալին կամ մեղադրյալին օգնում են իրականացնելու իր դատավարական իրավունքները: Թե՛ պաշտպանը եւ թե՛ օրինական ներկայացուցիչը հանդես են գալիս պաշտպանության կողմում ու համարվում են կասկածյալի եւ մեղադրյալի հետ միասին պաշտպանության գործառույթ իրականացնող դատավարության սուբյեկտներ:

Այսպիսով, կասկածյալի կամ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը ներառում է պաշտպան եւ օրինական ներկայացուցիչ ունենալու եւ ըստ այդմ` նրանց միջոցով (օգնությամբ) պաշտպանվելու նրա իրավունքը: «Այդ երկու իրավունքներից պաշտպան ունենալու իրավունքը ընդհանուր է այն իմաստով, որ բոլոր մեղադրյալներն են օժտված այդ իրավունքով, իսկ օրինական ներկայացուցչի ներգրավումը դատավարություն հնարավոր է ոչ բոլոր մեղադրյալների նկատմամբ, այլ միայն օրենքով նախատեսված որոշակի դեպքերում» :
Նախ անդրադառնանք օրինական ներկայացուցիչ ունենալու կասկածյալի կամ մեղադրյալի իրավունքին: Քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է համապատասխան դեպքերում գործին մասնակից դարձնել կասկածյալի կամ մեղադրյալի օրինական ներկայացուցչին: Կասկածյալի կամ մեղադրյալի օրինական ներկայացուցիչներ են համարվում նրա ծնողները, որդեգրողները, խնամակալները կամ հոգաբարձուները, որոնք քրեական գործով վարույթի ընթացքում ներկայացնում են անչափահաս կամ անգործունակ կասկածյալի կամ մեղադրյալի շահերը: Այսինքն` օրինական ներկայացուցիչ ունենալու իրավունք ունեն միայն անչափահաս եւ անգործունակ կասկածյալները կամ մեղադրյալները: Օրինական ներկայացուցիչ չունենալու դեպքում կասկածյալի կամ մեղադրյալի օրինական ներկայացուցիչ է նշանակվում խնամակալության եւ հոգաբարձության մարմինը: Կասկածյալի կամ մեղադրյալի օրինական ներկայացուցիչը մասնակից է դարձվում քրեական գործով վարույթին հետաքննության մարմնի, քննիչի, դատախազի կամ դատարանի որոշմամբ (տես քր. դատ. օր., հոդվ. 76):

Նկատենք, որ կասկածյալի կամ մեղադրյալի օրինական ներկայացուցչի մասնակցությունը քրեական դատավարությանը չի սահմանափակում կասկածյալի կամ մեղադրյալի իրավունքները, այլ լրացուցիչ դատավարական երաշխիքներ է ստեղծում նրա պաշտպանության իրավունքի իրականացման համար: Կասկածյալի կամ մեղադրյալի օրինական ներկայացուցիչը քրեական դատավարությանը մասնակցում է նրա «հետ ունեցած անմիջական, օրենքի ուժով ճանաչված կապի հիման վրա եւ դրա համար չի պահանջվում, որ օրինական ներկայացուցիչը հատուկ լիազորված լինի դատավարության այս կամ այն սուբյեկտի կողմից»: Այսինքն` «օրինական ներկայացուցիչը գործով վարույթին մասնակցում է օրենքի ուժով» , եւ այդ կապակցությամբ կասկածյալի կամ մեղադրյալի համաձայնությունը չի պահանջվում:
Կասկածյալի կամ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը ներառում է նաեւ պաշտպան ունենալու նրա իրավունքը: Պաշտպան ունենալու իրավունք կասկածյալը կամ մեղադրյալը ձեռք է բերում ձերբակալման, խափանման միջոցի ընտրման կամ մեղադրանքի առաջադրման պահից: Պաշտպան է այն փաստաբանը, ով քրեական գործով վարույթի ընթացքում պաշտպանում է կասկածյալի կամ մեղադրյալի շահերը եւ նրան ցույց է տալիս իրավաբանական օգնություն` օրենքով չարգելված բոլոր միջոցներով:

Ինչպես տեսնում ենք, քրեական գործով վարույթին որպես պաշտպան կարող է մասնակցել միայն փաստաբանը, այսինքն` այն անձը, ով «Փաստաբանության մասին» օրենքով սահմանված կարգով (տես հոդվ. 5, 17) ստացել է փաստաբանական գործունեություն իրականացնելու արտոնագիր: Դա պայմանավորված է որակյալ իրավաբանական օգնություն ստանալու` կասկածյալի եւ մեղադրյալի իրավունքով, նրանց դատավարական կարգավիճակով, ինչպես նաեւ գործունեության տվյալ տեսակի բովանդակությամբ:
Մյուս կողմից` նկատենք, որ կասկածյալի, մեղադրյալի շահերի պաշտպանությունն իրականացնելու եւ նրանց իրավաբանական օգնություն ցույց տալու համար պաշտպանի լիազորությունները (իրավունքները, իրավական վիճակը, գործունեության ծավալն ու բովանդակությունը) ՀՀ քրեական դատավարության օրենսդրությամբ զգալիորեն ընդլայնվել են: Արդյունքում` պաշտպանի մասնակցությունը քրեական դատավարությանը ձեռք է բերել նոր որակ, ձերբազատվել անհիմն սահմանափակումներից, դարձել ավելի նպատակային:
Պաշտպանն օրենքով չարգելված բոլոր միջոցներով օգնում է կասկածյալին, մեղադրյալին` պաշտպանվել կասկածանքից, մեղադրանքից (քրեական հետապնդումից): Իրավաբանական օգնությունը` պաշտպանի կողմից կասկածյալի, մեղադրյալի շահերի պաշտպանությանն ուղղված դատավարական գործառույթ է:

Այսպիսով, կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի ունենալ պաշտպան, հրաժարվել պաշտպանից եւ պաշտպանվել ինքնուրույն, առանձին, կոնֆիդենցիալ, անարգել տեսակցել իր պաշտպանի հետ` առանց տեսակցությունների թվի եւ տեւողության սահմանափակման, հարցաքննվել պաշտպանի ներկայությամբ (հոդվ. 63, մաս 2, կետ 4-6, հոդվ. 65, մաս 2, կետ 3-5):
Նկատենք, որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը հանգամանորեն կարգավորել է պաշտպան հրավիրելու, նշանակելու եւ վարույթին նրա մասնակցելու այլ հիմքերը, պաշտպանի պարտադիր մասնակցության դեպքերը, պաշտպանից հրաժարվելու կարգը եւ ընդհանրապես` պաշտպանի իրավավիճակը, նրա իրավունքներն ու պարտականությունները:
Փաստաբանները քրեական գործով վարույթին որպես պաշտպան մասնակցում են`
1) կասկածյալի կամ մեղադրյալի, նրա օրինական ներկայացուցչի, ազգականի հրավերով, ինչպես նաեւ կասկածյալի կամ մեղադրյալի խնդրանքով կամ համաձայնությամբ` այլ անձանց հրավերով.
2) ՀՀ փաստաբանների պալատի կողմից նշանակվելով` քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի պահանջի հիման վրա (քր. դատ. օր., հոդվ. 70, մաս 1):

Ինչպես տեսնում ենք, փաստաբանները քրեական գործով վարույթին որպես պաշտպան մասնակցում են հրավերով կամ նշանակմամբ: Կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի իր նախաձեռնությամբ եւ ընտրությամբ հրավիրել պաշտպան, այսինքն` նախընտրել այս կամ այն փաստաբանին: Քրեական վարույթն իրականացնող մարմինն էլ պարտավոր է ճանաչել կասկածյալի կամ մեղադրյալի նախընտրած պաշտպանի իրավավիճակը: Պաշտպան հրավիրելու (ընտրելու)` կասկածյալի կամ մեղադրյալի իրավունքը սահմանափակելը համարվում է քրեադատավարական օրենքի էական խախտում (տես հոդվ. 398, մաս 3, կետ 4): Ըստ Եվրոպական դատարանի՝ «Կոնվենցիան պահանջում է, որ քրեական հանցանքում մեղադրվող անձը ունենա իր ընտրությամբ իրավաբանական օգնություն ստանալու իրավունք» (Քեմպբելը եւ Ֆելն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության՝ 3.05.1984) :

Պաշտպանը քրեական գործով վարույթին կարող է մասնակցել ոչ միայն կասկածյալի կամ մեղադրյալի հրավերով, այլեւ նրա օրինական ներկայացուցչի, ազգականի, այլ անձանց հրավերով: Ընդ որում, իրավաբանորեն ոչ մի տարբերություն չկա, թե նշված անձանցից ում հրավերով է պաշտպանը մասնակցում քրեական գործով վարույթին: Կարեւորն այն է, որ տվյալ դեպքում առկա լինի կասկածյալի, մեղադրյալի համաձայնությունը. այսինքն` փաստաբանը պաշտպանի կարգավիճակ է ձեռք բերում կասկածյալի կամ մեղադրյալի համաձայնությամբ` նրա պաշտպանությունը ստանձնելու պահից (տես քր. դատ. օր., հոդվ. 68, մաս 2): Ընդսմին, նկատենք, որ պաշտպանի մասնակցությունը համապատասխան գործով վարույթին հնարավոր է «այն ժամանակ, երբ կասկածյալի, մեղադրյալի կամ օրենքով պաշտպան հրավիրելու իրավունք ունեցող անձի եւ պաշտպանի միջեւ այդ կապակցությամբ կնքվել է համապատասխան պայմանագիր» : Այսպիսով, մեղադրյալի (կասկածյալի) համաձայնությամբ` նրա պաշտպանությունը ստանձնելու պահից էլ պաշտպանի եւ մեղադրյալի (կասկածյալի) միջեւ առաջանում են քրեադատավարական հարաբերություններ:

Կասկածյալը կամ մեղադրյալը կարող է ունենալ (հրավիրել) մի քանի պաշտպան: Օրենքը չի սահմանափակում կասկածյալին կամ մեղադրյալին պաշտպանող պաշտպանների թիվը, քանզի պաշտպանության իրավունքը ենթադրում է` իր հայեցողությամբ պաշտպան (պաշտպաններ) հրավիրելու (ընտրելու) կասկածյալի կամ մեղադրյալի հնարավորությունը : Ուստի պաշտպանության իրավունքի խախտում է համարվում պաշտպան ունեցող կասկածյալին կամ մեղադրյալին իր միջնորդությամբ երկրորդ պաշտպան չտրամադրելը, որի հետ նա կկարողանար պայմանագիր կնքել, քանզի օրենքով վարույթին երկրորդ պաշտպանի մասնակցությունը չի արգելվում, այնինչ տվյալ դեպքում խախտվում (սահմանափակվում) է պաշտպան հրավիրելու կասկածյալի կամ մեղադրյալի իրավունքը : Նմանապես` քննիչի կողմից իր հայեցողությամբ պաշտպան նշանակելն այն դեպքում, երբ մեղադրյալը (կասկածյալը) պահանջում է հրավիրել նախընտրած փաստաբանին, ընդ որում, առկա է վերջինիս համաձայնությունը, եւ իրական հնարավորություն կա գործով վարույթին նրա մասնակցության համար, համարվում է մեղադրյալի (կասկածյալի) պաշտպանության իրավունքի խախտում : Ընդսմին, նկատենք, որ վարույթն իրականացնող մարմինն իրավունք չունի միջամտել պաշտպան հրավիրելու գործընթացին եւ ըստ այդմ` իրավունք չունի որեւէ մեկին երաշխավորել հրավիրելու որեւէ պաշտպանի (տես քր. դատ. օր., հոդվ. 70, մաս 2):

Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման դատավարական մյուս միջոցը պաշտպանի նշանակման ինստիտուտն է: Վարույթն իրականացնող մարմինը ՀՀ փաստաբանների պալատի միջոցով նշանակում է պաշտպան այն դեպքում, երբ՝
1) այդ մասին միջնորդում է կասկածյալը կամ մեղադրյալը.
2) քրեական գործով վարույթին պաշտպանի մասնակցությունը պարտադիր է, իսկ կասկածյալը կամ մեղադրյալը պաշտպան չունի (տես հոդվ. 70, մաս 3):
Պաշտպան ունենալու կասկածյալի, մեղադրյալի ցանկությունը (կամահայտնությունը) գործով վարույթին պաշտպանի պարտադիր մասնակցությունը կանխորոշող հանգամանք է (տես քր. դատ. օր., հոդվ. 69, մաս 1, կետ 1): Ուստի վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է ապահովել կասկածյալի, մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ ՀՀ փաստաբանների պալատի միջոցով նշանակել պաշտպան: Ըստ այդմ, եթե կասկածյալը կամ մեղադրյալը նախընտրած պաշտպան չունի կամ չի կարող պաշտպան հրավիրել` իրավաբանական օգնության վճարման համար միջոցների բացակայության պատճառով, սակայն, միեւնույն ժամանակ, պաշտպան ունենալու ցանկություն է հայտնել, ապա վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է ապահովել կասկածյալի կամ մեղադրյալի` պաշտպան ունենալու, իրավաբանական օգնություն ստանալու իրավունքը: Ելնելով կասկածյալի կամ մեղադրյալի գույքային դրությունից` վարույթն իրականացնող մարմնի որոշմամբ կասկածյալին կամ մեղադրյալին տրամադրվում է անվճար իրավաբանական օգնություն` ՀՀ փաստաբանների պալատից նշանակված փաստաբանի միջոցով, պետական միջոցների հաշվին (տես ՀՀ Սահմանադրություն, հոդվ. 20, մաս 1, քր. դատ. օր., հոդվ. 10, 165, «Փաստաբանության մասին» օրենք, հոդվ. 6):

Եվրոպական դատարանը եւս գտնում է, որ «եթե մեղադրյալը... չունի բավարար միջոցներ, ապա Եվրոպական կոնվենցիան ճանաչում է անվճար նշանակված պաշտպան ունենալու նրա իրավունքը, եթե դա պահանջում են արդարադատության շահերը (Պակելին ընդդեմ երմանիայի` 25.04.83): Անվճար իրավաբանական օգնություն ցուցաբերելը բխում է արդարադատության շահերից: «Արդարադատության շահ» հասկացությունը պետք է մեկնաբանել ընդարձակ եւ այն կիրառել ցանկացած պահի, երբ հանցագործության կատարման համար մեղադրվող անձն իրավաբանական օգնության կարիք է զգում: Եթե որեւէ գործով առաջանում են իրավունքի հարցեր, որոնք պահանջում են որոշակի մակարդակի պրոֆեսիոնալ գիտելիքներ, ապա պետությունը չի կարող մեղադրյալից պահանջել` լուծել այդպիսի հարցերը (Կրեմզովն ընդդեմ Ավստրիայի` 21.09.93)» : Ընդ որում, ըստ Եվրոպական դատարանի` այդ դեպքում «պետությունը կարող է մեղադրյալին լրիվ ազատել պաշտպանին վճարվելիք ծախսերից (հայց 9365/81 ընդդեմ երմանիայի)» : Նկատենք, որ հարցն այս կերպ է լուծված ոչ միայն Հայաստանի, այլեւ մի շարք այլ երկրների օրենսդրությամբ :

Պաշտպանի պարտադիր մասնակցության մյուս դեպքերում եւս (տես հոդվ. 69, մաս 1, կետ 2-9), եթե կասկածյալը կամ մեղադրյալը պաշտպան չունի, վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է ապահովել կասկածյալի, մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը, այն է` պաշտպան նշանակել ՀՀ փաստաբանների պալատի միջոցով: Նկատենք, որ այս դեպքում վարույթն իրականացնող մարմինն իրավունք ունի կասկածյալին կամ մեղադրյալին առաջարկել հրավիրելու այլ պաշտպան (տես հոդվ. 70, մաս 4): Բանն այն է, որ պաշտպան հրավիրելու առաջնային նախաձեռնության իրավունքը պատկանում է կասկածյալին եւ մեղադրյալին: Ուստի վարույթն իրականացնող մարմինը պետք է նրանց հնարավորություն ընձեռի օգտվելու պաշտպան (այլ պաշտպան) հրավիրելու իրենց իրավունքից: «Քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է (այլ ոչ թե իրավունք ունի) կասկածյալին եւ մեղադրյալին առաջարկել, որ հրավիրեն այլ պաշտպան» :
Հարկ է նշել, որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքով` գործի վարույթին պաշտպանի պարտադիր մասնակցության դեպքերը զգալիորեն ավելացել են: Դա վկայում է կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման դատավարական երաշխիքների ընդլայնման մասին:

Այսպիսով, քր. դատ. օր. 69 հոդվ. 1-ին մասի 2-9-րդ կետերով նախատեսված դեպքերում քրեական գործով վարույթին պաշտպանի ներգրավման (նշանակման) համար կասկածյալի կամ մեղադրյալի ցանկությունը (միջնորդությունը) չի պահանջվում (անհրաժեշտ չէ): Այսինքն` նշված դեպքերում վարույթն իրականացնող մարմինը պաշտպանի մասնակցությունն ապահովում է` անկախ կասկածյալի կամ մեղադրյալի միջնորդությունից:
Պաշտպանի պարտադիր մասնակցության ինստիտուտը միտված է կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման հիմնադրույթի իրականացմանը. ավելին, այն բխում է արդարադատության շահերից եւ ընդհանրապես` քրեական դատավարության խնդիրներից: Պատահական չէ, որ Եվրոպական դատարանը «հաստատեց պետության իրավունքը` նշանակել պաշտպան, երբ դա պահանջում են արդարադատության շահերը` նույնիսկ մեղադրյալի առարկությունների դեպքում (Բռանդստետերն ընդդեմ Ավստրիայի` 28.08.91)». այդ դեպքում «անհրաժեշտ է հաշվի առնել հանցագործության ծանրությունը, քրեական գործի փաստական եւ իրավաբանական բարդությունը» :

տնում ենք, որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքում (հոդվ. 69) կարելի է նախատեսել քրեական գործով վարույթին պաշտպանի պարտադիր մասնակցության նաեւ այլ դեպքեր (օրինակ` կասկածյալին կամ մեղադրյալին արգելանքի վերցնելու պահից)՝ ելնելով կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի ապահովման անհրաժեշտությունից: Բոլոր դեպքերում, եթե գործը քննվել է պաշտպանի բացակայությամբ, երբ նրա մասնակցությունը, համաձայն օրենքի, պարտադիր էր, ապա դա համարվում է քրեադատավարական օրենքի էական խախտում (տես հոդվ. 398, մաս 3, կետ 4) : Այսպես, օրինակ՝ Ս.Շահմուրադյանի վերաբերյալ ՀՀ վճռաբեկ դատարանի քրեական եւ զինվորական գործերով պալատի 2001թ. հուլիսի 13-ի որոշման մեջ մասնավորապես նշված է. «Կասկածյալին իրավունքները բացատրելու մասին արձանագրության տակ ստորագրած Ս.Շահմուրադյանը հայտնել է պաշտպան ունենալու ցանկություն եւ խնդրել, որ պաշտպանին ապահովի քննիչը Սակայն նախաքննության մարմինը, խախտելով ՀՀ քր. դատ. օր-ի 55 հոդվածի 4-րդ մասի 16-րդ կետի եւ 70 հոդվածի 3-րդ մասի պահանջները, փաստաբանին որպես պաշտպան նշանակելու պահանջով չի դիմել ՀՀ փաստաբանների միություն»: Այսինքն՝ «նախաքննության մարմինը, կոպիտ կերպով խախտելով Ս.Շահմուրադյանի պաշտպանության իրավունքը, նշված նորմերի պահանջները չի կատարել պաշտպանի մասնակցությունը չի ապահովել»: Ընդ որում, նշված խախտումներն «իրենց համակցության մեջ դիտվում են որպես քրեադատավարական օրենքի էական խախտումներ, որոնք չեն կարող վերացվել դատական քննության ընթացքում» :

ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքում ընդհանուր առմամբ ներդաշնակված են մի կողմից` քննության (քրեական գործով վարույթի) շահերը ու մյուս կողմից` կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ դրա ապահովումը: Ահավասիկ. հետաքննության մարմինը, քննիչը, դատախազը, դատարանն իրավունք ունեն կասկածյալին կամ մեղադրյալին առաջարկել հրավիրելու այլ պաշտպան կամ պաշտպան նշանակել ՀՀ փաստաբանների պալատի միջոցով, եթե պաշտպանի իրավավիճակ ձեռք բերելու պահից 24 ժամվա ընթացքում պաշտպանը հնարավորություն չունի ներկայանալու կամ չի ներկայանում արգելանքի վերցված կասկածյալի կամ մեղադրյալի առաջին հարցաքննությանը կամ պաշտպանը հնարավորություն չունի մասնակցելու քրեական գործով վարույթին 3 օրից ավելի ժամանակով (տես քր. դատ. օր., հոդվ. 70, մաս 5): Նկատենք, որ նշված դեպքերում հետաքննության մարմինը, քննիչը, դատախազը, դատարանը պարտավոր են նախ` կասկածյալին կամ մեղադրյալին առաջարկել հրավիրելու այլ պաշտպան, հետո նոր պաշտպան նշանակել ՀՀ փաստաբանների պալատի միջոցով: Այսինքն` պաշտպան հրավիրելու առաջնային նախաձեռնության իրավունքը պատկանում է կասկածյալին եւ մեղադրյալին. ըստ այդմ` վարույթն իրականացնող մարմինը պետք է նրանց հնարավորություն ընձեռի օգտվելու պաշտպան (այլ պաշտպան) հրավիրելու իրենց իրավունքից: «Քննիչի, հետաքննություն կատարող անձի, դատախազի, դատարանի այդ պարտականությունը ծագում է այն ժամանակ, երբ մեղադրյալի ընտրած պաշտպանի ներկայությունն անհնար է» :

Այսպիսով, պաշտպան հրավիրելու կասկածյալի, մեղադրյալի իրավունքը (ինստիտուտը) նախապատվություն` առաջնայնություն (առավելություն) ունի պաշտպան նշանակելու ինստիտուտի նկատմամբ: Այլ կերպ ասած` «քրեական վարույթն իրականացնող մարմինն իրավունք չունի միջոցներ ձեռնարկել պաշտպան նշանակելու ուղղությամբ, քանի դեռ օրենքով նախատեսված կարգով չի պարզել կասկածյալի կամ մեղադրյալի պաշտպան հրավիրելու մտադրությունը» :
Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման կարեւոր բաղադրատարրերից մեկն էլ պաշտպանին փոխարինելու ինստիտուտն է: Միանգամայն օրինաչափ է, որ քրեական դատավարության իրավունքի գիտությունը «մեկ պաշտպանին մյուսով փոխարինելու հնարավորությունը» համարում է «մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի էական երաշխիք» : Այնինչ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը (հոդվ. 70, մաս 5) չի նախատեսում մի պաշտպանին մյուսով փոխարինելու կասկածյալի կամ մեղադրյալի իրավունքը: Դա սահմանափակում է կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը:
«Պաշտպանին փոխարինելը» եւ «պաշտպանից հրաժարվելը» էապես տարբեր հասկացություններ են:

Պաշտպանին փոխարինելը նշանակում է կասկածյալի կամ մեղադրյալի ցանկությունը (դիրքորոշման դրսեւորումը)` մի պաշտպանին փոխարինել մյուսով: Այսինքն` խոսքը վերաբերում է ոչ թե ընդհանրապես պաշտպանից հրաժարվելուն, այլ միայն տվյալ պաշտպանին ուրիշ պաշտպանով փոխարինելուն: Եթե կասկածյալը կամ մեղադրյալը հրաժարվում է պաշտպանից այն պատճառով, որ նա կատարում (կատարել) է պաշտպանյալի շահերին հակասող որեւէ գործողություն կամ գործում է հակառակ պաշտպանյալի դիրքորոշման, ապա այդպիսի հրաժարումը պետք է ճանաչվի հարկադրված. դա նշանակում է, որ կասկածյալը կամ մեղադրյալը հրաժարվում է գործով վարույթին տվյալ պաշտպանի մասնակցությունից, այլ ոչ թե ընդհանրապես պաշտպան ունենալու ցանկությունից : Ուստի այն պաշտպանին նորով փոխարինելուց հետաքննության մարմնի, քննիչի, դատախազի, դատարանի հրաժարվելը, որի դիրքորոշմանը կասկածյալը կամ մեղադրյալը համաձայն չէ, համարվում է պաշտպանության իրավունքի խախտում (քր. դատ. օր., հոդվ. 398, մաս 3, կետ 4) :
Օրենքի այս էական բացը լրացնելու համար առաջարկում ենք ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 70 հոդվածի 5-րդ մասը լրացնել հետեւյալ բովանդակությամբ 3-րդ կետով`
«տվյալ պաշտպանին փոխարինելու մասին միջնորդում է կասկածյալը կամ մեղադրյալը: Նոր պաշտպանի մասնակցությունը հիմք չէ գործի վարույթը վերսկսելու համար»:
Կարծում ենք, որ այս լրացմամբ կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքն իրապես կընդլայնվի:

Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման կարեւոր բաղադրատարրերից է պաշտպանից հրաժարվելու ինստիտուտը: «Պաշտպանից հրաժարվելը նշանակում է կասկածյալի կամ մեղադրյալի մտադրությունը` իր պաշտպանությունն իրականացնել առանց որեւէ պաշտպանի իրավաբանական օգնության» (քր. դատ. օր., հոդվ. 72, մաս 1): Սույն ձեւակերպումը պարունակում է իրավաբանական սխալ, քանզի պաշտպանից հրաժարվելը ենթադրում է դիրքորոշման դրսեւորում, որոշակի գործողություն: «Պաշտպանից հրաժարվելը կասկածյալի, մեղադրյալի սուբյեկտիվ իրավունքն է, որը մտադրության ձեւով դրսեւորվել չի կարող: Այն միաժամանակ դատավարական գործողություն է, որի իրականացումը մտադրության ձեւով դարձյալ անհնար է: Դատավարական գործողությունն անպայման պետք է որոշակի նյութական ձեւ ստանա» :
Ուստի առաջարկում ենք ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 72 հոդվածի 1-ին մասի 1-ին նախադասությունը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ`
«Պաշտպանից հրաժարվելը կասկածյալի կամ մեղադրյալի դիրքորոշման դրսեւորումն է` իր պաշտպանությունն իրականացնել առանց որեւէ պաշտպանի իրավաբանական օգնության»:

ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքում պաշտպանից հրաժարվելու ինստիտուտը, նախկին քր. դատ. օր-ի համեմատ, զարգացվել, կատարելագործվել է: Կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի գործով վարույթի ցանկացած պահի հրաժարվել պաշտպանից: Ընդ որում, պաշտպանից հրաժարվելը վարույթն իրականացնող մարմինն ընդունում է միայն այն դեպքում, եթե կասկածյալը կամ մեղադրյալն այդ մասին հայտարարել է՝ ա) սեփական նախաձեռնությամբ, բ) կամավոր, գ) այն պաշտպանի ներկայությամբ, ով կարող էր նշանակվել կամ նշանակված է պաշտպան: «Կասկածյալը կամ մեղադրյալը պետք է զրուցի պաշտպանի հետ, որից հետո նոր կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի հրաժարվել պաշտպանից: Ինչ են անում որոշ քննիչներ: Պաշտպան չեն հրավիրում, այլ կազմում են մի արձանագրություն, որ կասկածյալին կամ մեղադրյալին բացատրվեց պաշտպան ունենալու իրավունքը, սակայն նա հրաժարվեց: Օրինական հարց է առաջանում` ումի՞ց հրաժարվեց, չէ՞ որ պաշտպան չի եղել: Նման դեպքերում խոսքը ոչ թե բացատրելու մասին է, այլ պաշտպանի իրական ապահովման մասին» :
Կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի (սակայն պարտավոր չէ) պաշտպանից հրաժարվելու մասին հայտարարության մեջ նշել դրա դրդապատճառը: Վարույթն իրականացնող մարմինն ընդունում է կասկածյալի կամ մեղադրյալի հրաժարումը պաշտպանից` բացառությամբ քր. դատ. օր-ով նախատեսված դեպքերի:

Այսպիսով, պաշտպանից հրաժարվելու մասին իրավունք ունի հայտարարել միայն կասկածյալը կամ մեղադրյալն` իր նախաձեռնությամբ (նկատենք, որ կասկածյալի կամ մեղադրյալի հրավիրած պաշտպանից հրաժարվելու մասին իրավունք չունի հայտարարել նրա օրինական ներկայացուցիչը): Պաշտպանից հրաժարվելու մասին կասկածյալի կամ մեղադրյալի հայտարարությունը պետք է լինի նրա ազատ կամահայտնությամբ, այլ ոչ թե հարկադրված: Այսպես, վարույթն իրականացնող մարմինը չի ընդունում պաշտպանից հրաժարումը, եթե այն հարկադրված է իրավաբանական օգնության վճարման համար միջոցների բացակայությամբ: Ուստի վճարման համար միջոցների բացակայության պատճառով պաշտպանից հրաժարումն ընդունելը կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի խախտում է : Կասկածյալի կամ մեղադրյալի կողմից պաշտպանից հրաժարվելիս վարույթն իրականացնող մարմինը պետք է պարզի` չի համարվում արդյոք պաշտպանից հրաժարումը հարկադրված վճարման համար միջոցների բացակայությամբ եւ ըստ այդմ` ապահովի կասկածյալի, մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը, այն է` չընդունի պաշտպանից հրաժարումը եւ նշանակի պաշտպան կամ պահպանի արդեն նշանակված պաշտպանի լիազորությունները : Տվյալ դեպքում, նշանակված պաշտպանի կողմից կասկածյալին եւ մեղադրյալին իրավաբանական օգնությունը ցույց է տրվում պետական միջոցների հաշվին:

Եթե պաշտպանից հրաժարվելու նշված դեպքում (քր. դատ. օր., հոդվ. 72, մաս 2) հարցի լուծումը միանշանակ է (այն առհասարակ չի ընդունվում), ապա քր. դատ. օր. 69 հոդվ. 1-ին մասի 2-5-րդ եւ 8-րդ կետերով նախատեսված դեպքերում վարույթն իրականացնող մարմինն իրավունք ունի չընդունել պաշտպանից կասկածյալի կամ մեղադրյալի հրաժարվելը եւ նշանակել պաշտպան կամ պահպանել նշանակված պաշտպանի լիազորությունները: Այս դեպքերում հարցի լուծումը թողնված է վարույթն իրականացնող մարմնի հայեցողությանը: Օրենսդիրը հաշվի է առել այն հանգամանքը (իրողությունը), որ քր. դատ. օր. 69 հոդվ. 1-ին մասի 2-5-րդ եւ 8-րդ կետերով նախատեսված դեպքերում կասկածյալը կամ մեղադրյալը, առանց պաշտպանի իրավաբանական օգնության, թերեւս ի վիճակի չի լինի ինքնուրույն պաշտպանվել, լիարժեք իրականացնել պաշտպանության իր իրավունքը: Վարույթն իրականացնող մարմինն այս դեպքերում պաշտպանից կասկածյալի կամ մեղադրյալի հրաժարվելն ընդունելու կամ չընդունելու հարցը լուծում է` հաշվի առնելով կասկածյալի կամ մեղադրյալի անձը եւ գործի հանգամանքները: Արդյունքում` վարույթն իրականացնող մարմինը կա՛մ չի ընդունում պաշտպանից կասկածյալի կամ մեղադրյալի հրաժարվելը (եւ ըստ այդմ՝ նշանակում է պաշտպան կամ պահպանում նշանակված պաշտպանի լիազորությունները), կա՛մ էլ այն ընդունում է:
Մինչդեռ քր. դատ. օր. 69 հոդվ. 1-ին մասի 1-ին, 6-րդ, 7-րդ եւ 9-րդ կետերով նախատեսված դեպքերում վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է առանց վերապահման ընդունել պաշտպանից կասկածյալի կամ մեղադրյալի հրաժարվելը:

Այսպիսով, ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը նախատեսում է պաշտպանից կասկածյալի կամ մեղադրյալի հրաժարվելու երեք հնարավոր լուծում. քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը`
ա) չի ընդունում պաշտպանից կասկածյալի կամ մեղադրյալի հրաժարվելը.
բ) իրավունք ունի չընդունել պաշտպանից կասկածյալի կամ մեղադրյալի հրաժարվելը.
գ) ընդունում է պաշտպանից կասկածյալի կամ մեղադրյալի հրաժարվելը:
Պաշտպանից հրաժարվելու պահից կասկածյալը կամ մեղադրյալը համարվում է իր պաշտպանությունն ինքնուրույն իրականացնող, որը տվյալ դեպքում լիազորություններից չի զրկում վարույթն իրականացնող մարմնի կողմից հետագայում նշանակված կամ գործով վարույթին մասնակցելուց չազատված պաշտպանին (տես քր. դատ. օր., հոդվ. 72, մաս 3): Դա նշանակում է, որ կասկածյալը կամ մեղադրյալը բոլոր դեպքերում պահպանում է պաշտպանից հրաժարվելու եւ դրանով իսկ իր պաշտպանությունն ինքնուրույն իրականացնելու իրավունքը: Ընդսմին, կասկածյալի, մեղադրյալի այդ իրավունքը, օրենքով նախատեսված դեպքերում (քր. դատ. օր., հոդվ. 69, մաս 1, կետ 2-5, կետ 8, հոդվ. 72, մաս 2), վարույթն իրականացնող մարմնին չի ազատում կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքն ապահովելու պարտականությունից: Այսինքն` նշված դեպքերում պաշտպանից հրաժարվելու կասկածյալի, մեղադրյալի իրավունքը եւ կասկածյալի, մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքն ապահովելու` վարույթն իրականացնող մարմնի պարտականությունը գործում են իրար զուգահեռ եւ ինքնուրույնաբար: «Պաշտպանից հրաժարվելու ինստիտուտի գործողությունը տարածվում է նաեւ պաշտպանի պարտադիր մասնակցության դեպքերի վրա: Տվյալ դեպքում «պաշտպանի պարտադիր մասնակցություն» արտահայտությունը չի նշանակում, որ պաշտպանից հրաժարվելու ինստիտուտը չի գործում: Այն ընդամենը նշանակում է, որ քրեական դատավարության օրենսգրքի 69 հոդվածում նշված հիմքերի առկայության դեպքում գործով վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է ապահովել պաշտպանի պարտադիր մասնակցություն` օրենքով սահմանված կարգով... Հետեւաբար, եթե նույնիսկ գործով պաշտպանի մասնակցությունը պարտադիր է, ապա պաշտպանից հրաժարվելու իրավունքը պատկանում է բոլոր կասկածյալներին ու մեղադրյալներին» :

Պաշտպանից հրաժարված կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի գործով վարույթի ցանկացած պահի փոխել իր դիրքորոշումն այդ առիթով եւ կրկին պաշտպան ունենալու ցանկություն հայտնել (տես քր. դատ. օր., հոդվ. 72, մաս 4): Սույն օրենսդրական կարգավորումը ենթադրում է կասկածյալի կամ մեղադրյալի իրավունքը` իր հայեցողությամբ հրաժարվել պաշտպանից, գործով վարույթի ընթացքում փոխել իր դիրքորոշումն այդ առիթով, պաշտպան ունենալու ցանկություն հայտնել, հրավիրել այլ պաշտպան : Նկատենք, որ քր. դատ. օր-ի նշված դրույթը համահունչ է Եվրոպական դատարանի դիրքորոշմանը, ըստ որի` մեղադրյալը պետք է ունենա իր ընտրությամբ իրավաբանական օգնություն ստանալու իրավունք :
Այս օրինաչափությունից օրենսդիրն արել է հետեւյալ բացառությունը (վերապահումը). «Պաշտպան ունենալու` կասկածյալի կամ մեղադրյալի արտահայտած ցանկությունը քրեական գործով վարույթին պաշտպանի պարտադիր մասնակցությունը կանխորոշող հանգամանք չէ, եթե նրանք ունեցել են նշանակված պաշտպան, սակայն հայտարարել են պաշտպանից հրաժարվելու մասին, որն ընդունել է քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը» (քր. դատ. օր., հոդվ. 69, մաս 3): Ուշագրավ է, որ, ըստ օրենքի, խոսքը վերաբերում է նշանակված պաշտպանի դեպքին. հետեւաբար` ենթադրվում է, որ հրավիրված պաշտպանի դեպքին սա չի վերաբերում: Հիրավի, քր. դատ. օր. 72 հոդվ. 4-րդ մասի եւ 69 հոդվ. 3-րդ մասի համադրումն ու բաղդատումը ցույց է տալիս, որ նշված սահմանափակումը վերաբերում է հենց նշանակված պաշտպանի դեպքին:

Հարց է ծագում` ինչո՞վ է այս սահմանափակումը պայմանավորված: Թերեւս պատճառն այն է, որ պաշտպան ունենալու ցանկություն հայտնած կասկածյալը կամ մեղադրյալը պետք է բավարարվի անվճար իրավաբանական օգնություն տրամադրելու պետության հնարավորություններով: Չէ՞ որ նշանակված պաշտպանին վճարվում է պետական միջոցներից` մեկ ժամվա աշխատանքի համար` դատախազի մեկ ժամվա աշխատավարձի չափով (տես քր. դատ. օր., հոդվ. 165): Այնինչ քր. դատ. օր. 69 հոդվ. 3-րդ մասում նշված դեպքում, այն է` նշանակված պաշտպանի (որից կասկածյալը կամ մեղադրյալը հրաժարվել է) ցույց տված իրավաբանական օգնության վճարման համար պետության կրած ծախսերը փաստորեն դառնում են զուր: Ուստի նշանակված պաշտպանից հրաժարված կասկածյալի կամ մեղադրյալի նույնաբովանդակ ցանկությունը, այսինքն` նոր պաշտպան նշանակելու վերաբերյալ արված միջնորդությունը պաշտպանի պարտադիր մասնակցությունը կանխորոշող հանգամանք չէ: Այլ կերպ ասած` տվյալ հարցի լուծումը թողնված է վարույթն իրականացնող մարմնի հայեցողությանը, որը կարող է կա՛մ կրկին նշանակել պաշտպան, կա՛մ էլ գործի հետագա վարույթն իրականացնել առանց պաշտպանի մասնակցության:

Հարկ է նկատել, որ պաշտպանի նշանակման եւ դրանով իսկ կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի ապահովման նյութական կողմը դեռեւս մնում է չլուծված անգամ զարգացած երկրներում: Ահավասիկ. «Ներկայումս գրեթե բոլոր պետությունների համար «ամենացավոտ» հիմնահարցը համարվում է հենց տվյալ իրավունքի նյութական ապահովվածության հարցը: Այն հրատապ է եւ՛ աղքատ, եւ՛ հարուստ երկրների համար... Միջոցների անբավարարությունը (սակավությունը) զգացվում է ամենուրեք` նույնիսկ տնտեսապես ամենաբարեհաջող երկրներում: Ուստի տվյալ հանգամանքը ստիպում է պաշտպանության իրավունքի իրական ապահովման հիմնախնդիրը համարել չլուծված` ինչպես անգլոսաքսոնական, այնպես էլ մայրցամաքային (եվրոպական) քրեական դատավարության համար» :
Այդուհանդերձ, ելնելով կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման հիմնադրույթից` առաջարկում ենք ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 69 հոդվածի 3-րդ մասը լրացնել հետեւյալ բառակապակցությամբ`
«բացառությամբ սույն հոդվածի 1-ին մասի 2-5-րդ եւ 8-րդ կետերով նախատեսված դեպքերի»2:
Այսպես թե այնպես, նոր պաշտպանի մասնակցությունը հիմք չէ գործի վարույթը վերսկսելու համար: Ընդսմին, գործի վարույթին նոր մասնակցող պաշտպանին պետք է անհրաժեշտ ժամանակ տրամադրվի գործի նյութերին ծանոթանալու համար3:

Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման բաղադրատարր է նաեւ պաշտպանի ներկայությամբ հարցաքննվելու իրավունքը: Նկատենք, որ պաշտպանն իրավունք ունի մասնակցել իր պաշտպանյալի մասնակցությամբ իրականացվող ցանկացած քննչական եւ այլ դատավարական գործողությանը:
Պաշտպանի ներկայությամբ հարցաքննվելու կասկածյալի, մեղադրյալի իրավունքն ունի ոչ միայն դատավարական, այլեւ հոգեբանական նշանակություն: Նախ` ներկա գտնվելով իր պաշտպանյալի հարցաքննությանը` պաշտպանը դրանով իսկ հնարավորություն է ստանում նրան ցույց տալու գործուն իրավաբանական օգնություն: Ընդսմին, պաշտպանի ներկայությամբ հարցաքննվելիս կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրեն ավելի վստահ է զգում:

Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման բաղադրատարր է նաեւ կասկածյալի կամ մեղադրյալի իրավունքը` առանձին, կոնֆիդենցիալ (խորհրդապահորեն), անարգել տեսակցել իր պաշտպանի հետ` առանց տեսակցությունների թվի եւ տեւողության սահմանափակման: Այդպիսի տեսակցությունները հնարավոր են գործով վարույթում պաշտպանի ներգրավման (այսինքն` կասկածյալի կամ մեղադրյալի պաշտպանությունը ստանձնելու) պահից: Ուստի ձերբակալվածներին պահելու վայրի կամ կալանավորվածներին պահելու վայրի վարչակազմը պարտավոր է պաշտպանին թույլատրել ներկայանալու արգելանքի տակ պահվող կասկածյալին կամ մեղադրյալին, ապահովել նրանց առանձին, կոնֆիդենցիալ տեսակցելու հնարավորությունը` առանց տեսակցությունների թվի եւ տեւողության սահմանափակման (տես քր. դատ. օր., հոդվ. 141, կետ 5, «Ձերբակալված եւ կալանավորված անձանց պահելու մասին» օրենք, հոդվ. 15, մաս 1):
Եվրոպական դատարանը եւս գտնում է, որ «պաշտպանության նախապատրաստման կարեւորագույն հնարավորություններից մեկն է` ունենալ հնարավորություն խորհրդակցելու իր պաշտպանի հետ» եւ որ «մեղադրյալի եւ պաշտպանի միջեւ կոնսուլտացիաները պետք է կրեն կոնֆիդենցիալ բնույթ` վստահելի հարաբերություններ ունենալու համար» :

Իր պաշտպանի հետ կասկածյալի, մեղադրյալի առանձին, կոնֆիդենցիալ, անարգել տեսակցությունների իրավունքն ունի կարեւոր դատավարական նշանակություն: Տեսակցությունների ժամանակ կասկածյալը կամ մեղադրյալը եւ պաշտպանը միասին խորհրդակցում են, համատեղ ընտրում են պաշտպանական դիրքորոշում, մշակում են գործողությունների պլան եւ այլն: Ըստ Եվրոպական դատարանի՝ «փաստաբանը դժվար թե կարողանա իր պաշտպանյալին պատշաճ իրավաբանական օգնություն տրամադրել առանց նրա հետ հանդիպում ունենալու» (Քեմպբելը եւ Ֆելն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության՝ 3.05.1984) :
Այսպիսով, կասկածյալը եւ մեղադրյալն ունեն պաշտպանության իրավունք: Կասկածյալի կամ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը ծագում է նրա նկատմամբ քրեական հետապնդում հարուցելու պահից. կասկածյալը կամ մեղադրյալը պաշտպանվում է քրեական հետապնդումից (կասկածանքից կամ մեղադրանքից): Ընդսմին, կասկածյալը կամ մեղադրյալն իր իրավունքները կարող է իրականացնել իր հայեցողությամբ. նա կարող է օգտվել կամ չօգտվել իր դատավարական իրավունքներից: Մյուս կողմից` քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է ապահովել կասկածյալի, մեղադրյալի իրավունքների լրիվ եւ անարգել իրականացումը: Ընդ որում, կասկածյալին կամ մեղադրյալին պետք է պարզաբանվեն նրա իրավունքները, նրա ընտրած դիրքորոշման իրավական հետեւանքները, նրա մասնակցությամբ կատարվող դատավարական գործողությունների նշանակությունը:

Կասկածյալի կամ մեղադրյալի կողմից իր իրավունքների իրականացումն իրավաչափ (հետեւաբար` հանրորեն օգտակար) վարքագիծ է: Այսպես, եթե կասկածյալի կամ մեղադրյալի վարքագիծը դուրս չի գալիս օրենքով թույլատրելիի շրջանակներից, նշանակում է` նա գործում է իր օրինական շահերին համապատասխան եւ, միեւնույն ժամանակ, նպաստում է քրեական դատավարության խնդիրների իրականացմանը: Նկատենք, որ կասկածյալը կամ մեղադրյալն օրենքի շրջանակներում ազատ է կասկածանքից կամ մեղադրանքից պաշտպանվելու միջոցների ընտրության հարցում:
Կասկածյալի կամ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը երաշխավորվում է նրա դատավարական իրավունքների համակցությամբ, դրանց անարգել իրականացման ապահովմամբ:
ործով ճշմարտության բացահայտման պարտականություն կասկածյալը կամ մեղադրյալը չի կրում: Հարկ է նշել, որ քննչական գործողություններին կասկածյալի կամ մեղադրյալի մասնակցությունը չպետք է խախտի նրա պաշտպանության իրավունքը:
Կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի հերքել, վիճարկել կասկածանքը կամ մեղադրանքը, դրա հիմքում դրված ապացույցները: Բացի այդ, կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի բողոքարկել քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի որոշումները եւ գործողությունները, վիճարկել որպես խափանման միջոց կալանք ընտրելու միջնորդության, որոշման օրինականությունը եւ հիմնավորվածությունը:

Կասկածյալը կամ մեղադրյալը պարտավոր չէ ապացուցել իր անմեղությունը, որն ինքնին ենթադրվում է որպես կանխավարկած: Այդ կանխավարկածը հերքելու, կասկածյալի կամ մեղադրյալի մեղավորությունն ապացուցելու պարտականությունը կրում է մեղադրանքի կողմը: «Այս կանոնն անհրաժեշտ տրամաբանական հետեւություն է, որը բխում է անմեղության կանխավարկածից» :
Կասկածյալը կամ մեղադրյալը քրեական հետապնդումից կարող է պաշտպանվել ինչպես անձամբ, այնպես էլ պաշտպանի եւ օրինական ներկայացուցչի միջոցով: Ընդ որում, վերջիններիս մասնակցությունը քրեական դատավարությանը լրացուցիչ երաշխիքներ է ստեղծում կասկածյալի եւ մեղադրյալի համար` առավել ճիշտ եւ արդյունավետ կազմակերպելու իրենց պաշտպանությունը: Մյուս կողմից` թեեւ կասկածյալի կամ մեղադրյալի դատավարական իրավունքների համակցությունն անհրաժեշտ նախադրյալներ է ստեղծում կասկածանքից կամ մեղադրանքից պաշտպանվելու համար, սակայն, միեւնույն ժամանակ, քրեական դատավարության ընթացքում սովորաբար կարեւորվում է իրավաբանական օգնություն ստանալու նշանակությունը: «Հատկապես մեծ է իրավաբանական օգնության ցուցաբերման նշանակությունը անձի ձերբակալման կամ կալանավորման դեպքում» : Ընդսմին, կասկածյալը կամ մեղադրյալն իրավունք ունի գործով վարույթի ցանկացած պահի հրաժարվել պաշտպանից եւ պաշտպանվել ինքնուրույն:

Պաշտպանն իր դատավարական իրավունքներն ու մասնագիտական հմտություններն ի սպաս է դնում կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանությանը: Նկատենք, որ պաշտպանը չի փոխարինում պաշտպանյալին, այլ գործում է նրա հետ համատեղ, լրացնում է նրան: Կասկածյալի կամ մեղադրյալի եւ նրա պաշտպանի միջեւ գոյություն ունի սերտ դատավարական կապ: Նրանք ունեն միասնական նպատակ եւ իրականացնում են նույն դատավարական գործառույթը` պաշտպանություն: Այսպիսով, պաշտպան ունենալը, իրավաբանական օգնություն ստանալը (ընդհուպ՝ պետական միջոցների հաշվին) կասկածյալի եւ մեղադրյալի սահմանադրական ու քրեադատավարական իրավունքն է:
Կասկածյալը կամ մեղադրյալն ունի ոչ միայն դատավարական իրավունքներ, այլեւ պարտականություններ: Օրինակ` կասկածյալը կամ մեղադրյալը պարտավոր է ներկայանալ վարույթն իրականացնող մարմնի կանչով, ենթարկվել դատավորի, դատախազի, քննիչի, հետաքննության մարմնի օրինական կարգադրություններին, ինքնակամ չլքել դատական նիստերի դահլիճը: Իր պարտականությունները չկատարելու դեպքում կասկածյալի կամ մեղադրյալի նկատմամբ կարող են կիրառվել դատավարական հարկադրանքի միջոցներ:

Քրեական գործի մինչդատական եւ դատական փուլերում, քրեական գործ հարուցելու պահից մինչեւ դատավճիռ (որոշում) կայացնելը, քրեական վարույթն իրականացնող մարմինները պարտավոր են ղեկավարվել կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման հիմնադրույթով, գործի հանգամանքների բազմակողմանի, լրիվ եւ օբյեկտիվ հետազոտումն ապահովելու պահանջով, կասկածյալի կամ մեղադրյալի օգտին մեկնաբանել եւ լուծել նրա մեղավորության մասին չփարատված բոլոր կասկածները: Ընդ որում, մեղադրական դատավճիռը չի կարող հիմնված լինել ենթադրությունների վրա եւ կազմվում է միայն այն դեպքում, երբ հանցանքը կատարելու մեջ ամբաստանյալի մեղավորությունն ապացուցված է դատական քննության ընթացքում: Մեղադրական դատավճիռը բովանդակում է` հանցանքի կատարման մեջ ամբաստանյալի մեղավորության մասին դատարանի հետեւությունը (համոզմունքը):
Այսպիսով, կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ դրա ապահովումը ներառում է ոչ միայն կասկածյալի եւ մեղադրյալի, նրանց պաշտպանի եւ օրինական ներկայացուցչի քրեադատավարական գործառույթն` ուղղված պաշտպանության իրականացմանը, այլեւ ներառում է վարույթն իրականացնող մարմինների քրեադատավարական գործառույթն` ուղղված կասկածյալի եւ մեղադրյալի իրավունքների պարզաբանմանը եւ դրանց իրականացման (կասկածանքից եւ մեղադրանքից պաշտպանվելու) փաստացի հնարավորության ապահովմանը:

Եզրափակում

Ամփոփելով շարադրանքը` հակիրճ ներկայացնենք սույն աշխատանքում բովանդակվող հիմնական առաջարկությունները՝

v Անհրաժեշտ է ընդլայնել կասկածյալի հասկացության ծավալը եւ ըստ այդմ` ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 62 հոդվածի 1-ին մասը լրացնել հետեւյալ բովանդակությամբ 3-րդ կետով`
«ում նկատմամբ քրեական գործ է հարուցվել»:
v ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 63 հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ`
«իր նկատմամբ քրեական գործ հարուցվելուց, ձերբակալվելուց կամ խափանման միջոց ընտրելու մասին որոշումն իրեն հայտարարվելուց հետո հետաքննության մարմնից, քննիչից կամ դատախազից անմիջապես անվճար ստանալ իր բոլոր իրավունքների եւ պարտականությունների մասին գրավոր ծանուցում եւ պարզաբանում»:
v ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 63 հոդվածի 2-րդ մասի 3-րդ կետը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ`
«իր նկատմամբ քրեական գործ հարուցվելուց, ձերբակալվելուց կամ խափանման միջոց ընտրելու մասին որոշումն իրեն հայտարարվելուց հետո քրեական հետապնդման մարմնից անմիջապես անվճար ստանալ իր նկատմամբ քրեական գործ հարուցելու, ձերբակալելու կամ խափանման միջոց ընտրելու մասին որոշման պատճենը, իսկ ձերբակալման արձանագրություն կազմելուց հետո` դրա պատճենը»:
v ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 65 հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ`
«իրեն մեղադրանք առաջադրվելուց հետո քննիչից կամ դատախազից անմիջապես անվճար ստանալ իր բոլոր իրավունքների եւ պարտականությունների մասին գրավոր ծանուցում եւ պարզաբանում, ինչպես նաեւ որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշման պատճենը»:

v ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 65 հոդվածի 2-րդ մասի 3-րդ կետը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ`
«որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշում կայացվելու պահից ունենալ պաշտպան, հրաժարվել պաշտպանից եւ պաշտպանվել ինքնուրույն»:
v ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 63 հոդվածի 2-րդ մասի 14-րդ կետը եւ 65 հոդվածի 2-րդ մասի 8-րդ կետը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ`
«անձամբ կամ պաշտպանի հետ միասին մասնակցել քրեական հետապնդման մարմնի կողմից իր միջնորդությամբ իրականացվող քննչական եւ այլ դատավարական գործողություններին կամ հրաժարվել դրանց մասնակցելուց, եթե սույն օրենսգրքով այլ բան նախատեսված չէ»:
v ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 63 հոդվածի 4-րդ մասում եւ 65 հոդվածի 3-րդ մասում առկա անհարկի վերապահումն անհրաժեշտ է հանել, այսինքն` բացառել իր ցուցմունքների եւ բացատրությունների համար կասկածյալի կամ մեղադրյալի պատասխանատվության հնարավորությունը:
v ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 173 հոդվածի 3-րդ մասի վերջին նախադասությունը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ`
«Ձերբակալման ժամկետը հաշվվում է փաստացի ձերբակալման, այսինքն` կասկածյալին կամ մեղադրյալին արգելանքի վերցնելու, այն է` նրան ազատ տեղաշարժվելու իրավունքից զրկելու պահից»:

v ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի համապատասխանաբար` 63, 65, 73 եւ 77 հոդվածներում անհրաժեշտ է ուղղակիորեն նախատեսել կասկածյալի, մեղադրյալի, նրանց պաշտպանի եւ օրինական ներկայացուցչի իրավունքը` դատարան բողոքարկել ձերբակալման արձանագրությունը կամ որոշումը: Ընդսմին, ձերբակալման արձանագրության կամ որոշման մեջ հետաքննության մարմնի աշխատակցի, քննիչի կամ դատախազի կողմից պետք է բովանդակվի նշում` ձերբակալման արձանագրությունը կամ որոշումը դատարան բողոքարկելու կասկածյալի, մեղադրյալի, նրանց պաշտպանի եւ օրինական ներկայացուցչի իրավունքի մասին:
v Առաջարկում ենք քրեական գործով վարույթին պաշտպանի մասնակցությունը պարտադիր համարել նաեւ կասկածյալի կամ մեղադրյալի նկատմամբ արգելանք (ձերբակալում կամ կալանավորում) կիրառելու դեպքում եւ այդ կապակցությամբ լրացում կատարել ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 69 հոդվածի 1-ին մասում:
v Քրեադատավարական հարկադրանքը նվազեցնելու նպատակով առաջարկում ենք ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 135 հոդվածի 2-րդ մասը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ`
«Կալանավորումը մեղադրյալի նկատմամբ կարող է կիրառվել միայն այնպիսի հանցագործության համար, որի համար նախատեսվող ազատազրկման ձեւով պատժի առավելագույն ժամկետը երկու տարուց ավելի է»:

v ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 138 հոդվածում պետք է սահմանել մինչդատական վարույթում կալանքի տակ պահելու տարբերակված ժամկետներ` ըստ հանցագործության տեսակների: Ուստի առաջարկում ենք` ոչ մեծ ծանրության հանցագործությունների համար մեղադրվողների նկատմամբ մինչդատական վարույթում կալանքի տակ պահելու առավելագույն ժամկետ սահմանել 3 ամիսը, միջին ծանրության հանցագործությունների համար մեղադրվողների նկատմամբ` 6 ամիսը, ծանր հանցագործությունների համար մեղադրվողների նկատմամբ` 9 ամիսը, առանձնապես ծանր հանցագործությունների համար մեղադրվողների նկատմամբ` 1 տարին:
v Մինչդատական վարույթում կալանքի տակ պահելու ժամկետի ընթացքը չպետք է կասեցվի, եթե մեղադրյալը եւ (կամ) նրա պաշտպանը ծանոթանում են գործի նյութերին: Ընդ որում, գործի նյութերին ծանոթանալու համար մեղադրյալին եւ նրա պաշտպանին պետք է տրամադրել անհրաժեշտ ժամանակ եւ այն նույնպես հաշվակցել մինչդատական վարույթում կալանքի տակ պահելու ժամկետի մեջ: Ուստի առաջարկում ենք ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի`
ա) 138 հոդվածի 3-րդ մասի 3-րդ նախադասությունից հանել «կամ մեղադրյալը կամ նրա պաշտպանը ծանոթանում են գործի նյութերին» բառերը.
բ) 266 հոդվածը լրացնել հետեւյալ բովանդակությամբ 5-րդ մասով`
«Մեղադրյալին եւ նրա պաշտպանին տրվում է գործի նյութերին ծանոթանալու համար անհրաժեշտ ժամանակ»:

v Առաջարկում ենք ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 138 հոդվածում ամրագրել, որ մինչդատական վարույթում կալանքի տակ պահելու ժամկետի մեջ հաշվակցվում է նաեւ գործը դատարանում գտնվելու ժամանակը` մինչեւ դատական քննությունը սկսվելու օրը: Այս առաջարկը միտված է դատավարական ժամկետները պահպանելուն, մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքն ապահովելուն:
v Հաշվի առնելով, որ կալանավորումը պատիժ չէ եւ չի կարող պարունակել պատժի տարրեր, ուստի կալանավորվածներին պահելու ռեժիմը պետք է պարունակի նվազագույն սահմանափակումներ:
v Առաջարկում ենք ընդլայնել գրավի կիրառման ինստիտուտը (քր. դատ. օր., հոդվ. 143): Նախ` գրավը պետք է ունենա ոչ թե այլընտրանքային, այլ ինքնուրույն նշանակություն եւ կիրառում: Երկրորդ` պետք է քր. դատ. օր-ում ամրագրել` նաեւ ծանր հանցագործությունների համար գրավ կիրառելու հնարավորությունը:
v ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 202 հոդվածի 2-րդ մասը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ`
«Անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու հիմքերի առկայության դեպքում քննիչը կամ դատախազն անհապաղ պատճառաբանված որոշում է կայացնում տվյալ անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին»:
v Անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշումը, մեր կարծիքով, պետք է բովանդակի հղումներ այն փաստական տվյալներին` ապացույցներին, որոնք հիմք են ծառայել որպես մեղադրյալ ներգրավելու համար:

v Կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման հիմնադրույթից ելնելով` առաջարկում ենք ՀՀ քրեական դատավարու-թյան օրենսգրքի 216 հոդվածի 3-րդ մասի 3-րդ նախադասությունը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ`
«Առերեսվող անձինք իրավունք ունեն հարցեր տալ միմյանց: Քննիչը հանում է այն հարցերը, որոնք չեն առնչվում գործին»:
v ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 65 հոդվածի 2-րդ մասի 16-րդ կետում «նախաքննության ավարտման պահից» բառերը փոխարինել «մեղադրական եզրակացության կազմումից առաջ» բառերով:
v ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 285 հոդվածի 3-րդ մասը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ`
«Դատական նիստին պարտադիր է ինչպես անազատության, այնպես էլ ազատության մեջ գտնվող մեղադրյալի ներկայությունը: Դատարանը միջոցներ է ձեռնարկում մեղադրյալի ներկայությունն ապահովելու համար: Դատարանն իրավունք ունի դատական նիստին կանչել տուժողին եւ նրա ներկայացուցչին: Կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու մասին դատարանի որոշումը թույլատրվում է կայացնել մեղադրյալի բացակայությամբ միայն այն դեպքում, երբ հայտարարված է մեղադրյալի հետախուզում»:
v ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 69 հոդվածի 3-րդ մասը լրացնել հետեւյալ բառակապակցությամբ`
«բացառությամբ սույն հոդվածի 1-ին մասի 2-5-րդ եւ 8-րդ կետերով նախատեսված դեպքերի»:

v ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը չի նախատեսում մի պաշտպանին մյուսով փոխարինելու կասկածյալի կամ մեղադրյալի իրավունքը: Դա սահմանափակում է կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը: Ուստի առաջարկում ենք ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 70 հոդվածի 5-րդ մասը լրացնել հետեւյալ բովանդակությամբ 3-րդ կետով`
«տվյալ պաշտպանին փոխարինելու մասին միջնորդում է կասկածյալը կամ մեղադրյալը: Նոր պաշտպանի մասնակցությունը հիմք չէ գործի վարույթը վերսկսելու համար»:
v ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 72 հոդվածի 1-ին մասի 1-ին նախադասությունը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ`
«Պաշտպանից հրաժարվելը կասկածյալի կամ մեղադրյալի դիրքորոշման դրսեւորումն է` իր պաշտպանությունն իրականացնել առանց որեւէ պաշտպանի իրավաբանական օգնության»:
Կարծում ենք, որ վերոնշյալ, ինչպես նաեւ սույն աշխատանքում ներկայացված մյուս առաջարկությունների կենսագործման արդյունքում կընդլայնվեն կասկածյալի եւ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի եւ դրա ապահովման երաշխիքները, ինչը կնպաստի քրեական դատավարության խնդիրների իրականացմանը:

Օգտագործված գրականություն

ա) Նորմատիվ իրավական ակտեր եւ փաստաթղթեր
1. Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրություն
2. Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիր
3. Քաղաքացիական եւ քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիր
4. Մարդու իրավունքների եւ հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին եվրոպական կոնվենցիա

5. Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգիրք
6. Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգիրք
7. Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական դատավարության օրենսգիրք
8. Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսգիրք
9. «Ազգային ժողովի կանոնակարգ» ՀՀ օրենք
10. «Դատախազության մասին» ՀՀ օրենք
11. «Դատավորի կարգավիճակի մասին» ՀՀ օրենք
12. «Դատարանակազմության մասին» ՀՀ օրենք
13. «Իրավական ակտերի մասին» ՀՀ օրենք
14. «Ձերբակալված եւ կալանավորված անձանց պահելու մասին» ՀՀ օրենք
15. «Ոստիկանության մասին» ՀՀ օրենք
16. «Փաստաբանության մասին» ՀՀ օրենք
17. Հայաստանի Հանրապետության դատարանների նախագահների խորհրդի որոշումների ժողովածու N 1-46: Երեւան 2001
18. ՀՀ Գերագույն դատարանի պլենումի 1991թ. նոյեմբերի 28-ի որոշումը: -Իրավունք եւ օրինականություն, 1992, N 2
19. <rus>ը’սսպՑպվՖ ԹպՐւՏՉվՏչՏ րցՊՈ հհհՀ, 1966, N 1</rus>
20. <rus>ը’սսպՑպվՖ ԹպՐւՏՉվՏչՏ րցՊՈ հհհՀ, 1974, N 4</rus>
21. <rus>ը’սսպՑպվՖ ԹպՐւՏՉվՏչՏ րցՊՈ հհհՀ, 1976, N 3</rus>
22. <rus>ը’սսպՑպվՖ ԹպՐւՏՉվՏչՏ րցՊՈ հհհՀ, 1978, N 2</rus>
23. <rus>ը’սսպՑպվՖ ԹպՐւՏՉվՏչՏ րցՊՈ հհհՀ, 1978, N 5</rus>
24. <rus>ը’սսպՑպվՖ ԹպՐւՏՉվՏչՏ րցՊՈ հհհՀ, 1979, N 2</rus>
25. <rus>ը’սսպՑպվՖ ԹպՐւՏՉվՏչՏ րցՊՈ հհհՀ, 1983, N 1</rus>
26. <rus>ԹպրՑվՌՍ ԹպՐւՏՉվՏչՏ րցՊՈ հհհՀ, 1991, N 2</rus>
27. <rus>ը’սսպՑպվՖ ԹպՐւՏՉվՏչՏ րցՊՈ ՀհՂհՀ, 1979, N 7</rus>

28. <rus>ը’սսպՑպվՖ ԹպՐւՏՉվՏչՏ րցՊՈ ՀհՂհՀ, 1980, N 6</rus>
29. <rus>ը’սսպՑպվՖ ԹպՐւՏՉվՏչՏ րցՊՈ ՀհՂհՀ, 1980, N 11</rus>
30. <rus>ը’սսպՑպվՖ ԹպՐւՏՉվՏչՏ րցՊՈ ՀհՂհՀ, 1984, N 8</rus>
31. <rus>ը’սսպՑպվՖ ԹպՐւՏՉվՏչՏ րցՊՈ ՀհՂհՀ, 1987, N 7</rus>
32. <rus>ը’սսպՑպվՖ ԹպՐւՏՉվՏչՏ րցՊՈ ՀհՂհՀ, 1989, N 10</rus>
33. <rus>ը’սսպՑպվՖ ԹպՐւՏՉվՏչՏ րցՊՈ ՀՂ, 1992, N 5</rus>
34. <rus>ը’սսպՑպվՖ ԹպՐւՏՉվՏչՏ րցՊՈ ՀՂ, 1992, N 6</rus>
35. <rus>ը’սսպՑպվՖ ԹպՐւՏՉվՏչՏ րցՊՈ ՀՂ, 1993, N 6</rus>
36. <rus>ը’սսպՑպվՖ ԹպՐւՏՉվՏչՏ րցՊՈ ՀՂ, 1995, N 9</rus>
37. <rus>ը’սսպՑպվՖ ԹպՐւՏՉվՏչՏ րցՊՈ ՀՂ, 1997, N 4</rus>
38. <rus>ը’սսպՑպվՖ ԹպՐւՏՉվՏչՏ րցՊՈ ՀՂ, 1997, N 12</rus>
39. <rus>ձչՏսՏՉվՏ-տՐՏՓպրրցՈսՖվօռ ՍՏՊպՍր ՀՏրրՌռրՍՏռ ՂպՊպՐՈՓՌՌ. ԾՏրՍՉՈ. ԹԼՁՀնԾ, 2002</rus>
40. <rus>ԾՏՊպսՖվօռ ձկԽ Պս' չՏրցՊՈՐրՑՉ-ցփՈրՑվՌՍՏՉ հծթ. ՀպՍՏՎպվՊՈՑպսՖվօռ ջՈՍՏվՏՊՈՑպսՖվօռ ՈՍՑ. կՐՌսՏՋպվՌպ Ս ԼվՒՏՐՎՈՓՌՏվվՏՎց ո’սսպՑպվ’. 1996, N 10</rus>

բ) Մենագրություններ, դասագրքեր եւ հոդվածներ
1. Դիլբանդյան Ս., Հայաստանի Հանրապետության դատարանակազմությունը եւ իրավապահ մարմինները: Երեւան, «Տիգրան Մեծ» հրատ., 2000

2. Դիլբանդյան Ս., ՀՀ քրեական դատավարության օրենսդրության համապատաս-խանությունը Մարդու իրավունքների եւ հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին եվրոպական կոնվենցիայի 5-րդ, 6-րդ, 13-րդ հոդվածներին եւ 7-րդ արձանագրության 2-րդ, 3-րդ, 4-րդ հոդվածներին: Երեւան, Ասողիկ, 2001
3. Դիլբանդյան Ս. Մրցակցությունը քրեական դատավարությունում: -Պետություն եւ իրավունք, 1999, N 3
4. Խաչատրյան Մ., Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության նոր օրենսգիրքը: իտագործնական պարզաբանումներ: Երեւան, Զանգակ-97, 1999
5. Խաչատրյան Մ., Քրեական դատավարության տեսության եւ պրակտիկայի հարցեր: Երեւան 1996
6. Հայաստանի Հանրապետության վճռաբեկ դատարանի քրեական եւ զինվորական գործերի պալատի որոշումների ժողովածու (2000-2001թթ.): Հ. 2: Երեւան, ՀՀ ԴՆԽ տպ., «ասպրինտ» ՍՊԸ, 2002
7. Հայաստանի Հանրապետության վճռաբեկ դատարանի քրեական եւ զինվորական գործերի պալատի որոշումների ժողովածու (2001թ.): Հ. 3: Երեւան, ՀՀ ԴՆԽ տպ., «ասպրինտ» ՍՊԸ, 2002
8. Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարություն: Ընդհանուր մաս: Երեւան, Երեւանի համալս. հրատ., 2002
9. Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարություն: Հատուկ մաս: Երեւան, Երեւանի համալս. հրատ., 2003
10. Հաշվետվություն ՀՀ Արմավիրի մարզի եւ Երեւան քաղաքի Արաբկիր եւ Քանաքեռ- Զեյթուն համայնքների առաջին ատյանի դատարանների կողմից կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելիս եւ կալանքի տակ պահելու ժամկետը երկարացնելիս մեղադրյալի ազատության իրավունքի պահպանման վիճակի մոնիթորինգի: Երեւան 2003

11. Հարությունյան ., Սահմանադրական վերահսկողություն. համեմատական վերլուծություն: Երեւան, «Նժար» հրատ., 1997
12. Ղազինյան ., Քրեական դատավարության պատմական եւ արդի հիմնախնդիրները Հայաստանում: Երեւան, Երեւանի համալս. հրատ., 2001
13. Ղուկասյան Հ., Պաշտպանի դատավարական վիճակը նախնական քննության փուլում: Երեւան, Երեւանի համալս. հրատ., 2001
14. Մարդու իրավունքները եւ ժողովրդավարությունը: Միջազգային իրավական փաստաթղթեր: «Շաղիկ» հրատ., 1994
15. Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան: Վճիռների ժողովածու: իրք առաջին: Երեւան, Նոյյան տապան, 2002
16. Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան: Վճիռների ժողովածու: իրք երկրորդ: Երեւան, Նոյյան տապան, 2003
17. Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան: Վճիռների ժողովածու: իրք երրորդ: Երեւան, Անտարես, 2004
18. Պիվազյան Հ., Քրեական դատավարություն (ըստ ՀԽՍՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի): Ընդհանուր մաս: Երեւան, Երեւանի համալս. հրատ., 1989 </rus>
19. <rus>ԸոՊցՎՈՊՋՌՊՏՉ թ.Ը. ՀՈրրսպՊՏՉՈվՌպ տՐպրՑցտսպվՌռ. ՁՈՔՍպվՑ. ԼջՊ. ձջոպՍՌրՑՈվ, 1986 </rus>
20. <rus>ԸՍՑցՈսՖվօպ ՉՏտՐՏրօ ՐՈջՉՌՑՌ' րՏՉպՑրՍՏչՏ չՏրցՊՈՐրՑՉՈ Ռ տՐՈՉՈ. կՏՊ ՐպՊ. հ.Թ.ԺՏսչՏՐցՍՏՉՈ. ԾՌվրՍ. ԼջՊ. ձվՌՉպՐրՌՑպՑրՍՏպ, 1985 </rus>
21. <rus>ըպՍՍՈՐՌ' ճ. Կ տՐպրՑցտսպվՌ'ւ Ռ վՈՍՈջՈվՌ'ւ. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. ՌջՊ. ծԽՇ հհհՀ, 1939 </rus>
22. <rus>ըպսՍՌվ Ը.Հ. ՁպՏՐՌ' ՊՏՍՈջօՉՈվՌ'. ԾՏրՍՉՈ. ծԿՀԾԸ, 1999 </rus>

23. <rus>ըՌոՌսՏ Թ.ծ. ԽՏվրՑՌՑցՓՌՏվվօպ տՐՌվՓՌտօ տՐՈՉՏրցՊՌ' Ռ Ռւ ՐպՈսՌջՈՓՌ' Չ րՑՈՊՌՌ ՌրտՏսվպվՌ' տՐՌչՏՉՏՐՈ. ԾՌվրՍ. ԼջՊ. ձվՌՉպՐրՌՑպՑրՍՏպ, 1986 </rus>
24. <rus>ըսՌքպվՍՏ Լ.կ. ԾպՋՊցվՈՐՏՊվՏպ Ռ ՉվցՑՐՌչՏրցՊՈՐրՑՉպվվՏպ տՐՈՉՏ. ԾՏրՍՉՈ. թՏր’ՐՌջՊՈՑ, 1960 </rus>
25. <rus>ըՏռՍՏՉ Ը.Ժ. ԽՏվՓպտՑցՈսՖվօպ տՐՏոսպՎօ տՐՏպՍՑՈ վՏՉՏչՏ ձչՏսՏՉվՏ-տՐՏՓպրրցՈսՖվՏչՏ ՍՏՊպՍրՈ ՀՏրրՌՌ. կՐՏՍցՐՏՐրՍՈ' Ռ րսպՊրՑՉպվվՈ' տՐՈՍՑՌՍՈ, 1997, N 2 </rus>
26. <rus>ըՏռՍՏՉ Ը.Ժ. ՁՐպՑՖ' ՉսՈրՑՖ Չ ՀՏրրՌՌ. ԿփպՐՍՌ Տ տՐՈՉՏրցՊՌՌ, ջՈՍՏվվՏրՑՌ Ռ րցՊպովՏռ ՐպՒՏՐՎպ 1990-1996չչ. ԾՏրՍՉՈ. ծԼԼ տՐՏոսպՎ ցՍՐպտսպվՌ' ջՈՍՏվվՏրՑՌ Ռ տՐՈՉՏտՏՐ'ՊՍՈ, 1997 </rus>
27. <rus>ըՏռՍՏՉ Ը.Ժ., հՍՉՏՐՓՏՉ Խ.Ղ., Հ'ոՓպՉ Թ.կ. կՐՏոսպՎօ ՐՈջՉՌՑՌ' տՐՈՉՏՉՏչՏ րՑՈՑցրՈ ՀՏրրՌռրՍՏռ տՐՏՍցՐՈՑցՐօ (Չ ցրսՏՉՌ'ւ տպՐպւՏՊվՏչՏ տպՐՌՏՊՈ). ԾՏրՍՉՈ. ծԼԼ տՐՏոսպՎ ցՍՐպտսպվՌ' ջՈՍՏվվՏրՑՌ Ռ տՐՈՉՏտՏՐ'ՊՍՈ, 1998 </rus>
28. <rus>ըՐՈՑցրՖ հ.ծ. ՇՐՌՊՌփպրՍՈ' ՏՑՉպՑրՑՉպվվՏրՑՖ Ռ ջՈՍՏվվՏրՑՖ. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. սՌՑ., 1976 </rus>
29. <rus>ԹսՈՊՌՎՌՐՏՉ խ.ժ. ձփպվՌպ Տո ցչՏսՏՉվօւ ՊՏՍՈջՈՑպսՖրՑՉՈւ. ՁցսՈ. ԸՉՑՏչՐՈՒ, 2000 </rus>
30. <rus>ԹՏտՐՏրօ ջՈքՌՑօ տՏ ցչՏսՏՉվօՎ ՊպսՈՎ. կՏՊ ՐպՊ. կ.հ.նսՖՍՌվՊ. խպվՌվչՐՈՊ. ԼջՊ. խպվՌվչՐՈՊրՍՏչՏ ցվ-ՑՈ, 1967 </rus>
31. <rus>ԹՏտՐՏրօ ՐՈրրսպՊՏՉՈվՌ' տՐպրՑցտսպվՌռ. կՏՊ ՐպՊ. Լ.ծ.ԽՏՋպՉվՌՍՏՉՈ. ԾՏրՍՉՈ. հտՈՐՍ, 2000 </rus>

32. <rus>ԹՏտՐՏրօ րցՊՏտՐՏՌջՉՏՊրՑՉՈ Ռ րցՊՏցրՑՐՏռրՑՉՈ Չ վՏՉՏՎ ջՈՍՏվՏՊՈՑպսՖրՑՉպ հՏ’ջՈ հհՀ. կՏՊ ՐպՊ. հ.Ը.թՏսցվրՍՏչՏ. ԾՏրՍՉՈ. թՏր’ՐՌջՊՈՑ, 1959 </rus>
33. <rus>թՐՌչՏՐՖպՉ Թ.ծ. իՈՊպՐՋՈվՌպ տՏՊՏջՐպՉՈպՎՏչՏ. ԾՏրՍՉՈ. ԼջՊ. ՇՐԼվՒՏՐ, 1999 </rus>
34. <rus>թցս'պՉ Ը.կ. հսպՊՏՉՈՑպսՖ Չ ցչՏսՏՉվՏՎ տՐՏՓպրրպ. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. սՌՑ., 1981 </rus>
35. <rus>թցս'պՉ Ը.կ. հՏՓՌՈսՖվՏ-տՏսՌՑՌփպրՍՌռ ՈրտպՍՑ տՐպջցՎտՓՌՌ վպՉՌվՏՉվՏրՑՌ. հՏՉ. չՏրցՊՈՐրՑՉՏ Ռ տՐՈՉՏ, 1988, N 4 </rus>
36. <rus>թցս'պՉ Ը.կ., ԽՏՎՈՐՏՉ ը.Թ., ԾՈսՌվՏՉՍՌվ հ.Ծ. ԽՏՎՎպվՑՈՐՌռ Ս կՏսՏՋպվՌ’ Տ տՏՐ'ՊՍպ ՍՐՈՑՍՏՉՐպՎպվվՏչՏ ջՈՊպՐՋՈվՌ' սՌՓ, տՏՊՏջՐպՉՈպՎօւ Չ րՏՉպՐՔպվՌՌ տՐպրՑցտսպվՌ'. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. սՌՑ., 1982</rus>
37. <rus>թցՓպվՍՏ Խ.Ղ., ԽՏՉՈսպՉ Ծ.Ը. կՐՈՉՏՏւՐՈվՌՑպսՖվօպ ՏՐչՈվօ. ԾՏրՍՉՈ. իպՐՓՈսՏ, 1997 </rus>
38. <rus>թցՓպվՍՏ Խ.Ղ., թՏսՏՉՍՏ խ.Թ., ՂՌսՌՎՏվՏՉ ը.Ը. ձչՏսՏՉվօռ տՐՏՓպրր ջՈտՈՊվօւ չՏրցՊՈՐրՑՉ. ԾՏրՍՉՈ. իպՐՓՈսՏ, 2001 </rus>
39. <rus>ԺպՎՌՊՏՉ Լ.Ղ. կՐՏոսպՎՈ տՐՈՉ փպսՏՉպՍՈ Չ ՐՏրրՌռրՍՏՎ ցչՏսՏՉվՏՎ տՐՏՓպրրպ (ՍՏվՓպտՑցՈսՖվօպ տՏսՏՋպվՌ'). ԾՏրՍՉՈ. ծԼԼ տՐՏոսպՎ ցՍՐպտսպվՌ' ջՈՍՏվվՏրՑՌ Ռ տՐՈՉՏտՏՐ'ՊՍՈ, 1995 </rus>
40. <rus>ԺՏոՐՏՉՏսՖրՍՈ' Ձ.ծ. կՐՌվՓՌտօ րՏՉպՑրՍՏչՏ ցչՏսՏՉվՏչՏ տՐՏՓպրրՈ. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. սՌՑ., 1971</rus>
41. <rus>Ժ’Ր'չՌվ Լ.շ. թՐՈՋՊՈվՌվ Ռ ջՈՍՏվ. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. սՌՑ., 1991 </rus>

42. <rus>ԻՏչՌվ ծ.Թ., ՂՈՑՍցսսՌվ Ղ.ծ. ԹՏջոցՋՊպվՌպ ցչՏսՏՉվՏչՏ ՊպսՈ. ԾՏրՍՉՈ. թՏր’ՐՌջՊՈՑ, 1961</rus>
43. <rus>ԻՏչՌվ ծ.Թ., ՂՈՑՍցսսՌվ Ղ.ծ. կՐպՊՉՈՐՌՑպսՖվՏպ րսպՊրՑՉՌպ Չ րՏՉպՑրՍՏՎ ցչՏսՏՉվՏՎ տՐՏՓպրրպ. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. սՌՑ., 1965</rus>
44. <rus>իՈՍՏվվՏրՑՖ Չ ՀՏրրՌռրՍՏռ ՂպՊպՐՈՓՌՌ. ԾՏրՍՉՈ. հտՈՐՍ, 1998 </rus>
45. <rus>իպսպվպՓՍՌռ Թ.հ. ԹՏջոցՋՊպվՌպ չՏրցՊՈՐրՑՉպվվՏչՏ ՏոՉՌվպվՌ' Չ րՏՉպՑրՍՏՎ ցչՏսՏՉվՏՎ տՐՏՓպրրպ. ղՈՐՖՍՏՉ. ԼջՊ. ղՈՐՖՍՏՉրՍՏչՏ ցվ-ՑՈ, 1979 </rus>
46. <rus>ԽՈջ Ճ.Ծ. հցոՕպՍՑօ ՊՏՍՈջօՉՈվՌ' Չ րՏՉպՑրՍՏՎ ցչՏսՏՉվՏՎ տՐՏՓպրրպ. հՈՐՈՑՏՉ. ԼջՊ. հՈՐՈՑՏՉրՍՏչՏ ցվ-ՑՈ, 1968 </rus>
47. <rus>ԽՈՎՌվրՍՈ' Թ.Լ. կՏՍՈջՈվՌ' ՏոՉՌվ'պՎՏչՏ Չ րՏՉպՑրՍՏՎ ցչՏսՏՉվՏՎ տՐՏՓպրրպ. ԾՏրՍՉՈ. ԼջՊ. ԸՍՈՊ. վՈցՍ հհհՀ, 1960 </rus>
48. <rus>ԽՈՐվպպՉՈ խ.Ծ. ԿոՏրվՏՉՈվվՏրՑՖ տՐՌՉսպփպվՌ' Ս ցչՏսՏՉվՏռ ՏՑՉպՑրՑՉպվվՏրՑՌ. հՏՓ. ջՈՍՏվվՏրՑՖ, 1978, N 12 </rus>
49. <rus>ԽՈՔպտՏՉ Թ.կ. ԼվրՑՌՑցՑ րցՊպովՏռ ջՈքՌՑօ տՐՈՉ Ռ րՉՏոՏՊ չՐՈՋՊՈվ Ռ րՐպՊրՑՉՈ պպ ՐպՈսՌջՈՓՌՌ. թՏրցՊՈՐրՑՉՏ Ռ տՐՈՉՏ, 1998, N 2 </rus>
50. <rus>Խս’ՍՏՉ ժ.Ծ. իՈՊպՐՋՈվՌպ տՏՊՏջՐպՉՈպՎՏչՏ տՏ րՏՉպՑրՍՏՎց ցչՏսՏՉվՏ-տՐՏՓպրրցՈսՖվՏՎց տՐՈՉց. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. սՌՑ., 1972 </rus>
51. <rus>ԽՏոսՌՍՏՉ Ը.հ. իՈՍՏվվՏրՑՖՍՏվրՑՌՑցՓՌՏվվօռ տՐՌվՓՌտ րՏՉպՑրՍՏչՏ ցչՏսՏՉվՏչՏ րցՊՏտՐՏՌջՉՏՊրՑՉՈ. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. սՌՑ., 1979 </rus>

52. <rus>ԽՏՍՏՐպՉ խ.Ժ. ձփՈրՑվՌՍՌ տՐՈՉՏրցՊՌ' տՏ ցչՏսՏՉվօՎ ՊպսՈՎ. ԹՏՐՏվպՋ. ԼջՊ. ԹՏՐՏվպՋրՍՏչՏ ցվ-ՑՈ, 1971 </rus>
53. <rus>ԽՏսՏՍՏսՏՉ ծ.Ը. հցՊպովօռ ՍՏվՑՐՏսՖ Չ րՑՈՊՌՌ տՐպՊՉՈՐՌՑպսՖվՏչՏ ՐՈրրսպՊՏՉՈվՌ'. ՀպՈսՖվՏրՑՖ, տպՐրտպՍՑՌՉօ. թՏրցՊՈՐրՑՉՏ Ռ տՐՈՉՏ, 1998, N 11 </rus>
54. <rus>ԽՏսՏՍՏսՏՉ ծ.Ը. հցՊպովօռ ՍՏվՑՐՏսՖ վՈ տՐպՊՉՈՐՌՑպսՖվՏՎ ՐՈրրսպՊՏՉՈվՌՌ. հՐՈՉվՌՑպսՖվՏ-տՐՈՉՏՉՏպ ՌրրսպՊՏՉՈվՌպ. ԽցՐրՍ. հպռՎՕ, 1997 </rus>
55. <rus>ԽՏսՏՍՏսՏՉ ծ.Ը. հցՊպովօռ ՍՏվՑՐՏսՖ: վպՍՏՑՏՐօպ տՐՏոսպՎօ ՌրՑՏՐՌՌ Ռ րՏՉՐպՎպվվՏրՑՌ. ԽցՐրՍ. հպռՎՕ, 1996 </rus>
56. <rus>ԽՏվՌ Ը.Թ. հՏոՐ. րՏփ. Թ 8-ՎՌ Ց. Ձ. 1. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. սՌՑ., 1966 </rus>
57. <rus>ԽՏվՌ Ը.Թ. հՏոՐ. րՏփ. Թ 8-ՎՌ Ց. Ձ. 4. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. սՌՑ., 1967 </rus>
58. <rus>ԽՏվրՑՌՑցՓՌ' ՀՏրրՌռրՍՏռ ՂպՊպՐՈՓՌՌ: ծՈցփվՏ-տՐՈՍՑՌփպրՍՌռ ՍՏՎՎպվՑՈՐՌռ. կՏՊ ՐպՊ. ը.ծ.ՁՏտՏՐվՌվՈ. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌրՑՕ, 1997 </rus>
59. <rus>ԽՏՐվցՍՏՉ Թ.Ծ. ԽՏվրՑՌՑցՓՌՏվվօպ ՏրվՏՉօ տՏսՏՋպվՌ' սՌփվՏրՑՌ Չ ցչՏսՏՉվՏՎ րցՊՏտՐՏՌջՉՏՊրՑՉպ. հՈՐՈՑՏՉ. ԼջՊ. հՈՐՈՑՏՉրՍՏչՏ ցվ-ՑՈ, 1987 </rus>
60. <rus>ԽցՐր րՏՉպՑրՍՏչՏ ցչՏսՏՉվՏչՏ տՐՏՓպրրՈ. ԿոքՈ' փՈրՑՖ. կՏՊ ՐպՊ. Ը.Ժ.ըՏռՍՏՉՈ, Լ.Լ.ԽՈՐտպՓՈ. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. սՌՑ., 1989 </rus>
61. <rus>ԽցՓՏՉՈ ն.Ղ. թՈՐՈվՑՌՌ տՐՈՉ սՌփվՏրՑՌ Չ րՏՉպՑրՍՏՎ ցչՏսՏՉվՏՎ տՐՏՓպրրպ (կՐպՊՎպՑ, ՓպսՖ, րՏՊպՐՋՈվՌպ). ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. սՌՑ., 1973 </rus>

62. <rus>խՈջՈՐպՉՈ Թ.Ը. հցՊպովՈ' ՉսՈրՑՖ Ռ պպ ՐպՈսՌջՈՓՌ' Չ ցչՏսՏՉվՏՎ տՐՏՓպրրպ. հՈՎՈՐՈ. ԼջՊ. հՈՎՈՐրՍՏչՏ ցվ-ՑՈ, 1999 </rus>
63. <rus>խՈՐՌվ Ը.Ծ. կՐպջցՎտՓՌ' վպՉՌվՏՉվՏրՑՌ. ԾՏրՍՉՈ. ծՈցՍՈ, 1982 </rus>
64. <rus>խՈՐՌվ Ը.Ծ. ՀՈրրսպՊՏՉՈվՌպ տՏ ցչՏսՏՉվՏՎց Պպսց: տսՈվՌՐՏՉՈվՌպ, ՏՐչՈվՌջՈՓՌ'. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. սՌՑ., 1970 </rus>
65. <rus>խՈՐՌվ Ը.Ծ. ՀՈրրսպՊՏՉՈվՌպ տՏ ցչՏսՏՉվՏՎց Պպսց: տՐՏՓպրրցՈսՖվօպ ՒցվՍՓՌՌ. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. սՌՑ., 1986 </rus>
66. <rus>խՈՐՌվ Ը.Ծ. ձչՏսՏՉվօռ տՐՏՓպրր: րՑՐցՍՑցՐՈ տՐՈՉՈ Ռ րՑՐցՍՑցՐՈ ջՈՍՏվՏՊՈՑպսՖրՑՉՈ. ԾՏՍրՉՈ. ծՈցՍՈ, 1985 </rus>
67. <rus>խպռրՑ Կ.ն. հՈվՍՓՌՌ Չ րՏՉպՑրՍՏՎ տՐՈՉպ. ԾՏրՍՉՈ. թՏր’ՐՌջՊՈՑ, 1962 </rus>
68. <rus>խպռրՑ Կ.ն. հՈվՍՓՌՌ Ռ ՏՑՉպՑրՑՉպվվՏրՑՖ տՏ րՏՉպՑրՍՏՎց տՐՈՉց. ԾՏրՍՉՈ. ԼջՊ. ԾՏրՍՏՉրՍՏչՏ ցվ-ՑՈ, 1981 </rus>
69. <rus>խցՍՈՔպՉՌփ Թ.ի. ձրՑՈվՏՉսպվՌպ ցչՏսՏՉվՏռ ՏՑՉպՑրՑՉպվվՏրՑՌ Չ րՏՉպՑրՍՏՎ ցչՏսՏՉվՏՎ տՐՏՓպրրպ. խպվՌվչՐՈՊ. ԼջՊ. խպվՌվչՐՈՊրՍՏչՏ ցվ-ՑՈ, 1985 </rus>
70. <rus>ԾՈՋՌվ'վ ԺՋ. Հ. կՐպջցՎտՓՌ' վպՉՌվՏՉվՏրՑՌ Ռ չՈՐՈվՑՌՌ պչՏ ՏրցքպրՑՉսպվՌ'. ժՐպՉՈվ. ԼջՊ. ժՐպՉՈվրՍՏչՏ ցվ-ՑՈ, 1989 </rus>
71. <rus>ԾՈջՈսՏՉ Ը.թ. թՐՈՋՊՈվրՍՌռ ՌրՍ Չ ցչՏսՏՉվՏՎ տՐՏՓպրրպ. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. սՌՑ., 1977 </rus>
72. <rus>ԾՈՐՑՌվՏՉՌփ Լ.Լ. թսՈրվՏրՑՖ Չ րՏՉպՑրՍՏՎ ցչՏսՏՉվՏՎ րցՊՏտՐՏՌջՉՏՊրՑՉպ. ԾՌվրՍ. ԼջՊ. ըպսչՏրցվ-ՑՈ, 1968 </rus>

73. <rus>ԾՈՐՑօվփՌՍ ժ.թ. թՈՐՈվՑՌՌ տՐՈՉ ՏրցՋՊպվվՏչՏ Չ վՈՊջՏՐվՏՎ տՐՏՌջՉՏՊրՑՉպ. ԽՌՔՌվպՉ. ՄՑՌՌվՓՈ, 1985 </rus>
74. <rus>ԾՈՐՑօվփՌՍ ժ.թ. հցոՕպՍՑՌՉվօպ տՐՈՉՈ ՏոՉՌվ'պՎՏչՏ Ռ Ռւ տՐՏՓպրրցՈսՖվօպ չՈՐՈվՑՌՌ. հՏՉ. չՏրցՊՈՐրՑՉՏ Ռ տՐՈՉՏ, 1976, N 7 </rus>
75. <rus>ԾՈւՏՉ Թ.ծ., կպՔՍՏՉ Ծ.Ը. ձչՏսՏՉվօռ տՐՏՓպրր հՄԸ (ՊՏրցՊպովօպ րՑՈՊՌՌ). ԾՏրՍՉՈ. իԸԿ ըՌջվպր-ՔՍՏսՈ ԼվՑպս-հՌվՑպջ, 1998 </rus>
76. <rus>ԾՌՑՐՏւՌվ ծ.կ. իՈՍՏվվՏրՑՖ Ռ ՊպՎՏՍՐՈՑՌջՎ տՐպՊՉՈՐՌՑպսՖվՏչՏ րսպՊրՑՉՌ'. ԾՌվրՍ. ԹօՔ. ՔՍՏսՈ, 1979 </rus>
77. <rus>ԾՏՑՏՉՌսՏՉՍպՐ շ.Կ. ծպՍՏՑՏՐօպ ՉՏտՐՏրօ ՑպՏՐՌՌ րՏՉպՑրՍՏչՏ ցչՏսՏՉվՏչՏ տՐՏՓպրրՈ Չ րՉպՑպ վՏՉՏչՏ ցչՏսՏՉվՏ-տՐՏՓպրրցՈսՖվՏչՏ ջՈՍՏվՏՊՈՑպսՖրՑՉՈ. ԽպՎպՐՏՉՏ. Խվ. ՌջՊ., 1962 </rus>
78. <rus>ԾՏՑՏՉՌսՏՉՍպՐ շ.Կ. ԿրվՏՉվՏռ ՉՏտՐՏր ցչՏսՏՉվՏչՏ ՊպսՈ Ռ պչՏ ՍՏՎտՏվպվՑօ. ԹՏՐՏվպՋ. ԼջՊ. ԹՏՐՏվպՋրՍՏչՏ ցվ-ՑՈ, 1984 </rus>
79. <rus>ԾՏՑՏՉՌսՏՉՍպՐ շ.Կ. ԿրվՏՉվօպ ցչՏսՏՉվՏ-տՐՏՓպրրցՈսՖվօպ ՒցվՍՓՌՌ. շՐՏրսՈՉսՖ. ԼջՊ. շՐՏրս. ցվ-ՑՈ, 1976 </rus>
80. <rus>ԾցՐՈՊՖ'վ ն.Ծ. հՏՓՌՈսՖվՏպ ՊպռրՑՉՌպ Ռ ՐպջՏվՈվր րցՊպովՏչՏ ՐպՔպվՌ'. հՏՉ. չՏրցՊՈՐրՑՉՏ Ռ տՐՈՉՏ, 1983, N 3 </rus>
81. <rus>ծՈՋՌՎՏՉ Թ.կ. Կո ցչՏսՏՉվՏ-տՐՏՓպրրցՈսՖվօւ ՒցվՍՓՌ'ւ. կՐՈՉՏՉպՊպվՌպ, 1973, N 5 </rus>

82. <rus>ծՈՋՌՎՏՉ Թ.կ. կՐՈՉՏ ՏոՉՌվ'պՎՏչՏ վՈ ջՈքՌՑց Ռ տՐպջցՎտՓՌ' պչՏ վպՉՌվՏՉվՏրՑՌ Չ րՏՉպՑրՍՏՎ ցչՏսՏՉվՏՎ տՐՏՓպրրպ. ԽՈսՌվՌվչՐՈՊ. ԼջՊ. ԽՈսՌվՌվչՐՈՊրՍՏչՏ ցվ-ՑՈ, 1982 </rus>
83. <rus>ծՈցփվՏ-տՐՈՍՑՌփպրՍՌռ ՍՏՎՎպվՑՈՐՌռ Ս ձչՏսՏՉվՏ-տՐՏՓպրրցՈսՖվՏՎց ՍՏՊպՍրց ՀհՂհՀ. կՏՊ Տոքպռ ՐպՊ. Թ.Ծ.խպոպՊպՉՈ. ծՈցփ. ՐպՊ. Թ.կ.ըՏՋՖպՉ. ԾՏրՍՉՈ. հտՈՐՍ, 1995 </rus>
84. <rus>ԿոքպրՑՉպվվօպ Ռ սՌփվօպ ՌվՑպՐպրօ Չ ցչՏսՏՉվՏՎ րցՊՏտՐՏՌջՉՏՊրՑՉպ. ծՈցփ. ՐպՊ. խ.Ժ.ԽՏՍՏՐպՉ. ԹՏՐՏվպՋ. ԼջՊ. ԹՏՐՏվպՋրՍՏչՏ ցվ-ՑՈ, 1984 </rus>
85. <rus>ԿՐսՏՉ Շ.Խ. ԿրվՏՉօ ՑպՏՐՌՌ ՊՏՍՈջՈՑպսՖրՑՉ Չ ցչՏսՏՉվՏՎ տՐՏՓպրրպ. ԾՏրՍՉՈ. կՐՏրտպՍՑ, 2000 </rus>
86. <rus>կՈրՑցւՏՉ Ծ.Լ. ԿտՐՈՉՊՈվՌպ տՏՊրցՊՌՎՏչՏ. ԾՌվրՍ. ԼջՊ. ձվՌՉպՐրՌՑպՑրՍՏպ, 1985 </rus>
87. <rus>կպՐսՏՉ Լ.Ժ. հցՊպովՏպ րսպՊրՑՉՌպ Չ րՏՉպՑրՍՏՎ ցչՏսՏՉվՏՎ տՐՏՓպրրպ. ԾՏրՍՉՈ. թՏր’ՐՌջՊՈՑ, 1955 </rus>
88. <rus>կպՑՐցւՌվ Լ.խ. ծպտՐՌՍՏրվՏՉպվվՏրՑՖ սՌփվՏրՑՌ Ռ տՐՌվցՋՊպվՌպ Չ ցչՏսՏՉվՏՎ տՐՏՓպրրպ. ԾՏրՍՉՈ. ծՈցՍՈ, 1989</rus>
89. <rus>կպՑՐցւՌվ Լ.խ. հՉՏոՏՊՈ սՌփվՏրՑՌ Ռ ցչՏսՏՉվՏ-տՐՏՓպրրցՈսՖվՏպ տՐՌվցՋՊպվՌպ. ԾՏրՍՉՈ. ծՈցՍՈ, 1985 </rus>
90. <rus>կպՑՐցւՌվ Լ.խ., ըՈՑցՐՏՉ թ.կ., ԾՏՐքՈՍՏՉՈ Ձ.թ. ՁպՏՐպՑՌփպրՍՌպ ՏրվՏՉօ ֆՒՒպՍՑՌՉվՏրՑՌ տՐՈՉՏրցՊՌ'. ԾՏրՍՉՈ. ծՈցՍՈ, 1979 </rus>
91. <rus>կՏս'վրՍՌռ ծ.ծ. ԹՏտՐՏրօ ՑպՏՐՌՌ րՏՉպՑրՍՏչՏ ցչՏսՏՉվՏչՏ տՐՏՓպրրՈ. ԾՏրՍՉՈ. ԼջՊ. ԾՏրՍՏՉրՍՏչՏ ցվ-ՑՈ, 1956 </rus>

92. <rus>կՏՐցոՏՉ ծ.Լ. ՁՈՍՑՌՍՈ ՊՏտՐՏրՈ վՈ տՐպՊՉՈՐՌՑպսՖվՏՎ րսպՊրՑՉՌՌ. ԾՏրՍՉՈ. ըժԽ, 1998 </rus>
93. <rus>կՐՈՉՏ ՏոՉՌվ'պՎՏչՏ վՈ ջՈքՌՑց Չ րՏՓՌՈսՌրՑՌփպրՍՏՎ ցչՏսՏՉվՏՎ տՐՏՓպրրպ. կՏՊ ՐպՊ. Թ.Ծ.հՈՉՌՓՍՏչՏ. ԾՏրՍՉՈ. ծՈցՍՈ, 1983 </rus>
94. <rus>կՐՏոսպՎօ տՐպՊՉՈՐՌՑպսՖվՏչՏ րսպՊրՑՉՌ' Չ ցչՏսՏՉվՏՎ րցՊՏտՐՏՌջՉՏՊրՑՉպ. կՏՊ ՐպՊ. ծ.Ը.շՍցոՏՉՌփՈ. ԾՏրՍՉՈ. ԹծԼԼ կՐՏՍցՐՈՑցՐօ հհհՀ, 1980 </rus>
95. <rus>կՐՏոսպՎօ րՏՉպՐՔպվրՑՉՏՉՈվՌ' տՐՏՍցՐՏՐրՍՏչՏ վՈՊջՏՐՈ. կՏՊ ՐպՊ. Ը.ը.հՏսՏՉՖպՉՈ. ԾՏրՍՉՈ. ծԼԼ տՐՏոսպՎ ցՍՐպտսպվՌ' ջՈՍՏվվՏրՑՌ Ռ տՐՈՉՏտՏՐ'ՊՍՈ, 1997 </rus>
96. <rus>կՐՏոսպՎօ րցՊպովՏռ ֆՑՌՍՌ. կՏՊ ՐպՊ. Ծ.հ.հՑՐՏչՏՉՌփՈ. ԾՏրՍՉՈ. ծՈցՍՈ, 1974</rus>
97. <rus>կՐՏոսպՎօ ՑպՏՐՌՌ չՏրցՊՈՐրՑՉՈ Ռ տՐՈՉՈ. կՏՊ ՐպՊ. հ.հ.ԸսպՍրպպՉՈ. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. սՌՑ., 1979 </rus>
98. <rus>կՐՏՍցՐՈՑցՐՈ Ռ տՐՈՉՏրցՊՌպ Չ ցրսՏՉՌ'ւ րցՊպովՏ-տՐՈՉՏՉՏռ ՐպՒՏՐՎօ. կՏՊ ՐպՊ. Ը.ը.հՏսՏՉՖպՉՈ. ԾՏրՍՉՈ. ծԼԼ տՐՏոսպՎ ցՍՐպտսպվՌ' ջՈՍՏվվՏրՑՌ Ռ տՐՈՉՏտՏՐ'ՊՍՈ, 1997 </rus>
99. <rus>ՀՈջՉՌՑՌպ Ռ րՏՉպՐՔպվրՑՉՏՉՈվՌպ ցչՏսՏՉվՏ-տՐՏՓպրրցՈսՖվՏռ ՒՏՐՎօ. կՏՊ ՐպՊ. Ը.Ծ.խՈՐՌվՈ. ԹՏՐՏվպՋ. ԼջՊ. ԹՏՐՏվպՋրՍՏչՏ ցվ-ՑՈ, 1979</rus>
100. <rus>ՀՈւցվՏՉ Հ.Ժ. ձփՈրՑվՌՍՌ ցչՏսՏՉվՏ-տՐՏՓպրրցՈսՖվՏռ Պպ'ՑպսՖվՏրՑՌ տՏ րՏՉպՑրՍՏՎց տՐՈՉց. ԾՏրՍՉՈ. թՏր’ՐՌջՊՈՑ, 1961 </rus>

101. <rus>ՀՋպՉրՍՌռ Թ.Ը., ճպտցՐվՏՉՈ ծ.Ծ. հցՊպովՈ' ՉսՈրՑՖ Չ ՀՏրրՌռրՍՏռ ՂպՊպՐՈՓՌՌ: ՍՏվրՑՌՑցՓՌՏվվօպ ՏրվՏՉօ ՏՐչՈվՌջՈՓՌՌ Ռ Պպ'ՑպսՖվՏրՑՌ. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌրՑՕ, 1998</rus>
102. <rus>հՈՉՌՓՍՌռ Թ.Ծ. կՐՏՍցՐՏՐրՍՌռ վՈՊջՏՐ ջՈ րՏոս’ՊպվՌպՎ ջՈՍՏվվՏրՑՌ Չ Պպ'ՑպսՖվՏրՑՌ ՏՐչՈվՏՉ ՊՏջվՈվՌ' Ռ տՐպՊՉՈՐՌՑպսՖվՏչՏ րսպՊրՑՉՌ'. ԾՏրՍՉՈ. թՏր’ՐՌջՊՈՑ, 1959 </rus>
103. <rus>հՈՉՌՓՍՌռ Թ.Ծ. շջօՍ տՐՏՓպրրցՈսՖվՏչՏ ջՈՍՏվՈ. ԹՏտՐՏրօ ՑպՐՎՌվՏսՏչՌՌ. ԾՏրՍՉՈ. ծՈցՍՈ, 1987 </rus>
104. <rus>հՏՉպՑրՍՌռ ցչՏսՏՉվօռ տՐՏՓպրր. կՏՊ ՐպՊ. խ.Ծ.ԽՈՐվպպՉՏռ, կ.Ը.խցտՌվրՍՏռ. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. սՌՑ., 1980 </rus>
105. <rus>հՏՉպՑրՍՌռ ցչՏսՏՉվօռ տՐՏՓպրր. կՏՊ ՐպՊ. Ծ.Լ.ըՈՋՈվՏՉՈ, Ծ.Լ.թՐՏՔպՉՏչՏ. ԽՌպՉ. ԹՌքՈ ՔՍ., 1983 </rus>
106. <rus>հՏՉպՑրՍՌռ ցչՏսՏՉվօռ տՐՏՓպրր. կՏՊ ՐպՊ. ծ.հ.ԸսպՍրպպՉՈ, Թ.ի.խցՍՈՔպՉՌփՈ. խպվՌվչՐՈՊ. ԼջՊ. խպվՌվչՐՈՊրՍՏչՏ ցվ-ՑՈ, 1989 </rus>
107. <rus>հՏՉպՑրՍՌռ ցչՏսՏՉվՏ-տՐՏՓպրրցՈսՖվօռ ջՈՍՏվ Ռ տՐՏոսպՎօ պչՏ ֆՒՒպՍՑՌՉվՏրՑՌ. կՏՊ ՐպՊ. Թ.Ծ.հՈՉՌՓՍՏչՏ. ԾՏրՍՉՈ. ծՈցՍՈ, 1979 </rus>
108. <rus>հՏսՏՉՖպՉ Ը.ը. ձչՏսՏՉվՏպ տՐպրսպՊՏՉՈվՌպ Ռ տՐՏՍցՐՏՐրՍՌռ վՈՊջՏՐ Չ ՊՏրցՊպովօւ րՑՈՊՌ'ւ րցՊՏտՐՏՌջՉՏՊրՑՉՈ. կՐՏՍցՐՏՐրՍՈ' Ռ րսպՊրՑՉպվվՈ' տՐՈՍՑՌՍՈ. 1997, N 3 </rus>
109. <rus>հՏսՏՉՖպՉ Ը.ը., շՍցոՏՉՌփ ծ.Ը. կՐպՊՉՈՐՌՑպսՖվՏպ ՐՈրրսպՊՏՉՈվՌպ Ռ տՐՏՍցՐՏՐրՍՌռ վՈՊջՏՐ Չ րՉպՑպ րցՊպովՏռ ՐպՒՏՐՎօ. իՈՍՏվվՏրՑՖ, 1995, N 8</rus>

110. <rus>հՏսՏՉՖպՉ Ը.ը., ըՈչՈցՑՊՌվՏՉ Ղ.ծ., ՂՌսՌտՏՉ Ծ.ծ. կՐՏՍցՐՏՐրՍՌռ վՈՊջՏՐ ջՈ ՉրպրՑՏՐՏվվՏրՑՖ’, տՏսվՏՑՏռ Ռ ՏոՕպՍՑՌՉվՏրՑՖ’ ՐՈրրսպՊՏՉՈվՌ' տՐպրՑցտսպվՌռ. ԾՏրՍՉՈ. ծԼԼ տՐՏոսպՎ ցՍՐպտսպվՌ' ջՈՍՏվվՏրՑՌ Ռ տՐՈՉՏտՏՐ'ՊՍՈ, 1996 </rus>
111. <rus>հՏսՏՉՖպՉ Ը.ը., ՁՏՍՈՐպՉՈ Ծ.ժ., ղՈսՌցսՌվ Ը.թ., շՍցոՏՉՌփ ծ.Ը. իՈՍՏվվՏրՑՖ Չ ՊՏրցՊպովօւ րՑՈՊՌ'ւ ցչՏսՏՉվՏչՏ տՐՏՓպրրՈ ՀՏրրՌՌ. ԾՏրՍՉՈ-ԽպՎպՐՏՉՏ. ԽցջոՈրրՉցջՌջՊՈՑ, 1997 </rus>
112. <rus>հՑպՓՏՉրՍՌռ Շ.Լ. հՏՉպՑրՍՈ' ՈՊՉՏՍՈՑցՐՈ. ԾՏրՍՉՈ. ԹօրՔՈ' ՔՍՏսՈ, 1989 </rus>
113. <rus>հՑպՓՏՉրՍՌռ Շ.Լ. հցՊպովՈ' ՉսՈրՑՖ. ԾՏրՍՉՈ. ԺպսՏ, 1999 </rus>
114. <rus>հՑպՓՏՉրՍՌռ Շ.Լ., խՈՐՌվ Ը.Ծ. ԽՏվրՑՌՑցՓՌՏվվօռ տՐՌվՓՌտ ՏոպրտպփպվՌ' ՏոՉՌվ'պՎՏՎց տՐՈՉՈ վՈ ջՈքՌՑց. ԾՏրՍՉՈ. ծՈցՍՈ, 1988 </rus>
115. <rus>հՑՐպՎՏՉրՍՌռ Թ.Ը. ԸՍՑցՈսՖվօպ տՐՏոսպՎօ ՏՐչՈվՌջՈՓՌՌ Ռ տՐՏՌջՉՏՊրՑՉՈ տՐպՊՉՈՐՌՑպսՖվՏչՏ րսպՊրՑՉՌ' Չ հհհՀ. ԽՐՈրվՏՊՈՐ. ԼջՊ. ԽցոՈվ. ցվ-ՑՈ, 1978</rus>
116. <rus>հՑՐպՎՏՉրՍՌռ Թ.Ը. ձփՈրՑվՌՍՌ տՐպՊՉՈՐՌՑպսՖվՏչՏ րսպՊրՑՉՌ' Չ րՏՉպՑրՍՏՎ ցչՏսՏՉվՏՎ տՐՏՓպրրպ. ՀՏրՑՏՉ. ԼջՊ. ՀՏրՑՏՉրՍՏչՏ ցվ-ՑՈ, 1966 </rus>
117. <rus>հՑՐՏչՏՉՌփ Ծ.հ. ԽցՐր րՏՉպՑրՍՏչՏ ցչՏսՏՉվՏչՏ տՐՏՓպրրՈ. Թ 2-ւ Ց. Ձ. 1. ԾՏրՍՉՈ. ծՈցՍՈ, 1968 </rus>

118. <rus>հՑՐՏչՏՉՌփ Ծ.հ. ԾՈՑպՐՌՈսՖվՈ' ՌրՑՌվՈ Ռ րցՊպովօպ ՊՏՍՈջՈՑպսՖրՑՉՈ Չ րՏՉպՑրՍՏՎ ցչՏսՏՉվՏՎ տՐՏՓպրրպ. ԾՏրՍՉՈ. ԼջՊ. ԸՍՈՊ. վՈցՍ հհհՀ, 1955 </rus>
119. <rus>հՑՐՏչՏՉՌփ Ծ.հ. կՐՈՉՏ ՏոՉՌվ'պՎՏչՏ վՈ ջՈքՌՑց Ռ տՐպջցՎտՓՌ' վպՉՌվՏՉվՏրՑՌ. ԾՏրՍՉՈ. ծՈցՍՈ, 1984 </rus>
120. <rus>հՑՐՏչՏՉՌփ Ծ.հ. ձչՏսՏՉվՏպ տՐպրսպՊՏՉՈվՌպ Չ րՏՉպՑրՍՏՎ ցչՏսՏՉվՏՎ տՐՏՓպրրպ. ԾՏրՍՉՈ. ԼջՊ. ԸՍՈՊ. վՈցՍ հհհՀ, 1951 </rus>
121. <rus>հցՊպովՈ' ՐպՒՏՐՎՈ Ռ տՐՏոսպՎօ ցչՏսՏՉվՏչՏ րցՊՏտՐՏՌջՉՏՊրՑՉՈ. կՏՊ ՐպՊ. Ը.ը.հՏսՏՉՖպՉՈ. ԾՏրՍՉՈ. ծԼԼ տՐՏոսպՎ ցՍՐպտսպվՌ' ջՈՍՏվվՏրՑՌ Ռ տՐՈՉՏտՏՐ'ՊՍՈ, 1995</rus>
122. <rus>ՁպՏՐՌ' ՊՏՍՈջՈՑպսՖրՑՉ Չ րՏՉպՑրՍՏՎ ցչՏսՏՉվՏՎ տՐՏՓպրրպ. ճՈրՑՖ ՏոքՈ'. կՏՊ ՐպՊ. ծ.Թ.ԻՏչՌվՈ. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. սՌՑ., 1966 </rus>
123. <rus>ՁպՏՐՌ' ՊՏՍՈջՈՑպսՖրՑՉ Չ րՏՉպՑրՍՏՎ ցչՏսՏՉվՏՎ տՐՏՓպրրպ. կՏՊ ՐպՊ. ծ.Թ.ԻՏչՌվՈ. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. սՌՑ., 1973 </rus>
124. <rus>ՁպՑպՐՌվ ը.հ., ՁՐՏՔՍՌվ ժ.ի. ԹՏջոցՋՊպվՌպ Ռ ՐՈրրսպՊՏՉՈվՌպ ցչՏսՏՉվօւ Պպս. ԾՏրՍՉՈ. ԼջՊ. ծՏՉօռ ’ՐՌրՑ, 1997 </rus>
125. <rus>ՁօՐՌփպՉ Լ.Թ., ԹՌվՏՍցՐՏՉՈ խ.Թ. ծպՍՏՑՏՐօպ ՏոքՌպ ՉՏտՐՏրօ տՐՌվՓՌտՏՉ ցչՏսՏՉվՏչՏ րցՊՏտՐՏՌջՉՏՊրՑՉՈ Չ րՉ'ջՌ ր ԽՏվրՑՌՑցՓՌպռ հհհՀ. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. սՌՑ., 1979 </rus>
126. <rus>ձչՏսՏՉվօռ տՐՏՓպրր. կՏՊ ՐպՊ. Լ.շ.Ժ’Ր'չՌվՈ, կ.Ծ.ԺՈՉօՊՏՉՈ. ժՍՈՑպՐՌվոցՐչ. ԼջՊ. հՉպՐՊսՏՉրՍՏչՏ ցվ-ՑՈ, 1992 </rus>

127. <rus>ձչՏսՏՉվօռ տՐՏՓպրր. կՏՊ ՐպՊ. Խ.Ղ.թցՓպվՍՏ. ԾՏրՍՉՈ. իպՐՓՈսՏ, 1998 </rus>
128. <rus>ձչՏսՏՉվօռ տՐՏՓպրր. կՏՊ ՐպՊ. կ.Ը.խցտՌվրՍՏռ. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌրՑՕ, 1995 </rus>
129. <rus>ձչՏսՏՉվՏ-տՐՏՓպրրցՈսՖվՏպ տՐՈՉՏ. կՏՊ ՐպՊ. կ.Ը.խցտՌվրՍՏռ. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌրՑՕ, 1999 </rus>
130. <rus>ՂՈՑՍցսսՌվ Ղ.ծ., իՌվՈՑցսսՌվ ի.ի., ԸՉՐՈւ շ.հ. ԿոՉՌվպվՌպ Ռ ջՈքՌՑՈ տՏ ցչՏսՏՉվօՎ ՊպսՈՎ. ԽՈջՈվՖ. ԼջՊ. ԽՈջՈվրՍՏչՏ ցվ-ՑՈ, 1976</rus>
131. <rus>ղՈսՌցսՌվ Ը.թ. ԿրցքպրՑՉսպվՌպ ՒցվՍՓՌՌ ցչՏսՏՉվՏչՏ տՐպրսպՊՏՉՈվՌ' տՐՏՍցՐՈՑցՐՏռ ՀՏրրՌՌ. ԽպՎպՐՏՉՏ. ԽցջոՈրրՉցջՌջՊՈՑ, 1997 </rus>
132. <rus>ղՐպրՑՏՎՈՑՌ' տՏ ցչՏսՏՉվՏՎց տՐՏՓպրրց ՀՏրրՌՌ. ԸՉՑՏՐ-րՏրՑՈՉՌՑպսՖ ն.Ղ. ԽցՓՏՉՈ. ԾՏրՍՉՈ. թՏՐՏՊպՓ, 1999 </rus>
133. <rus>ՃօտՍՌվ Ը.խ. կՐՈՉՏ վՈ ջՈքՌՑց Չ րՏՉպՑրՍՏՎ ցչՏսՏՉվՏՎ տՐՏՓպրրպ. հՈՐՈՑՏՉ. ԼջՊ. հՈՐՈՑՏՉրՍՏչՏ ցվ-ՑՈ, 1959 </rus>
134. <rus>ճպսՖՓՏՉ Ծ.Ը. ԿոՉՌվ'պՎօռ Ռ պչՏ տՏՍՈջՈվՌ' Չ րՏՉպՑրՍՏՎ ցչՏսՏՉվՏՎ տՐՏՓպրրպ. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. ՌջՊ., 1947 </rus>
135. <rus>ճպսՖՓՏՉ Ծ.Ը. հՏՉպՑրՍՌռ ցչՏսՏՉվօռ տՐՏՓպրր. ԾՏրՍՉՈ. թՏր’ՐՌջՊՈՑ, 1951</rus>
136. <rus>ճցՉՌսպՉ Ը.Ը. կՐՌՉսպփպվՌպ րսպՊՏՉՈՑպսպՎ Ռ ՏՐչՈվՏՎ ՊՏջվՈվՌ' սՌՓՈ Չ ՍՈփպրՑՉպ տՏՊՏջՐպՉՈպՎՏչՏ տՏ ցչՏսՏՉվՏՎց Պպսց. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. սՌՑ., 1982 </rus>

137. <rus>ճցՉՌսպՉ Ը.Ը., ԸչՈպՉ Ղ.Ը. կՐՏոսպՎօ ՐպՈսՌջՈՓՌՌ ՍՏվրՑՌՑցՓՌՏվվՏչՏ տՐՌվՓՌտՈ ՐՈՉպվրՑՉՈ Չրպւ տպՐպՊ ջՈՍՏվՏՎ Ռ րցՊՏՎ Չ ցչՏսՏՉվՏՎ րցՊՏտՐՏՌջՉՏՊրՑՉպ. ձչՏսՏՉվՏպ տՐՈՉՏ, 1999, N 2 </rus>
138. <rus>նսՖՍՌվՊ կ.հ. հցքվՏրՑՖ րՏՉպՑրՍՏչՏ ցչՏսՏՉվՏ-տՐՏՓպրրցՈսՖվՏչՏ տՐՈՉՈ. խպվՌվչՐՈՊ. ԼջՊ. խպվՌվչՐՈՊրՍՏչՏ ցվ-ՑՈ, 1963 </rus>
139. <rus>շՍՌՎՏՉՌփ Շ.Խ. կՐՏՍցՐՏՐրՍՌռ վՈՊջՏՐ Ռ րցՊպովօռ ՍՏվՑՐՏսՖ ջՈ տՐպՊՉՈՐՌՑպսՖվօՎ ՐՈրրսպՊՏՉՈվՌպՎ: ԼջոՐՈվվօպ րՑՈՑՖՌ (1985-1996). ՁՏՎրՍ. ԼջՊ. ՁՏՎրՍՏչՏ ցվ-ՑՈ, 1997 </rus>
140. <rus>շՍցո Ծ.խ. ԺպՎՏՍՐՈՑՌփպրՍՌպ ՏրվՏՉօ րՏՉպՑրՍՏչՏ ցչՏսՏՉվՏ-տՐՏՓպրրցՈսՖվՏչՏ տՐՈՉՈ. ԾՏրՍՉՈ. ԼջՊ. ԾՏրՍՏՉրՍՏչՏ ցվ-ՑՈ, 1960 </rus>
141. <rus>շՍցո Ծ.խ. կՐՏՓպրրցՈսՖվՈ' ՒՏՐՎՈ Չ րՏՉպՑրՍՏՎ ցչՏսՏՉվՏՎ րցՊՏտՐՏՌջՉՏՊրՑՉպ. ԾՏրՍՉՈ. ՇՐՌՊ. սՌՑ., 1981</rus>

ԿԱՍԿԱԾՅԱԼԻ ԵՎ ՄԵՂԱԴՐՅԱԼԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ ԵՎ ԴՐԱ ԱՊԱՀՈՎՈՒՄԸ

Վահագն Ավագյան

Կիսվել Գրքով

Գրքի Անվանում