Բոխուտի թաղը

Կարդալ Օնլայն

Էջ 1 / 365

Լեւոն Անանիկի Գրիգորյան

ԲՈԽՈՒՏԻ ԹԱՂԸ
/վիպակ/

ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ

Չհավակնելով ամփոփ եւ ավարտուն միտք դրսեւորելու հաճախ ապարդյուն փնտրումներում «ի վերջո» ասելու իրավունքին` վիպակը միտում է կամուրջ դառնալու եւս մի փորձ: Խորհրդային կոչված երկիր-բռնապետության փլուզումը շատերին, առավել եւս ներկայիս դեռահաս սերնդին մատուցեց հանկարծահաս անակնկալներ: Դրականը դեպի ապագա բացված հորիզոններն են, ազատ ապրելու, ազատ կերտելու հեռանկարը:
Հեռանկարը գալիքն է, որի կերտման համար անցյալի դասերը կամ խամրած են փոքրինչ, կամ մոռացվում են: Այս հայեցակետից է մոտենում վիպակը` նշելով նաեւ բացասական հետեւանքները փլուզման:
Շռնդալից փլուզումը ոչ միայն խարխլեց անցյալի եւ գալիքի միջեւ կամուրջը, այլեւ վերածեց փլատակի:
Կամրջի վերականգնման, պատմության դաս սխալների շտկման ուղով նոր կամուրջ հիմնելու ուղիների փնտրում է սույն վիպակը: Կամուրջ, որը դեռատի սերնդին պիտի նշի. անցյալից ջնջիր ոխերիմ սխալները` այս, այս, այս եւ նույն անցյալից վերցրու ուսանելին, ուղենիշը` այս, այս, այս:
Թող Աստված ապավեն լինի վիպակին, որպեսզի զրոյանա հավակնության նշույլն անգամ ու շահի նպատակը` շեշտված միտումով:

ՀԵՂԻՆԱԿ

ԳՐՎԵԼ Է` 1998-1999 թթ

Ճրագի բոցե լեզվակը ճարճատյունով գալարվում, ծռմռատվում-խաղում էր պատրույգի հետ, լիզում մոմի հալոցքից առաջացած փոքրիկ գուռի եզրապատը, հալում- փլում, ինչից ազատություն էր ստանում տաք հալոցքն ու ծորում, գորշ- գորշ ուլունքվելով փայտե տձեւ պատվանդանին` կուտակվում արդեն սառած գունդուկծիկ զանգվածի վրա:

Սառցե լուլան սողոսկել-ուռել էր պատուհանի փեղկի եւ կողամասի արանքում: Լուլայից վեր բացված ճեղքից փչում էր սառը, անդուր քամին: Անկյունում բամբասող ծածկված փորով վառարանը իր մլմլոցով սենյակի պատերին ուրվաշարժում էր խորհդավոր պատրանքների մի բեմականացում, որի գաղտնիքը աղքատիկ ու անշուք կահկարասիի մեջ էր: Հատակի նամշոտ սառնությունից ավելի կոշտացած կարպետին, գլուխը թեւերի օղակում պառկած էր մի պատանի` դեռահասի նրբին թախիծը խոնավ, բայց կրակոտ աչքերում: Ներքնակի տեղ ծառայող մինդարին բացված մի գիրք էր երբեմն շրշում թերթերով, որոնց վրա սառել էին հալհլող մոմի ճարճատյունից ցայտած կաթնագույն-բյուրեղիկ ուլունքները:
Զսպազերծված մի հառաչ պոկվեց տղայի շուրթերից: Իր իսկ հառաչից սթափվեց նա ու կրկին ձեռքն առավ այն ժամանակներում երիտասարդության կողմից ամենաշատ ընթերցվող գրքերից մեկը: Ստենդալի ,,Պարմի մենաստանն,, էր: Կարդաց մի քանի թերթ, դրեց տեղը եւ շտապով բարձի տակից հանեց Կուպրինի ,,Նռնաքարե ապարանջանը,,: Թերթեց գտավ ուզած էջը, խորասուզվեց: Էջը շրջելով` գլուխը կրկին դրեց բամբակյա բաճկոնին: Աննշմար մի ժպիտ սահեց երեսով ու հանգավ, երբ զուգադրման հետեւանքում հիշեց գրեթե նույնավուն մի դրվագ ,,Սպանված աղավնուց,,: Թափառեցին-թափառեցին մոտերքում ինչ-որ տեղ, եւ պատանին վերածվեց արեւելցի Ֆաբրիցիոյի:
Կեսգիշերից անց էր: Մտքում հաշվեց մի նոր հինգ հարյուր: Թվերի շարանը ինքնաբերաբար ավարտվեց ասես մեղրածոր մի բառով` Ծովիկ

Ելավ, հանգցրեց մոմը: Հորիզոնը դանդաղ լուսավորվում էր արդեն: Արթնացած` ասես ուշացել էր ինչ-որ բանից, զանգաձայն կանչեց հարեւանի աքլորը, եւ թաղի բոլոր տներում շունչ առավ անդրդվելի, քարացած առօրյան: Տղան ննջում էր:
Մայրը, մրսած ձեռքերը բերանի գոլով տաքացնելով, զգուշավոր հայացքը որդուն` կքանստեց վառարանի առաջ եւ փայտի երկու կտոր ավելացրեց կրակին: Բոցն առույգացավ, ու նրա դեմքի խորշոմներում նշմարվեց մայրական խանդաղտանքը. որդին թիկունքից նրբին, սիրագորով գրկել էր մոր ուսերը
Արթնացրի՞, Դավթակ ջան, - առանց շրջվելու շոյեց տղայի բազուկը: - Պառկիր, դեռ շուտ է:
Տղան աննկատ թաքցրեց մոմը, քանի որ մնացուկը նկատելով` մայրը կկռահեր, այդ գիշեր նույնպես նա չի քնել, տխուր կնայեր մեկդի, կսկսեր շոյել որդու խիտ, սեւսաթ մազերը` օ ֆ-օՆֆ անելով: Ապա կխոնավանային աչքերը, ներսուդուրս կաներ անաղմուկ, ինչ է թե չզարթնի ,,հազիվ քնած,, տղան:
Գարունը գա, լույսը քաշել կտա հայրդ&
Այդ անգամ սովորական դարձած պատկերը չկրկնվեց. Դավթակը չէր պառկել քնելու:
էդ նավթի ճրագից, հոտից կպրծնենք: Աչքերդ փչացրիր: Գիշերները մի կարդա, էլիՆ& Հա, բալա ջան, չմոռանամ ասել. Բավոյի Ղզօղլանի հետ էսօր գնա չորուկ-մորուկի: Ածուխը հատավ` ծանր օրերդ սկսվեցին: Էնօրը Մանուշին ասացի` հետդ Դավթակին տար անտառ: Ասաց` բեր եւ սպասիր պատրաստ: Թե չէ Ղզօղլանը կանչողը չի: Գնաց` գնաց:

Դավթակը հագնվում էր անխոս, նայում մոր դուրսուներսին: Մտածեց, որ նա վերջին երկու տարում ավելի է ծերացել: Հոգսերն են շատացել օրեցօր, զավակներն են հասունանում իրար ետեւից: Դույլերն առած` թաթերի վրա սահեց-անցավ կիսաշեն միջանցքով, որպեսզի չարթնացնի հալից ընկած հորը, որն ամեն օր գործից գալիս, դեռ շունչը տեղը չբերած ելնում, ձմռան այդ ցրտին կապում է տանիքի գերանները:
Աղբյուրի ճամփին աչքը Ծովիկենց տան կողմը գցեց, նկատեց կիսավարագույրի շարժումը նրանց պատուհանին ու ձգվեց հասակով մեկ` պահվածքին անտարբերության արտահայտություն տալով: Խրոխտացավ: Ջուրը տուն տանելիս այլեւս չնայեց պատուհանին, թեեւ հեռվից տեսել էր ծածուկ իրեն հետեւող աղջկան:

Փողոցի ծայրին, ձյուների մեջ սպասում էր Մանուշը: Տղան բարեւեց նրան, ջուրը շտապով հասցրեց տուն, պանրով բրդուճը ձեռքին դուրս եկավ: Բավոյի Ղզօղլանը` Մանուշը, արդեն բավականին առաջացել էր անտառի ճանապարհով: Թաղի կանայք նրան մի օր կոչեցին ,,Ղզօղլան,, , որից հետո այդ մականունը միմյանց հետ փսփսալիս նաեւ աղջիկներն էին կրկնում` բնավ էլ չհասկանալով օտար բառի նսեմացուցիչ իմաստը: Մականունը կպավ Մանուշին, իսկ նա կարեւորություն չէր տալիս` քմծիծաղոտ արհամարհելով: Դեռ տասնվեց տարեկանում նրան մարդու էին տվել: Երրորդ օրը ինքնակամ վերադարձել էր հորանց` ,,Ինձ, լակոտ մարդ պետք չի,, ասելով: Իսկ լակոտ-մարդը դրանից հետո էլ առավոտից իրիկուն աղունիկներն էր թռցնում շվացնելով: Մանուշը նայում էր երկնքում գլուխկոնծի տվող անմեղ թռչուններին եւ ծոր տալիս տարօրինակ արտահայտությամբ. ,,Հաբեթներն էլի թռան,,
Հաբեթնակ էր Մանուշի նախկին ամուսնու անունը:
Կացինը գոտկի տակ հարմարացնելով` Դավթակը գնաց աղջկա հետքերով: Անտառին դեռ չհասած` ձյան մեջ կորավ Մանուշի առջեւի արահետը: Ավելի լայն քայլերով նա առաջանում էր` տղային բավականին հեռվում թողած: Վերջինս տեսավ, թե ինչպես է ձյունը կպչում նրա ծնկներին ու ազդրերին, ուր որ է կթաղվի մինչեւ գոտկատեղը: Հասնել, շրջանցել էր պետք նրան: Հասավ, բամբակի պես փռված ձյուներում սկսեց առաջանալ առանց ոտքերը բարձրացնելու: Նման էր ձնահավաք մեքենայի:
Իգիթությունը բռնել է լակոտի, - պարզորոշ լսելի փնթփնթաց աղջիկը:

Արդեն խորանում էին անտառում: Նույնիսկ աննշան քամուց ծառերից թափվում էր ձյունը, ալրի նման նրանց կոլոլում իր մեջ: Շալե հաստ գլխաշորը կապած` Մանուշը չէր խուսափում ձյուներից: Բաճկոնի վրայից խաչաձեւ կապել էր մի այլ բրդյա շալ: Դավթակը կորել էր ձնափափախում: Թռչկոտում-փախչում էր դես ու դեն, թափ տալիս մարմինը, հաճախ ձեռքը տանում օձիքից ներս` այնտեղ թափանցած ձյունից ազատվելու համար:
Շալ կապեիր, էլի: Ինձ պես: Չունե՞ք:
ՈՒնենք, - ընդվզեց տղան: - Բա չգիտե՞ս, որ մայրս էլ, Գոհարն էլ ունեն:
Արի հլա: Մոտեցիր, արա, - քրոջ հոգածությամբ կարգադրաբար կանչեց Մանուշը, - լոպազություն չանես: Թե չէ զոռով կկապեմ:
Քանդելով ծավալուն գլխաշորի տակ կապած մի այլ, ոչ այնքան ծավալունը` հնազանդորեն մոտ եկած Դավթակի գլուխը քաշեց իրեն, սկսեց կապել վզին:
Կարգին բոյ ես քաշել, - ժպտաց: - Տղամարդ ես դառնում: Հիմա խելոք, առանց տռճկի տալու ընկիր առաջ: Աչքդ վերեւ պահիր` չորուկները չկորցնենք: Գիշերը չե՞ս քնել: Միշտ այդպես տխու՞ր են աչքերդ:
Կաղնու մի հաստ ճյուղ տեսնելով ձախակողմում` կացինն հանած մոտեցավ ծառին: Իսպառ մոռացավ տղային ուղղված հարցը:
Իմ աչքերը ոչ քնատ են, ոչ էլ տխուր:
Էլի լոպազացա՞ր, երեխա, - այս անգամ բարձրաձայն ծիծաղեց Մանուշը, ուժով ցած բերեց Դավթակին, որն արդեն կպել կաղնու բնին, մագլցում էր վեր: - Տղա: Կացնիդ հետ կթռչես` պոչին կպած: Դեսն արի:
Հո մեզ համար չէ՞ի կտրելու: Առաջինը քո քաշանն ենք անելու, չէ՞:

Անտառում փայտ անելիս իմ ու քո չկա, - մի փոքր մեղավոր զգաց իրեն աղջիկը: - Հաստ ու երկար չորուկի կտրելու ձեւն է իմանալ պետք: Այ, հլա որ էն բարակը կտրիր: ԶգոՆւյշ, Դավթակ, - հոգածությամբ կանչեց տղայի ետեւից:
Մանուշն արդեն երրորդ չորուկն էր վայր գցել: Նրա հրահանգով տղան կտրում էր այս կամ այն մատչելին, իջնում, անմիջապես մաքրում ավելորդ ցախից ու կիտում մի տեղ: Կացնի ձայնը հանկարծ նրան հասավ բավականին հեռվից: Նա կարծեց, թե այդտեղ կան նաեւ ուրիշ փայտահատներ: Չէ: Մանուշն էր: Կտրտած ահագին չորուկները ետեւում թողել անմշակ, բավականին հեռացել, մագլցել էր հացենու թեք բունն ի վեր եւ հաջորդ չորուկն էր վայր բերում: Մեջքը տվել մի այլ ճյուղի, ամբողջ ուժով հրում էր կտրածը: Դավթակը վազեց դեպի նա, աղջիկը կարող էր տապալվող չորուկի հետ ընկնել ծառից: Չհասավ: Արդեն ուշ էր: Մանուշը թափ առավ, բնից պոկեց մարմինը, թռավ ծառից ձախ` ընկնող չորուկի հակառակ կողմը:
Էլ չբարձրանաս, - Դավթակի տոնը պատանեկան չէր: - Տուր ձեռքդ, - քաշեց ձյան միջից բարձրացրեց նրան: - Կացինդ լավ չի սրած: Ձայնից է զգացվում: Ես իմ կացնով&
Ես իմ կացնոՆվ& Հալքովդ մնա: Տասոտդ սախաթես, մի երկու չէ, տասն-տասնհինգ մղկտացող ես ունենալու: Հո ինձ պես անտեր չես: Կաց հլա, - մի կողմ հրեց Դավթակին ու գնաց դեպի մի այլ հացենի: Թքեց ափերին: - Էս մեկը լավ պոչացու կլինի, - ասաց առանց շրջվելու: - Սա ցած բերեմ, դու եղածը կիտիր քաշաններով: Հազիվ էլ տեղ հասցնենք: Ձյունը փափկած է, քաշանները արահետի վրա սարքիր: Չմոռանաս նախ պարանները դնել:

Դու իրո՞ք ինձ լակոտի տեղ ես դրել: Բա այդքա՞նն էլ չի գիտենա Բոխուտի թաղեցին:
Բոխուտի ջահելը, - իրենը նշեց աղջիկը` դարձյալ քրոջաբար ծիծաղելով: - Ո՞Ւր, այ տղա: Դա ես էլ եմ տեսել: Ասի, չէ՞: Կտրածը հերիք է այս անգամին: Վերցրու, - քրտինքդ չսառչի, - արձակեց գլխաշորը եւ նետեց դեպի տղան:
Սեւաթույր վարսերը թափվեցին ուսերին, ծածկեցին թիկունքը, շաղ եկան մինչեւ գոտկատեղը: Կացինը թեւատակին սեղմելով` հավաքեց մազերը, խցկեց բաճկոնի օձիքից ներս: Նայեց տղային, որն ուշադիր հետեւում էր նրա շարժումներին:
Վիզդ կծռվի վերեւ չնայես: Շալը տակիդ երկու տակ արա, - պահանջեց, վրա բերեց կացինը, բայց չզարկեց: Շտապով քաշեց, դեյրայի փեշերը, սեղմեց ծնկներով: - Վիզդ կծռվի, ասացի: Վերեւ չնայես:
Չկռահելով Մանուշի պահանջի լուրջ նպատակը` Դավթակը շարունակում էր նրա գործողություններին հետեւել: Հանկարծ ուշքի եկավ: Անհարմար զգաց, շրջեց հայացքը: Գլուխը կախ` այլեւս չէր համարձակվում նայել ոչ միայն աղջկան, այլեւ իր շուրջը: Հիշեց. մի քանի օր առաջ աչքն ընկավ դասընկերուհիներից մեկի կողմը, որի փեշը սահել էր ազդրն ի վեր: Ազդրի երեւացող բարակ շերտը կաթնագույնից վարդագունում էր փեշի եւ ձիգ ձգված գուլպայի վերին մասի միջեւ: Կլանվել էր նրա հայացքը, եւ նա դեռ երկար կտրվեր պատանեկան մտացածին վայելքներին, եթե չհանդիպեր Ծովիկի շամփրող-մեղադրող աչքերի կրակին: Նրան թվաց, թե հիմա էլ Մանուշն է մտքում ամոթանք տալիս, խեթում վերից, քանի որ, իրոք, նա ոչ միայն աղջկա հմտություններն էր գնահատում իր հայացքով, այլեւ

Այդպես գլխահակ, ամոթից խեղճացած` նա ակամա վերապրեց նույն վիճակը, թեեւ Մանուշի փեշի տակից երեւացածը վարդագույն ոտնաշոր էր երեւի, որի վրայից մինչեւ ազդրերի խորն էին հասնում շալե դարչնագույն գուլպաները:
Մտապատկերում Ծովիկն էր, նրա հայացքը` անաչառ դատապարտող
Հո չե՞ս քնել, - լսեց կողքից:
Մանուշն էր: Նստեց նրա կողքը, շալի վրա: Դավթակը վեր նայեց. չորուկը վայր չէր գցված: Շարժվեց տեղից, ուզում էր ելնել, կտրել այն: Աղջիկը նրա ուսին դրեց թեւը, ասաց.
Ոստոտ է: Քարի պես է անտերը: Մի քիչ հանգստանամ, ինքս կկտրեմ: Նստիր: Հո չե՞ս մրսում, - նույն քույրականն էր նրա խոսքի տոներում, եւ շփեց տղայի մեջքը: - Չէ, տխուր են աչքերդ: ՇաՆտ են տխուր&
- Տխուր չեն& Ես դրա մասին չեմ մտածում:
Ինչի մասի՞ն:
Մանուշը բազմիմաստ ժպտաց: Նայում էր ուղիղ նրա աչքերի մեջ:
Աչքերի տխրության:
Քանի՞ տարեկան ես, Դավթակ:
Տասնյոթս շուտով կլրանա:
Մանուշը անսպասելի կրծքին սեղմեց նրա գլուխը, ցածրաձայն ասաց.
Երեխա ես, ուրեմն Հաբեթը Եթե նա խելքը գլխին տղամարդ լիներ, քեզ պես` ամեն ինչը տեղը Քեզնից մի քանի տարի փոքր տղա կամ աղջիկ կունենայի հիմա: Տասնվեց տարեկան էի, որ մարդու գնացի: Հաբեթը քո երկու տարիքն ունի, մի բան էլ ավել: Մինչեւ էսօր էլ աղունիկ է շվացնելով թռցնում: Իսկ քո աչքերը շատ են տխուր: Հաբեթի աչքերում ոչ տխրություն կա, ոչ իմաստ, որովհետեւ& թաքուն նայել չգիտի:
Ես&
Ասելիքը չգիտեր Դավթակը: Լռեց, վեր կացավ կտրուկ, կամացուկ ասաց.
- Բարձրանամ կտրեմ: Դու հանգստացիր&

- Կաց: Հլա կաց, Դավթակ, - Մանուշը նախ փաղաքուշ քաշեց նրա թեւից, ապա իր ամբողջ ուժով նստեցրեց տեղը: - Կկտրես: Էդ մեկն էլ դու կկտրես Ինչ էիր աչքդ գցել: ՈՒզածդ ի՞նչ էր Ի՞նչ տեսար:
Աղջկա այտերի շառագունը կարմրի էր փոխվում: Նորից գրկեց տղայի մեջքը: Իբրեւ թե քրտինքն է սրբում` ճակատը քսեց ուսին եւ, իր համար էլ անսպասելի, հրեց, գցեց մեջքի վրա: Մինչ տղան արմունկներին հենված փորձում էր շրջվել տեղում, մարմնով ընկավ վրան, ճնշում էր ամբողջ ուժով, նրան սեղմում իր տակ` ողջ այդ ընթացքում աչքերը թաքցրած, երեսը միշտ տղայի բաճկոնի բացվածքում պահելով: Վայրկյաններ տեւեց անիմաստ պայքարը ու դադարեց միանգամից, երբ աղջիկը շշնջաց.
Հանիր բաճկոնդ Բա չշոգեցի՞ր:
Անսովոր դրության մեջ, զարմանք-հաճույքով նրա մարմնի ձգողական հրապույրով անէացած` Դավթակն այլեւս զրկվել էր ինքնատիրապետումից:
-Չես շոգո՞ւմ, - շարունակեց շշնջալ Մանուշը` նրա բաճկոնից քաշքշելով, երեսն ամբողջովին կարմրատակած: - Ինչ էիր ծառի տակից ծիկրակի տալիս Ի՞նչ կար Ի՞նչ տեսար հանե՞մ, - ձեռքը տարել տղայի շալվարին, արդեն գոտին էր քանդում, բայց դեռեւս չէր կարողանում արձակել:
- Ի՞նչ ես անում, - ընդդիմացող չնչին իսկ բան չցուցաբերելով` ասաց տղան:

- Թող& Սիրած աղջիկ ունես, Ծովիկ ունես, գիտեմ: Դրա համար էլ աչքերդ տխուր են: ՈՒզածդ ռոմանտիկայի շուրջն է պտտվում: Մի անգամ, գոնե միՆ անգամ ձեռ տված կա՞ս աղջկա: Պաչած կա՞ս, - քաշքշուկի ողջ ընթացքում առաջին անգամ Մանուշը հայացքով մեխվեց նրա աչքերի մեջ: - Կա՞ս& Ասա, կա՞ս, - աչքերն ասես կրակներ լինեին, արդեն բոլորովին անարգել արձակում էր Դավթակի գոտին: - Թող հլա& Չհակառակվես: Գժություն անես, շալվարդ ուժով կհանեմ հագիցդ: Մնացածն էլ& Խելոք կաց& ՄիՆ անգամ, - հեւքի մեջ վերուվարվող կուրծքը սեղմեց նրա ձեռքերին, - գոնե մի անգամ այ սրանց նման բանի ձեռքդ կպած կա՞, - մատներով շոյեց տղայի կոնքերը, սահեցրեց ցած ու կանգ առավ-լռեց: - Իսկ սրա՞ն: Սրան անպայման ձեռք տված կլինես: Լակոտի պես խաղացած կլինես հետը& Իսկ հիմա՞& , - հեւում էր, փակ էին աչքերը: - Հիմա՞& Ասա, դուր չի գալի՞ս: Չէ, կարգին տղամարդ ես Ինչ էլ Ոնց որ կացնի պոչ Մի շտապիր, քաղցր ջան: Գլուխդ չկորցնես
Շուտով նա հեւոցը կտրեց: Տղայի գլուխը պինդ սեղմում էր ստինքներին, ապա կրակի պես այրվող շրթունքներով սկսեց համբուրել նրա կզակը, այտերը, խոշոր գանգուրներն էր քրտնած մատներով ձգձգում, ասես պիտի պոկեր:
Դավթակն ինքն արդեն շուրթերը չէր պոկում նրա ստինքներից: Մանուշը մեղմիկ հեռացրեց նրա գլուխը, նայեց աչքերի մեջ: Արտասվում էր: Նաեւ տղան էր արտասվում, գոհունակ, երեխայավարի ժպտում եւ փորձում թաքցնել դեմքը: Մանուշը այն առավ ափերի մեջ: Կրկին նրբագին համբուրեց, ապա հանդիպեցին նրանց շուրթերը

Անծանոթ, խելքահան վիճակում էր տղան: Հենց այդպիսի բաներ էր երազել երբեմն, բայց երբեք մարմին չէին առել երազները: Մանուշը կիսամերկ էր: Ձյուն ու ձմեռ չէր ասես: Դավթակին սահեցրեց վրայից: Ըմբիշի պես գրկեց կողքանց, ապա տղային առավ իր վրա
Հանգիստ Ավելի հանգիստ, քաղցր ջան: Շտապելու բան չունես: Ես քոնն եմ, - ստինքները պինդ սեղմեց Դավթակի դեմքին: - Սրանք քոնն են& Բոլորը, ամեն ինչ քոնն է & Հանգիստ ու տղամարդավարի, որ շորշոփն հասնի Հաբեթի ականջին, դդում գլխին, ինձ ու քեզ աշխարհը նախանձի&
Ես քեզ մորաքրոջ տեղ էի ընդունում կամ մեծ քրոջ տեղ: Քաշվում էի, մի քիչ էլ վախենում, - Դավթակը ոչ այն է շարունակում էր զմայլանքը գուրգուրանքներով, ոչ այն է Մանուշի մարմնի ջերմությամբ տաքանում, երբ արդեն անցել էր գերագույն երանության` նրա կյանքում առաջին վայելումը: - Ինչ իմանայի

Մորաքրո՞ջ Ի՞նչ եմ որ: Քսանութ տարեկան եմ Սիրածդ, ասում են, Ծովիկն է Նա սրանց նման բաներ ունի՞: Հենց սրանց նման, - ստինքները մի ձեռքում ամփոփել չկարողանալով, Մանուշը կրկին ափերի մեջ առավ նրա դեմքը, սիրատոչոր հրամցնում էր իր կուրծքը` տղայի շրթունքներին տալով պտուկների գաղտնիքն անասելի: - Կծիր, ուզում ես` պոկիր, որ ես էլ ինձ աղջիկ զգամ, կին զգամ: Թե չէ` Ղզօղլան& Մի խղճա, կծիր& Լրիվ հանգստացա՞ր: Չէ՞: Նորի՞ց: Էլի՞, քաղցր ջան& ՎաՆխ, կյանքիդ մեռնեմ, Դավթակ ջան& Քաջ ջան, ուժեղ ջան: Ինձ թվացել է, թե քո տարիքում տղաներն անկարող են: ՀերաՆ, հերա, ինձ Հաբեթին շպրտեցիր, որ ի՞նչ: Աղունիկ թռցնեի՞ հետը& Էլի հանգստացա՞ր: Չէ՞: Նորից ես ուզո՞ւմ: ՎաՆխ, սրտի կտոր, ուժեՆղ ջան& Ամեն ինչդ տեղը տեղին տղա ես& ԻՆնչ բախտավոր կին կդառնա Ծովիկդ&
Հետո, երբ ցրտից սրթսրթալով հագնվում էր, տագնապած նայում չորս բոլորը, ակնապիշ գամվում անտառ մտնող արահետի վրա, ուժասպառ եւ զիջողական խույս տալիս անկաշկանդացած Դավթակի շարունակվող գգվանքներից` վերջինս իրեն ավելի առնացի զգաց, իրավունքի տեր զգաց ու տիրաբար գրկեց:
Հերիք է, Դավթակ: Հագնվիր, թե չէ կսառչես, - շշնջում էր Մանուշը` ձայնի մեջ կնոջական բերկրանք, խուսափումներում դարձյալ ու դարձյալ տրվելու եւ վայելելու աննահանջ ցանկություն: - Վեր կաց, հագնվիր: Քաշանները կապենք

Առաջին խանդակում Դավթակը նկատեց, որ Մանուշն այնքան էլ ուժեղ չի: Կին է, դեռ աղջկա պես: Նրա մասին լեգենդներ են հնարել, անունը դրել Ղզօղլան: Ինչո՞ւ նա ցուցադրաբար սրել է այդ կարծիքը մարդկանց մեջ` եւ տանը, եւ դրսում տղամարդու պես պահելով իրեն: Չէ, որոշեց. անձամբ կտանի զույգ քաշանն էլ, պետք լինի` Մանուշին էլ&
Քարշ էր տալիս իրենը, գալիս նրանից վերցնում պարանի օղակն ու ընկնում առաջ: Մի քիչ առաջ էր տանում իր քաշանից, գալիս քաշում վերջինիս եւ այդպես շարունակ: Մանուշը խղճում էր նրան, փորձում հակառակվել, բայց անզոր էր անել արդեն ուժից վեր որեւէ բան: Ժպտում էր վերադարձած քրոջական գորովանքով, նաեւ հոգնած կնոջ բնական անձկությամբ: Ասես այն Ղզօղլանը չէր, որ մի անգամ իրենց տանիքից ձայն էր տվել հարեւանին. ,,Քեռի Սուքիաս, տասը քո գերաններն են, տասը իմը: Տեսնենք ո՞րս շուտ կպրծնենք,,: ,,Շան աղջիկ, - քթի տակ փնթփնթացել էր Սուքիասը, - քեզ հետ մրցել կլինի՞,,: Մանուշը երեկոյան հաղթած ծիծաղել էր, իսկ նա դեռ կեղեւահան էր անում ամոթից կզացած, ծածուկ խնդմնդում` աղջկա հաղթանակով իրապես ուրախ:

Ղզօղլան-Մանուշի հայրը մի օր կեսգ իշերին Երեւանում ընկել էր ավտոմեքենայի տակ: Ջարդված ողերով, ուղեղի ցնցումով եւ արնազեղությամբ երկու տարի տանջվել, տանջել էր տնեցիներին, մահացել սպանիչ ցավերի մեջ: Մնացել էին կինը, Մանուշը եւ կրտեսեր եղբայրը, որ երկու տարի առաջ էր զորակոչվել բանակ: Մինչ այդ միլիցիա էր ընկել: Փուչ բանի համար կարող էին բանտ տանել հինգ տարով: Մանուշը գնացել էր Երեւան, շատ դռներ էր թակել, ի վերջո եղբորը ազատել տվել կալանքից, թաղի ներկաների առաջ մի լավ ծեծել տասնիննամյա եղբորը` ասելով. ,,Թե կռվել ու դրա տակից դուրս գալ չգիտես, մնաս բարով ասա տղամարդկությանդ,,: Մղկտոց-լացով ճանապարհել էր բանակ: ,,Մինչեւ կգա, մերա, ես քեզ նաեւ տղա եմ,, , - երդվել էր մորը&
Դավթակ, - կամացուկ կանչեց նա: - Խելքիդ չփչի` գլուխդ գովես: ՉեՆս պրծնի&
Ինձանից ապահով մնա: Ինքդ բացբերանություն չանես: Է դ դուք` աղջիկներդ եք, որ բամբասում-փսփսում եք:
Ես լա՞վն եմ, ճիշտն ասա: Չզզվեցի՞ր:
Դավթակը չպատասխանեց: Դա չվիրավորեց Մանուշին. ինչ կարող էր ասել այդ մասին տղան: Երեւի թե` չզզվեցի: Իսկ մնացածը կլիներ պարզապես դեռահասին հասուն ներկայացնող անմտություն: Աղջիկը գիտակցեց դա, ասաց.
Ո՞նց պիտի իմանայիր: ՈՒրիշ աղջկա հետ եղե՞լ ես որ&
Եղել եմ, - խոսեց Դավթակի պատանեկան ինքնասիրությունը: - Մենակ դու չես:
Աղջիկը չկարողացավ զսպել իրեն: Ծիծաղում էր:
Նման բան չասես այլեւս: Ամենամիամիտ աղջիկն էլ կհասկանար, որ առաջին անգամ ես& Պաչելդ էլ` առաջին անգամ:

Տղայի այտերը շառագունեցին ամոթից. պարտությունն էր գիտակցել: Չունենալով ասելիք` նյութը փոխեց.
Առաջ գնա արագ-արագ: Դանդաղ գալով սառեցիր: Քաշանը ձեր տուն կբերեմ:
Աղջկան մնում էր անխոս հնազանդվել: Գլխիկոր անցավ առաջ, արագացրեց քայլերը` ինքնաբերաբար ծնված արցունքները թաքուն սրբելով: Արդեն ցածում, երբ բավականին հեռացել էր Դավթակից, արտասվում էր անկաշկանդ եւ ուրախ, երանական հառաչներով: Արցունքի մեջ նաեւ ցավ կար. այսուհետեւ ըմբոշխման այդպիսի պահեր կլինեի՞ն: Նրա կյանքում, տղան չէ՞ր զազրի հիշողության խայթոցներից կամ իրենց տարիքի տարբերությունը անխուսափելիորեն գիտակցած
Ինչ շատ ուշացաք: Հայրդ սպասեց-սպասեց, գնաց: Ավազը մենակ ո՞նց պիտի բարձի, - հանդիմանեց մայրը Դավթակին: - Մի մեքենա քաշան ես արել, անպիտան: Ավազը կմնա հետո:
Գոհարին ասա գա, փայտի մանրը ցախատուն կրի, - պատասխանեց մորը` աչքերը նրանից փախցնելով: - Դե գնա, մերա: Գա, պրծնենք:
Քիչ անց նազանքով, սեթեւեթ բակ ելավ քույրը: Շինծու դժգոհությամբ փնթփնթաց եւ հրելու արեց եղբորը.
Արա Դավթակ, բա տղան աղջկան էսպիսի կոպիտ, ծանր գործի կկանչի՞, - բռնեց բարալիկ մի փայտի ծայրից, - հո բոլորն էլ Մանուշ չե՞ն: Ծովիկն իմանա, պիտի ծիծաղի վրադ:
Նորից սկսեցի՞ր` հիմար-հիմար, - զայրացավ եղբայրն ու իրեն բռնեցրեց այն բանում, որ հիմա էլ քրոջն է խուսափում նայել, որն իրենից փոքր է երեք տարով: - Շուտ -շուտ տար: Ես էլ` սրանք: Սառել եմ:
Հիմա կթողնեմ-կգնամ: Կոպիտ:
Գնում ես` գնա: Բոլորդ էլ նույնն եք: Իսկ Ծովիկի անունը չտաս:

Հա՞, - անկեղծ զարմացավ Գոհարը: - Ես էլ հավատացի& Գիտե՞ս, մաման իմացել է:
Դու բերանբացություն արած կլինես, - ասաց Դավթակն ու ահագին փայտը շպրտեց ցախանոցի կողմը:
Քո արեւը, Դավթակ: Ես ոչինչ չեմ ասել: Ինքը խոսք բացեց: ՈՒզում էր բան իմանալ: Ես ոչինչ էլ չեմ ասել, - ձայնը դողաց: Քիչ էր մնում Գոհարը լա:

Մարտի մռայլ օրերն էին: Անձրեւում էր: Գարնանային դպրոցական արձակուրդի հետ միաժամանակ մռթնել էր երկինքը: Արդեն քանի օր մանրիկ ու ձնախառն, քամահար-ձանձրացնող մաղում էր անդադար: Թվում էր, վերջ չի լինելու տաղտուկ այդ վիճակին:
ՈՒշ աշնան պես էր:

Փետրվարյան այն օրը, որն ամեն անգամ հիշելիս Դավթակին երկակի կացություն էր բերում, կտրուկ փոփոխություն մտցրաց նրա պատանեկան կյանքում: Թե տանը, թե դպրոցում եւ շրջապատում, թե, մասնավորապես, սիրած աղջկա` Ծովիկի հետ բռնկուն անհանդուրժողականություն էր ցուցաբերում, կոպտանում` իր համար էլ հաճախ տհաճ ու անցանկալի: Սառն անտարբերությամբ ոչ միայն զարմացնում, այլեւ զայրույթ էր պատճառում շրջապատին: Առավել տարօրինակն այն էր, որ ավելի եւս տենչալով Ծովիկի սերը, պատեհ-անպատեհ գոռոզ կեցվածք էր ընդունում` հաջորդ պահին գիտակցելով, որ հենց գոռոզության քողի տակ է ուզում թաքցնել ամոթի անթեղված զգացումը: Ինչ-որ անորոշ հոգեվիճակ, գոռոզությունը նրան տանում էր շփոթմունքի, գրեթե զրկում մտածելու ունակությունից: Դրանից դրդված` նա փնտրում էր, երբեմն ստեղծում անախորժ շարժառիթներ Ծովիկի հետ գժտվելու համար: Իսկ սովորաբար միշտ չափի մեջ իրեն պահող Ծովիկը ասես կերպարանափոխվել, դարձել էր ավելի հասուն եւ ավելի զիջող: Հենց այս հանգամանքն էլ ավելի էր լարում տղային, նյարդայնացնում, հանում հավասարակշռությունից: Նրան թվում էր, թե բոլորը գիտեն իր եւ Մանուշի գաղտնիքը եւ ամոթանք տալու, պախարակելու փոխարեն կեղծ ներողամտությամբ ցուցադրում նվաստացնող բարություն: Այսինքն` խղճում են: Խղճում են որպես թույլի եւ կամազուրկի: Խուսափում էր նաեւ Մանուշից` անտարբեր ձեւանալով: Թաղում կամ այլ տեղ պատահաբար հանդիպելիս այնպես էր դրսեւորում իրեն, ասես անծանոթներ են կամ ոչինչ տեղի չէր ունեցել: Մանուշն ինքն էլ էր անտարբեր ու արհամարհող դարձել. թաքուն ծիծաղում էր, առերես ժպտում` տղայական անփորձությունը, սեքսուալ հարաբերության մեջ նրա անհմտությունը ասես շեշտելով: Սա նույնպես Դավթակի կասկածների արգասիքն էր, քանի որ մի երկու անգամ Մանուշը, ինչպես նախկինում /իբր սոսկ արագոտն երեխային նրանում տեսնելով/ ոչ թե խնդրում, այլ հանձնարարում էր խանութ գնալիս իրենց համար նույնպես գնել այս կամ այն բանը, կարտո ֆիլի ջուրը մի քիչ բաց թողնել դեպի իրենց տնամերձը, Մանուշենցը իրենց անասունի հետ խառնել նախրին եւ նման բաներ: Նման պահերին տղան կատաղում էր ներքուստ, նրա մեծավարի պատվիրաններում տեսնում ինչ-ինչ բաներ, բայց եւ կատարում` նրա ձեռքից փողը, պայուսակը կամ որեւէ այլ բան վերցնելիս զգալով արբեցուցիչ այն հոտը, որ նրա քիմքին էր հասել այն օրը եւ շարունակ հիշեցնում էր իր մասին` հատկապես անկողնում կամ երբ անտառ էր տեսադաշտում:

Ասես հենց այդ բանը պիտի կատարվեր, որպեսզի մարդիկ ավելի ցայտուն դարձնեին իրենց առանձնահատուկ վերաբերմունքը նրա նկատմամբ: Թե տղա, թե աղջիկ` ամենագետ խորհրդատու: Նույնիսկ հայրը` սա էսպես չանե՞նք, նա էնպես չանե՞նք, կարծես տան ու տնտեսության գործերում տղան հորից կարող է հմուտ լինել:
Քույրը տասնչորս տարեկան աղջիկ է: Դեռ անցյալ գարնանը լաց եղավ, ասաց` ամոթ է անում հանդում Դավթակին փոխարինի կամ արոտի տանի անասունը: Այն ժամանակ ինքը խնդրեց հորը` անասունը տանք հարեւան գյուղի թուրքերից մեկին, որ կիսու պահի: Հայրը չհամաձայնեց: Իսկ մի քանի օր առաջ անձամբ խոսք բացեց դրա մասին. ,, Ժամանակդ չի հերիքի, տղա ջան: Գոհարին էլ ամոթ է արդեն: Տավարը տանք թուրքերին: Ի՞նչ կարծիքի ես, Դավթակ,,: Իր ասելո՞վ է: Իր ասելով լիներ Երկու օր առաջ դպրոցի դիրեկտորն էր իր մոտ կանչել Վարուժի միջոցով: ,,Հարցեր կան, տղաս, - ասել էր Դավթակին: - Որոշել եմ այս տարի դպրոցի ջեռուցման ածուխը դրսում թողնենք: Ահագին տանջանք է: Կորչում եք կեղտ ու փոշու մեջ, մինչեւ կրում-լցնում եք ներքնահարկ: Ասում եմ` ծածք սարքենք` պատերով, դռնով, փակով: Այնտեղ պահենք: Տնտեսվարի վրա այնքան էլ հույս չեմ դնում: Ներքնահարկում հաստ տախտակներ կան /տեսած կլինես/, իսկ տանիքում` գերաններ: Կազմակերպիր` գլուխ հանենք: Քեզ եմ ուզում բրիգադավար նշանակել: Հենց այս արձակուրդին էլ սկսեք: Ի՞նչ կասես,,: Հոժարակամ համաձայնեց, բայց ինչ-որ վեհերոտություն զգաց հոգում. ճիշտ է, լավ կլինի, կպրծնեն ածխի ցավից /մի վագոնից ավել կրում են, լցնում ներքնահարկը/, բայց ինչո՞ւ հենց իրեն է դիրեկտորն ընտրել որպես օղակավա՞ր, թե՞ բրիգադավար: Սրվել էր նրա դյուրազգացությունը, նաեւ անսովոր կասկածամտություն կար նրանում: Իսպառ մոռացել էր, որ այդպես է եղել նաեւ մինչ այդ: ՈՒշադրություն էր գրավել դեռեւս տաս-տասներկու տարեկանից ի վեր: Իսկ հիմա զարմանում էր, քանի որ դրա շուրջ չէր մտածել երբեք: Առիթ չէր եղել մտածումների եւ հետեւության:

Տղաները առավոտյան գալու են: Հայրն ուրագն ու սղոցը սրեց, բավականին քանակությամբ մեխ ցույց տվեց հոգեպահուստից` խոշոր, կարեւոր մեխեր տանիք կապելու համար: Հաստատ համոզված է, որ որդին կլինի կառուցվող ածխատան օղակավարն ու վարպետը: ,,Ձեր տնտեսվարն ի՞նչ& Հիշում ե՞ս, արճճած կոճին ցածի թաղի փողոցում կպել էր ոտքին: Երկու շաբաթ պառկեց հիվանդանոցում,,: Մանուշն էլ իր հերթին. ,,Արա Դավթակ, գործից կամ / ֆաբրիկայում կարող բանվորուհի է, գլխիս շինարար է կտրել/, կանգնեցրած սյուներն ու կողափայտերը կստուգեմ, նոր միայն կամրացնեք վերջնականապես: Մանր մեխերով մի թույլ կպցրու, որ եթե սխալ արած լինեք, քանդել-շտկելը հեշտ լինի: Եղա՞վ, այ տղա,,:
Ականջավոր գլխարկը մեխից կախելով` Վարուժը նստեց ընկերոջ կողքը, ասաց.
Ճիշտ է մայրդ: Խոնավ ձյուն է, երկար էլ կգա: Տաք հագնվիր:
Քո հագինը երկուսիս հերիք է: Մի բան էլ ավել: Գործ ենք անելու՞, թե՞
Տկրոլվելու եմ, հագուստս քե՞զ տամ:
Դավթակը չպատասխանեց: Իսկոթի թթուն հրեց նրա առաջ, ափսեի կողքը մի կտոր հաց դրեց ու շրջվեց մոր կողմը:
Սուտ է ասում, մերա: Բան կերած չի լինի: Ոգեւորվում է, գլուխը կորցնում: Ճաշ լցրու: ԿուտիՆ, խելոք է: Չկերավ, գործի չեմ թողնի:
ՄիՆշտ էլ ստիպում ես, միշտ քոնն առաջ քշում: Մի պատառ բան մեր տանը բերանդ դրած կա՞ս,- տրտնջաց Վարուժը, թեեւ սկսեց ուտել նախանձելի ախորժակով:
Ձավարով շուրվա էր: Դավթակն արդեն դատարկել էր իր բաժինը: Մատնաքաշով բրթուճ արեց իսկոթաթթվից: Դանդաղ էր ուտում ընկերոջը անհարմար վիճակի մեջ չթողնելու համար միայն:

Էսքան ուտելուց հետո, տաս էսքան էլ գործ պետք է անել, բրիգադիր,- ծիծաղելով շուրթերը սրբեց Վարուժը ու ելավ տեղից: - Գնա՞նք երեւի:
Գնանք: Էն տոպրակը` մեխերով, վերցրու:
Ինքն ուրագը, սղոցը եւ մի լինգ առավ հետը: Դուրս եկան: Փողոցի ծայրին Վարուժը հանեց ծխախոտատուփը` «Յունոստ» էժանագին գլանակներ: Կպցրեց, երկար տարիներ ծխողի պես ներս քաշեց ծուխն ու ասաց.
Մի խեթիր էդպես: Խեթելդ էլ հո խեթել չի: Ես արդեն տանն էլ եմ ծխում:
ԻՆնչ մի հերոսություն է: Չքոթակե՞ց հայրդ: Ես երբեք չեմ ծխելու ծնողներիս մոտ: Տարիներ էլ անցնեն, չեմ անի այդ բանը:
Գայնարը երեկ նույնպես չեկավ: Մի ժամից ավել սպասեցի:
Հենց որ վերջ տաս բստրածդ Գայնարով դիմելուդ, կգա: Երեխեքի մոտ էլ ես Գայնար-գայնարը կապում: Չգիտե՞ս, որ դուրը չի գալիս: Գայանե անունը քեզ չի՞ գոհացնում: Իսկ նա հպարտանում է հենց այդ անունով: Գայանե ասա` կգա:
Վերի թաղի Համոյին Սուսանն ուզում է ծեծել տա: 10- ի «Ա»-ի տղաներին ջրջրացրել է նրա դեմ: Ժամադրվելու է, նրանց ձեռը տա: Մեծ կռիվ կբացվի: Մեր դասարանից չլիներ, հերն էլ անիծած: Բագրատը...
Նա դեռ կշարունակեր «լուրերի» եւ հետեւությունների նոր շարանը, սակայն Դավթակը կանխեց.
Դա թող: Գնա կանչիր Կարոյին ու մյուսներին: Բանալին տնտեսվարից վերցնեմ գամ: Տղերքին քո էդ Սուսան, Համո- մամոյի մասին բան չասես: Կմտածենք:
Սյուներն արդեն կանգնեցրել, կողափայտերն էին մեխում, երբ դիրեկտորը եկավ: Չափուձեւ արեց իր մետրով, ծալեց, դանդաղ գրպանը գցեց, գոհունակությամբ տմբտմբացրեց գլուխը եւ ժպիտով նշեց:

Կարգին վարպետ ես, Դավթակ: Քեզ կարող եմ լիովին վստահել:
Մեզ,- գովեստից հրաժարվեց տղան: - Մենք ութ տղաներով ենք:
Դիրեկտորն ընդունեց վրիպումը: Հեռանալիս ուրախ էր: Բոլորն էին ուրախ:
Դու ճիշտ դիտողություն արեցիր, տղաս: Հասկացա սխալս: Բայց լավ հիշիր. արդյունքը հենց քեզնից եմ ընդունելու: Ես գնացի:
Նա շատ էր գոհ: Լավ էր ընթանում գործը: Եվ գործը կշահեր, եւ մտերմության հետագա արգասիքը:
Գրեթե ավարտվում էր կողատախտակների մեխման աշխատանքը: Դավթակը մտածեց, որ Մանուշի հանձնարարության անտեսումը անխոհեմ բան կլինի, արհամարհելու պես բան: Նա մտքերի մեջ էր, երբ երեւացին Ծովիկն ու Գայանեն: Հեռվից, դեռ հեռվից հետեւել էին տղաների ժրաջան աշխատանքին, բազմանշանակ լռել, որից հետո դանդաղ մոտեցան դպրոցին, բայց մնացին փողոցի հանդիպակաց մայթում: Երեւացին 10-ի ,,Ա,,-ի տղաներից մի քանիսը: ՈՒզում էին մասնակցել գործին, բայց տնտեսվարն արգելեց.
Չէ: Դիրեկտորը Դավթակին ու նրանց դասարանին է հանձնարարել: Ձեզ ուրիշ գործ է տալու: Ածխանոցը ծածկվի, եկող ձմեռվա ածուխը կստանանք, բոլոր տղաներով ներս եք լցնելու:
Գլխիկոր հեռանում էին 10-ի ,,Ա,,-ի տղաները: Բագրատը, որ համարվում էր այդ դասարանում գրեթե նույն հեղինակությունը, ինչ Դավթակն էր 10-ի ,,Բ,,-ի ,,հասունների,, եւ ընդունակների դասարանում, կիսաշրջված ու մռայլ նայեց ետ, զայրույթով քայլեց առաջ: Դավթակը ձեղնահենից թռավ ցած, թափ տվեց ձեռքերը, հասավ նրանց եւ մի կողմ կանչեց Բագրատին:

Կռվի-բանի հարց կա, - ասաց, - չտաքանաք: ՈՒմ դեմ որ Սուսանը կտանի ձեզ, անունը Համո է` վերի թաղից: Կարգին տղա է: Հենց այնպես քե ֆին կպաք, հենց այնպես էլ ես ձեր քեֆին կկպչեմ: Ի՞նչ ես խեթում: Թե ասածս սրտովդ չեղավ, մի քիչ էլ դենը գնանք:
Գնալը` երբ ուզես կգնանք, - տաքանում էր Բագրատը: - Ճիշտն ասած` էդ դուք պիտի մտահոգվեք. Սուսանը ձեր դասարանցին է:
ԱպրեՆս, - Դավթակը թեւը նրա ուսը գցեց: - ՏղեՆրք: Կարո, Վարուժ: Ամեն ինչ կարգին է: Ցանկապատն էլ իրենք են նորոգելու` Բագրատանք: ԱՆյ էն կիսաքանդ տեղերում, - աչքով արեց Բագրատին: - Ածխանոցը մենք կպրծնենք, ցանկապատը` իրենք:
Հա, էդպես որոշեցինք, - խոսքը իր համադասարանցիներին ուղղեց Բագրատը` Դավթակի հորինած տարբերակը լիովին ,,ընդունելով,,: - Գնացինք, տղերք: ՀաՆ, Վարուժ, չմոռանաս, որ ճաշին խոտ ենք բարձելու: Խոստացել ես: Իսկ ֆուտբոլի մասին ինչ կասես, Դավթակ:
Կխաղանք: Սա պրծնենք, խաղանք: Համ էլ ձյուն է, անձրեւ:
Գարնան երեկոն էր իջնում:
Չասացի՞, որ հաստ մեխով չմեխես, - հանդիմանեց գործից վերադարձած Մանուշը` ափի հարվածով ստուգելով կողափայտերի ամրությունը: Ինքնագլուխ ես:
Սխալ լինի, քանդողը մենք ենք, - հայացքը մեկդի` պատասխանեց Դավթակը: - Մութն ընկնում է հրես: Վաղվա՞ն թողնեի:
Հա, - թաքուն գորովով, ,,դժգոհեց,, Մանուշը` հարթաչափը մի այլ սյունի կողին դեմ անելով: - Ամուր են, բայց մի երկուսը շեղում ունեն:
Դա այնքան էլ էական բան չի: Կողափայտերը ամեն ինչ տեղն են բերել: Ապարանք չեմ շինում:

Հայացքներն հանդիպեցին: Մթնող երեկոյի մեջ տղան զգաց Մանուշի փաղաքուշ, բայց անխոս դիտողությունը եւ բռի մեջ թաքցրած ծխախոտը մի կողմ գցեց:
Հոտը գալիս է, ինչքան էլ թաքուն ծխես: Ծնողներդ նույնպես գիտեն: Բայց ապրես: Բա չէ, Վարուժանի պես: Անամոթացել է անպիտանը: Չես գալի՞ս: Տախտակներ են մնացել ներս տանելո՞ւ, տղաները կտանեն: Արի գնանք, բան կա ասելու:
Միասին եկել ենք տղաներով, միասին էլ տուն կգնանք:
Արի, - խնդրող էր աղջկա ձայնը: - Զրույց ունեմ: Խնդրել ե՞ս տալիս:
Գնա Դավթակ: Մենք առանց քեզ ներս կլցնենք, բանալին կտանք տնտեսվարին: Համ էլ, չես տեսնում Մանուշի ձեռքի խուրջինը, - զվարթացավ պայուսակը խուրջին անվանելուց, հայցաբար նայեց աղջկան եւ ավելացրեց: - Դե գնա, Դավթակ: Վստահիր, մենք մեզ չենք դավաճանի:
Դրանում համոզված եմ, - բաճկոնը հագը գցելով` պատասխանեց Դավթակը: Վերցրեց պայուսակը /այն պարկանման էր/ Մանուշի ձեռքից: Քայլեցին դեպի տուն` զինվորական գնդի կողքով վեր բարձրացող նրբանցքին հասան:
Մի քիչ կամաց գնա, - կշտամբեց Մանուշը: - Մետրանոց քայլեր ես անում, ասես Տորք Անգեղն ես:
Ի՞նչ է ուզածդ, - կտրուկ կանգ առավ ու շրջվեց Դավթակը: - ՈՒրիշ գործեր էլ ունեմ: Արի: Ես դանդաղ կգնամ: Դե արի:
Ժամադրվա՞ծ ես Ծովիկի հետ:
Հա:
Կաց: Կաց, ասացի, - աղջիկը հասավ, բռնեց նրա թեւից: - Ես քեզ ի՞նչ վատություն եմ արել: Տղամարդ պետքս լիներ` հրեն լիքը:
Արի, մարդ է գալիս:
Գալիս են` գան: Քի՞չ ենք իրար հետ այսպես տուն հասել: Մի կասկածամտանա: Ոչ ոք ոչինչ չգիտի: Արի, դեսն արի: Մյուս փողոցով գնանք:

Ասացի, չէ՞: Շտապում եմ:
Արդեն խտանում էր մութը: Նրանց ետեւից եկող մարդկանց ստվերներն անհետացան: Մանուշը քաշեց, Դավթակից խլեց պայուսակը, նետելու պես դրեց ծառի տակ:
Երեխա: Սրա եղածն ինչ է, որ ինքս չհասցնեի տուն: Մի երկու չուչիկ-մուչիկ է /նա հաճախ ֆաբրիկայից բերում էր այդ օրվա պլանին մի քիչ էլ ավելացնելու աշխատանք, տանը գիշերները կատարում, հաջորդ օրը հանձնում բրիգադավարին/: Դավթակ, ախր& Ո՞նց ասեմ: Չէ՞ որ, քաղցր ջան, շաՆտ էր լավ& Շատ էիր ուժեղ, թափով: Աչքերդ ու գանգուրներդ ոՆր վաղուց են հոգիս հանել, - փարվեց տղային, շտապով կպավ նրա շուրթերից, ամփոփեց համբույրի մեջ, կրքոտ ու ցավեցնելու աստիճանի: - Ի՞նչ ես կոտրատվում երեսառած կաթնակերի պես:
Իմանայի, - խույս էր տալիս Դավթակը, - էս բաների համար ես գալու ստուգես մեր գործը, սկի բանի տեղ կդնեի՞:
Ես քեզ բռնաբարե՞լ եմ, արա: Այդ զզվանքով չնայես ինձ, - պինդ քաշեց տղայի բաճկոնի օձիքը: - Բորո՞տ եմ, վարակի՞չ: Հանդիպելիս շրջվում ես, խույս տալիս, ասես կրակից փախչող: Մի արա էդ բաները, Դավթակ, միՆ արա: Խնդրում եմ: Ես քո տասնհինգ - տասնվեց տարեկաններից չեմ, որ կարողանամ ցանկացած պահի եւ անհրաժեշտաբար հպարտությունն ու արժանապատվությունը գերադասել ամեն բանից: Կին եմ, Դավթակ: Աղջկա ամոթն ու պատիվը մինչեւ հարսանյաց գիշեր սրբության պես փայփայողի երազներս վաղոՆւց ետեւում են: Կին եմ& Բայց ոչ` մի անբարոյական փողոցային:
Դավթակի անսպասելի արձագանքը նրան պարզապես գամեց տեղում:

Իսկ դո՞ւ, - տղան կրակոտ նայում էր անորոշ ուղղությամբ: - Ոնց որ` չկամ: Ասես մրջյուն լինեմ առաջդ, մորմոնջ կամ ճիճու: Լակոտի տեղ ես դնում:
ՍոՆւս: Ցածր խոսիր, - Մանուշը զգուշավոր նայեց շրջապատի դատարկությանը: - Մի նեղանա: Դիտմամբ եմ անում, իսկ սրտինս ուրիշ է: Թաքուն հետեւում եմ քեզ, բայց հանդիպելիս Բա հո վզովդ չե՞մ ընկնելու, երեխա: Հիմա լսիր. Ծովիկի հետ հանդիպումներում հանկարծ խելքիդ չփչի` հասնես նույն բանին: Մի ձգտիր նրա հետ մեկուսանալ շրջապատից, աչքից հեռու Ճիշտ է, նա կայուն, բարձր պատվախնդրության տեր աղջիկ է, մեր ադաթներն ու սովորությունները սրբությամբ պահպանող ընտանիքի, առաքինի ծնողների զավակ, բայց ո՞վ գիտի սատանի բանը: Ես քեզ հո չէի՞ երազել օրերով ու տարիներով: Անբացատրելի բան տեղի ունեցավ Գայթակղություն էր, սայթաքեցի: Մեղավոր եմ, Դավթակ: Բայց այնքան էիր տխուր, այնքան էին աչքերդ խոսուն Քեզ այդպիսին տեսած չկայի Թողնենք դա: Միայն ավելացնել եմ ուզում: Այսինքն, գամ նորից այն խնդրին, որի համար նախապատրաստեցի մեր այս զրույցը: Հիշիր. Ծովիկի խառնվածքի տեր աղջիկը կարող է մտահոգվել նաեւ քեզ կորցնելու ահից: Զգացմունքները կարող են նրան հանել հավասարակշռությունից: Եթե անսպասելի կորցրեց ինքնատիրապետումը, երկուսդ էլ կդժբախտանաք: Կգժվի, թոկը կընկնի զուտ այն կասկածից, որ քեզ այնուհետեւ պետք չի լինելու որպես երազած աղջիկ, որպես անզուգական-անկրկնելի, որպես միակ: Կմտածի. ամենաարգելվածն ստանալով` դու քեզ տեր ու պահանջող կտեսնես: Ցանկությունդ կդարձնես ամենօրյա: Հնարավոր է, չէ՞: Նա այնպես է սիրում քեզ, որ կորցնելու ահից կգնա նաեւ զիջողության: Սերը այդպիսի բան է: Նա որտեղից պիտի իմանա, որ չափն անցնելուց հետո էլ ի վիճակի կլինես ձեր ապագան կապել նոր երազների հետ: ՈՒնե՞ս այդպիսի երազներ: Եթե ունես, լավ է: Իսկ խորհուրդս քրոջ, մոր պահանջ համարիր եւ օղ արա ականջիդ:

Ծովիկին մատով չեմ կպչի, մինչեւ& Ես այդ կողմով նրա մասին&
Ապրես: Անկեղծ ուրախ եմ: Իսկ եթե մեկ-մեկ էլ ինձ ուզեցիր, դարձյալ կորած կլինի ձեր սերը: Կանացի մտահոգությունն է հիմա խոսում իմ մեջ: Հավատա, թեեւ երանության մեջ եմ լինում` հիշելով այն օրը, բայց ինձ ու քեզ այլեւս չեմ թողնի հանցանքի գնանք: Չմեծանաս ժամանակից շուտ, չմեծամտանաս: Քիչ առաջվա համբույրս& վերջինն էր: Ծովիկի նկատմամբ անմիտ քայլի գնաս, ես ինձ հանցագործ կզգամ: Թույն կխմեմ: ՈՒզում եմ ձեզ համար ավագ քրոջ, մոր պես լինել: Իսկ իմ ապագան ինքնիրեն կգա: Ճակատագիրը իրենը կանի: Խնդիրներ շատ ունեմ: Մայր կա վատառողջ, եղբայրս է, որին նույնպես ոտքի կանգնեցնել է պետք: Թե մի ուրիշին դեռ պետք եմ, նա էլ ինձ կգտնի

Հիմա չկա՞ մի ուրիշը, - ամբողջ զրույցի ընթացքում առաջին անգամ տղան համարձակ նայեց նրա աչքերի մեջ: - Այն օրը ինձ երեւի մեկնումեկի՞ն նմանեցրիր: Ես էլ իմ կողմից մի բան խնդրեմ, Մանուշ: Ոչ ոք ինձ չի ասել, սակայն ինքս եմ հանգել այն բանին, որ ժամանակից առաջ եմ ընկնում: Համեմատում եմ ինձ դասընկերներիս հետ, ցավով զգում, որ խաղն ու երեխայությունները չեն ձգում: ՈՒրիշ-ուրիշ բաներ էլ եմ գտնում իմ մեջ: Օրինակ. մարդու բան չասես, խնդրում եմ: Անցյալ ամիս կոմերիտական տոմսս վառեցի: Չգիտեմ ինչ կատարվեց ինձ հետ: Դա` օրինակի համար: Իսկ խնդրանքս հայտնեմ այսպես. եթե քեզ համար թանկ ու անմոռանալի ես ուզում պահել մեր այն օրը, փորձիր, աշխատիր քեզ չտեսնեմ մի ուրիշի հետ: Կլինի, իհարկե, գուցե նաեւ կա այդ մեկը, բայց Ինչ կլինի` չտեսնեմ: Ինձ ազատիր դրանից: Ժամանակը երեւի կբերի իր պահանջը, ու կկարողանամ հաշտվել քո բոլոր քայլերի հետ:

Շատ ես հասունացել, Դավթակ, - զմայլանքով նրա աչքերի մեջ էր նայում Մանուշը: - Երեւի շատ կարդալուց է: Բոլորս էլ գիտենք. գիրքը ձեռքիդ ես քնում: Իսկ խնդրանքդ իզուր բացեցիր: Անհնար է, որ խանդի կայծը չտանջի: Ես ինքս եմ մտածել այդ մասին: Մինչեւ չնշանվես, չամուսնանաս Ծովիկի հետ, ինձ որեւէ մեկի կողքին չես տեսնի: Մնացածը, ասացի, կլինի իր ժամանակին: Վաղվանից մենք կլինենք առաջվա հարեւանները. դու ինձ ինչ-ինչ բաներում կօգնես ինչպես եղբայրը քրոջը, ես էլ իմ հերթին կհասնեմ քեզ կամ քրոջդ օգնելու բանում: Իսկ հիմա հրաժեշտ տանք: Մի քիչ ետ ընկիր կամ գնա ընկերներիդ մոտ: Այս պահից մեր հիշողության գաղտնարանում պահենք անցածը: Այդպես ավելի թանկ ու անկորցնելի կդառնա այն: Բարի գիշեր:
Գնում էր Մանուշ-Ղզօղլանը անտառի օրվա վախճանի պահին զգացածով, ախ ու հառաչանքով, արցունքն աչքերին: Քայլերն արագանում էին, ասես նրան հետապնդող կար: Իրականում նրան մղում էր ամենաբնական մի ցանկություն. որքան կարելի է արագացնել այն օրվա թանկ դառնալն ու փախչել այն օրվանից:
Դավթակը մոլորվածի պես էր: Մի պահ նույնիսկ փորձեց հասնել Մանուշին, ինչ-որ բան ասել, անբացատրելի, դեռեւս իմաստ ու միտք չդարձած ինչ-որ բան: Բայց զսպեց իրեն: Դրանում նպաստեց նաեւ փողոցի ծայրին մարդկանց նոր խմբի հայտնվելը: Ավտոբուսից էին իջել: Գլխահակ, մտամոլոր նա քայլերն ուղղեց դպրոցի կողմը: Մոտեցող մարդկանցից մեկը բարեւեց, հարցրեց, թե ո՞ւր է գնում այդ ուշ ժամին, անձրեւի տակ, գլխաբաց եւ այդքան դանդաղ: Տղան ժպտաց նրան: Հետո միայն տեղը բերեց, որ դա Իշխան քեռին էր:

Տղաներից միայն Վարուժն ու Կարոն երեւի ենթագիտակցորեն /դեռ կաթնակեր տարիքից նրանք անմեկին էին եղել, երկվորյակների պես միմյանց ձգող/ մտածեցին, հանգան այն բանին, որ Դավթակի կյանքում այդ երեկոն ճակատագրական է դարձել, դժվարահաղթ մի բան, որի անունը այդպես էլ ոչ ոք չի գիտենալու

Չուշանաս մյուս անգամ, - խուլ, հայացքը գետնին, բայց պահանջող տոնով Ծովիկին ասաց Դավթակը: - Բա չէի՞ր մտածում, որ անձրեւ է, կթրջվի սպասելով:
Տեսար` անձրեւ է, ցուրտ, չգայիր: - Պատասխանեց աղջիկն ու շրջվեց հեռանալու:
Էդպես հանգիստ կթողնես-կգնա՞ս:
Իսկ ինչո՞ւ չպիտի կարողանամ: Այնպես ես մեծամտացել& Արծվի տեղ ես քեզ դնում: ԱծխանոՆց է սարքել: Կարծես միայն ինքն էր& Ես ու Գայանեն եկանք: Վարուժը հուզմունքից քիչ էր մնում տանիքից ընկնի, իսկ դու իմ կողմն էլ սկի չնայեցիր: Թող թեւս: Բաց թող, Դավթակ:
Ավելի շատ աղջկա պահանջը չկատարելու մղումից դրդված` տղան բաց չէր թողնում թեւքը: Դա արդեն տղայական դրսեւորում էր, ինչի մեջ տղամարդկայինի ցուցադրման սին բան է միայն:
Որ թողնեմ, հաստա՞տ կգնաս: Ինչի՞ց է, որ դուք վճռական եք ու անխիղճ:
Ովքե՞ր` մենք: Ովքե՞ր են վճռական, - կրակե ցայտքերով աչքերը Դավթակին հառեց Ծովիկը: - Ձեր Սուսանի կողմից էլ վճռականություն նկատած կլինես:

Նորից Սուսա՞ն: Մարդու գժվել է գալիս: Իսկ ես ընդամենը կծիծաղեմ, - ու բնականորեն ծիծաղեց, ինչը դրսեւորումն էր այն բանի եւ գոհունակությունը այն խնդրում, որ սիրած աղջիկը ոչինչ չի կասկածում իր եւ Մանուշի միջեւ կատարվածի մասին: - Եթե խանդում ես, Ծովիկ, իրոք հենց հիմա պիտի փոփոլանամ: Բայց& Չես խանդում: Աղջկա էգոիզմ է, որ բացառում , չի հանդուրժում ոչ մի մրցակցություն: ՉէՆ մի. դպրոցի աստղը` Ծովիկ անունով մի անզուգական, հանկարծ մրցակից ունենա:
Դպրոցի՞: Մենակ դպրոցի՞, - աղջկա կատակախառն հարցի մեջ չէր ամփոփվում միայն սեթեւեթը: Կար նաեւ այլ ակնկալիք: - Բա թա՞ղը: Ուրիշն է՞լ կա:
Ի՞նչ իմանամ: Պարտավոր եմ ճանաչե՞լ բոլորին: Ինձ դու ես դուր գալիս:
,,ԴոՆւր գալիս,, , - հեգնանքով տղայի խոսքը ծռմռատեց Ծովիկը: - Անտաշ, գռեհիկ արտահայտություն է: Ձի՞ ես ընտրում, ինչ է: Լավ, թողնենք անիմաստ այս զրույցը, բայց այսուհետեւ քեզ Սուսանի հետ չեմ տեսնելու: Չհամարձակվես, Դավթակ: Հատկապես նրա հետ առանձին կանգնած չտեսնեմ: Դասամիջոցն սկսում է, հա նրա կողքին ես: Նա էլ` լկտին, աչքը մի գլուխ էս ու էն կողմ է գցում, տեսնի նկատող, ուշադրություն դարձնող կա՞, թե՞ չկա: Կարծում ես բանի տե՞ղ կ դնեմ: Բայց, էլի եմ ասում, սրանից հետո քեզ նրա կողքին չեմ տեսնելու:
Բանի տեղ չես դնի, բայց` ,,Սուսանի հետ քեզ չտեսնեմ,, Դուք չէի՞ք, դու եւ Գայանեն, որ ինձ ու Վարուժին ասացիք. Սուսանին աչքի առաջ պահեք:
Հա: Բայց արի տես, որ Վարուժը Գայանին չի նեղացնում& Սուսանով:

Բա ո՞նց է, որ Գայանը մի գլուխ խաբում է Վարուժին: Գժի պես սիրող տղա ունի, բայց տասն անգամ ժամադրում է, մի անգամ կամ կբարեհաճի ժամադրավայր գնալ, կամ` ոչ:
Ես էլ եմ այդպես անելու: Այդպես, որպեսզի ժամանակդ Սուսան-մուսանի հետ չանցկացնես: ԼաՆվ իմացիր, Դավթակ տղա. թե խաբվեցիր, ու մի օր քեզ քաշ տվեց իր իմացած տեղերը, պրծար, - Ծովիկի ձայնը դողաց, եւ նա այս անգամ լրջորեն, ազդված, վիրավոր` մի կողմ շրջեց հայացքը:
Ի՞նչ կանես, - տղայական բերկրանքով Դավթակը ծիծաղեց:
Կսպանեմ, - առանց շրջվելու, կզակի դողով, արտասված պատասխանեց Ծովիկը: - Ի՞նչ ես ծիծաղում: Կսպանեմ, քո արեւ:
Ո՞նց:
ԱՆյ սրանով, - աղջիկը պինդ սեղմած փոքրիկ բռունցքով թեթեւակի զարկեց նրա կրծքին:
Սրանով մարդ սպանել չի լինի, - տղան նրբորեն բռնել, համբուրում էր նրա թուլացող բռունցքը, ապա ամփոփեց իր խոշոր, կոպտավուն ափերի մեջ:
Ձեռքն ազատելով սիրած տղայի կրակի պես այրվող ափերից` կրկին բռունցք արեց, թափահարեց նրա դեմքին շատ մոտ ու շշնջաց.
Անամոթ բաներ ես անում:
Հիմա արդեն ժպտում էր անզուգական իր ժպիտով, նազելի, սիրատոչոր նայում Դավթակին: Քիչ անց կրկին կարծրություն տվեց հայացքին, ասես երեխայի հետ գործ ուներ, որը կարող է ավելորդ փաղաքշանքից երես առնել: Տղան փորձեց փարվել նրան:

Երբեք ինքդ փորձ չանես, - հաստատապես ասաց Ծովիկը` նրան իրենից մեղմիկ հեռացնելով: - Գնանք, թե չէ կուշանանք, տոմս չի ճարվի& Ինչու՞ ես նեղանում, փքվում: Ճիշտ կլինի՞, որ թողնեմ& Հրեն, Գայանը մի անգամ թույլ է տվել Վարուժն համբուրի, եւ հիմա հիշելիս գետինն է մտնում: Ժամադրության չգնալն էլ դրանով է բացատրում: Դավթակ, կգա ժամանակը Ես ինքս, Դավթակ: Թող մեր սերը, ինչպես դու ես ասում, պլատոնական մնա դեռեւս: Տղաները երեխա են: Ի՞նչ եք հասկանո՞ւմ որ: Մեր տարիքում համբույրը քիչ բան չի: Մի կանգնիր, արի: Մռայլվեց: Ժայռի պես է դարձել: Ասենք, թույլ տվեցի, Դավթակ: Հետո՞: Դրանով պրծա՞վ Գնանք: Ես քեզ սիրում եմ: Եվ գիտեմ, որ ոչ ոք ինձ այնպես չի կարողանա սիրել, ինչպես դու: Բավարարվե՞նք այսքանով Առայժմ:
Տղան մտասուզվել էր: Մանուշի խրատականն հիշեց: Գլխիկոր հետեւում էր դեռեւս ինչ-որ բաներ ասող Ծովիկին, իսկ մտապատկերում /նա մի պահ սոսկաց դրանից/ անտառի օրն էր, երբ Մանուշի գայթակղումների դեմ անզոր, սեփական տարփանքին գերի` գրկեց նրան ու երազի մեջ էր, իրականությունից դուրս: Հիմա նրա կողքին քայլում էր հոլանի, ձիգ մարմնով սիրելի էակը: Եվ որքան էր ճշմարիտ Մանուշը մի քանի օր առաջ. իրոք անկասելի են հոգու զեղումները:

Զեղումներ, որ ի վերջո տանում են մարմնականին, եւ մարդն անզոր է դառնում դիմակայելու ինքն իրեն: Այ հենց հիմա. ինչպես չնկատի, մտովի չամփոփի իր գրկի մեջ Ծովիկին: Գարնանային վերարկուի տակ աննշան արտահայտվող մարմնի խաղը խելքահան էր անում պարզապես: Եվ մտածեց. Ծովիկն ինքը պիտի նկատելի չդարձնի բարեմասնություններն իր: Բայց ինչպե՞ս: Առանց այդ էլ չնչին իսկ ձեւականությունից զերծ, բնատուր նուրբ ճաշակով մի աղջիկ` նա ինքնատիրապետման օրինակ էր շրջապատում:
Եվ իրոք, Ծովիկը գիտեր, որ ոչ միայն ընկերուհիներն են հիանում նրա հագուկապով, յուրատեսակ սանրվածքով ու շատ այլ բաներով, այլեւ երիտասարդ ուսուցչուհիները, որոնց շլացումը երբեմն փոխվում էր ակնածանքի մի դեռահասի նկատմամբ, որը նրանց դստեր տարիքին էր ընդամենը: Համեստության ամենաբնատուր դրսեւորումները նրան դարձնում էին կախարդող: Սակայն այս բանը նրան հայտնի չէր: Եթե հագուկապի, բարեմասնությունների, մաքրասիրության նրբազգացության մասին ընկերուհիները երբեմն-երբեմն արտահայտում էին իրենց գնահատումները, ապա այս դեպքում` համեստության արժանիքը, բառերով արտահայտելի չէր: Այն նկատվում էր, զգացվում-գիտակցվում եւ մնում զուտ այդպիսին: Աննկարագրելի:

Աղջիկներից ոմանք դեռեւս յոթ-ութերորդ դասարանից սկսել էին ծածուկ օգտվել մայրերի կամ ավագ քույրերի օծանելիքներից, քսուկներից, նույնիսկ շրթներկից: Երբեմն /առավելապես կիրակի օրերին/ նրանց կարելի էր տեսնել նաեւ էժանագին զարդեղենով, որ այն ժամանակ վաճառվում էր սփյուռքահայերի բացած մասնավոր խանութներում: Մայրերն ու ավագ քույրերը չտեսնելու էին տալիս այդ բանը, երեւի մտածում, որ իրենք նույնպես այսօրվա աղջիկների պես երազել են լինել զարդեղենի մեջ, բայց չեն ունեցել: Չեն ունեցել նրանց ծնող մայրերն ու քույրերը: Ծովիկը ոչ միայն չէր գնում նման գայթակղությունների, այլեւ բացահայտ անհանդուրժող էր ընկերուհիների նկատմամբ, որոնք երբեմն նեղանում, նաեւ կծու պատասխաններով փորձում էին իրենց պահվածքն արդարացնել: Հակադրվելու, ինչ-ինչ բաներում չհասնելու արդյունքում նրան ոչ ճիշտ ներկայացնելու մոլուցքը աղջիկներին կարող էր ավելի հեռուն տանել, եթե նա խոհեմաբար չհարթեր այս կամ այն անցանկալի հակասությունը: Լավ գիտեր, որ նրանց քսմսվելը, կծու խայթումները հենց ինքն է հրահրում` բնականի եւ գեղեցիկի անմրցակցելի հատկանիշներ կրողը: Չափի զգացման, ինչ-որ չափով ազգային-ավանդականի ցուցաբերումը շրջապատում ծնում էր պատկառանք, իսկ ժուժկալի կենսաձեւով նա ինքն ակամա իր դեմ էր հանում դասընկերուհիներից ոմանց անբարեհաճ վերաբերմունքը: Հարկ եղած դեպքում, նա կարող էր լինել չափազանց կարծր, չհանդուրժող, մեծավարի խրատատու, իսկ իրականում բարի էր անչափ, ընկերոջ կամ մտերիմի նկատմամբ` կարեկից եւ նեցուկ: Լինելով փայլուն ընդունակությունների տեր եւ ուսման ամենաառաջավորը դպրոցում` սիրով ու պատրաստակամությամբ օգնում էր ետ մնացողներին: Եվ ոչ միայն համադասարանցիներին էր նա ծառայում դրանով, այլեւ հարակից կամ այլ դասարանցիների: Թեեւ Դավթակն էր դասարանի ավագը, բայց նա էր այն եզակին, որ տեղյակ է լինում բոլոր իրավիճակներից, գիտի համադասարանցիների կարիքներն ու հոգսերը: Նվազագույնով բավարարվող ընտանիքի զավակ էր, սակայն մեկ անգամ չէ, որ թանաքգրչով, տետր ու ծայրով օգնել էր կարիքավորներին, բայց այնպես, որպեսզի կատարածը աչքի չզարնի, չվիրավորի: Օժանդակում էր աննկատ, առանձին դեպքերում խնդրելով. ,,Վերցրու, խնդրում եմ: Կլինի` կվերադարձնես,,: Բայց այդպես էլ հետ չէր վերցնում:

Միայն նա եւ Սուսանը տարեսկզբին /իններորդ դասարանում էին սովորելու/ դպրոց եկան աշակերտական նոր համազգեստով: Սուսանը շուտով հագավ մի այլ նորը, իսկ Ծովիկը հաջորդ շաբաթվանից հագավ հինը` ութերորդում հագածը: Փոքր-ինչ երկարացրել էր փեշերը: Կոկիկ էր ու մաքուր: Պայուսակ ունեին միայն աղջիկները: Տղաները կամ չանթայով էին, կամ գիրք ու տետրը դնում էին թեւատակերում, հաճախ` գոտկի տակ: Միշտ Ծովիկի պայուսակն էր արտակարգ փքված լինում. նրանում կար առանձին մի տոպրակ, որի պարունակությունը ծառայում էր կարիք ունեցողներին օգնելուն:

Դավթակի եւ Ծովիկի սերը արտառոց սկիզբ ուներ: Պատշաճ վարվելակերպով, հարաբերությունների մեջ չափի անհրաժեշտ զգացողությամբ, արտաքինից այնքան էլ աչքի չզարնող կրակոտ խառնվածքով` Ծովիկը հավասարատես եւ բոլորի համար էլ ցանկալի, սիրելի աղջնակ էր, դասընկերուհի: Անկեղծ ուրախանում էր այս կամ այն զույգի բողբոջող սիրո համար կամ խստորեն չափավորում որ պահվածքը որեւէ ընկերուհու, ընկերոջ, դատապարտում անամոթությունները` անձամբ զերծ մնալով նման բաներից: Ինչպես ամեն ինչում, այնպես էլ հրապույրների կամ համակրության հարցում ծայրահեղորեն պահպանում էր չափը: Բայց ահա յոթերորդ դասարանի ավարտին մոտ, ապրիլի վերջին օրերին, տեսնելով Դավթակին Սուսանի հետ պատատակին քչփչալիս, հաջորդ օրը առավոտյան դասերից առաջ խստահայաց մոտեցավ տղային, կանչեց մի կողմ ասաց. ,,Եթե մի անգամ էլ քեզ տեսնեմ պատատակին աղջկա հետ քչփչալիս, վրադ չեմ նայի: Կհամարեմ, թե չունեմ Դավթակ անունով դասընկեր: Վերջ: Էլ բան չունեմ ասելու,,: Դրանով կանխել էր տղայի պատասխանը կամ ինքնարդարացման փորձն ու հեռացել հպարտորեն: Այդ օրվանից դեռահաս տղան գիտակցեց. Ծովիկն ուրիշ է: Այդ օրվանից այլեւս ոչ մի աղջկա պատճառով չէր հառաչում: Ձգտում էր միայն Ծովիկի սիրուն եւ սիրում միայն նրան: Եվ որքան ավելի էր կարծրանում անմատչելի աղջիկը նրա նկատմամբ, այնքան ավելի տենչալի էր դառնում, ավելի միակն ու անհամեմատելին: Հոգում ինչեւիցե փայփայելով գոնե մեկ համբույրի երազը, աչքի առջեւ շարունակ ունենալով ձգտումներ հրահրող սիրելիի հրապույրները` համեստորեն բավարարվում էր մյուս տղաներից տարբերվող իր առավելությամբ. ինքը սիրված է ոչ միայն դասարանի, այլեւ դպրոցի ամենագեղեցիկ աղջկանից: ՈՒսուցիչները հատկապես նրանց նուրբ հարաբերություններն էին նկատում: Եվ գնահատում էին արժանին, եւ ծնողական գորովով հետեւում այդ բողբոջի ծաղկմանը, որը չէր շտապում, չէր հուռթիանում, որպեսզի շուտ չթափվեն ծաղկաթերթերը, որպեսզի որքան հնարավոր է անթառամությունը պահպանվի: Ոգեղեն էր, դեռահասների տարիքի համար անսովոր, ինչ- որ չափով` անհավատալի եւ զարմացնող:

Քսաներորդ դարի հիսնականները շտապում էին ժամ առաջ հասունանալ, որպեսզի ժամ առաջ չծերանա զուլալ սերն իրենց եւ լինեն գալիքին արժանի մարդիկ
Ծովիկը ձգեց Դավթակի թեւից, հարցրեց` անմասն նրա խոհերի հետ.
Էնօրը դու իրո՞ք չէիր նկատել ինձ, թե վարպետ կտրել-ուշք ու միտքդ մեխ ու մուրճին էիր տալիս կամ ձեւացրիր, իբր չես նկատում: Վարուժը թռավ ցած` գլուխն էր կոտրելու:
- Որովհետեւ հիմար է: Կինոյում ասա, թող ցույց տա ձեռքը: Մեխի տեղը մատը ջնջխեց:
- Վախ: Շա՞տ է վնասել, Դավթակ:
- Շատ լուրջ չի: Մի շաբաթ կմրմռա: Կանցնի, երբ դադարի Գայանեին Գայնար ասել: Իսկ երբ ամուսնանան, երեխա ունենան, որդուն կսովորեցնի, թե ինչպես պիտի մեխն ու մատը իրարից տարբերել:
- Անսիրտ ես դարձե՞լ, Դավթակ, - հանդիմանեց Ծովիկը` թաքուն նրա ձեռքերը զննելով, հիանալով սիրած տղայի սլացիկ բոյով, ամրությամբ, ուժով: Ապրեց ծանոթ այն բերկրանքը, որ հենց այդ տղան է սիրում իրեն, որ ինքը կյանքում երբեք ոչնչի հետ այդ սերը չի փոխի: Դավթակի սերը կպահանջի փոխադարձություն, եւ կապրեն երջանկությունն իրենց: - Բան եմ հարցնելու: Միայն թե անկեղծ պատասխանիր. Սուսանի նմանները քո դու՞րն են գալիս: Մարմնով է ձեզ ձգում, կույր չենք: Սառնամանիքին վերարկուն արձակած է ֆռֆռում, որ կուրացնի& Ճիշտն ասա, քեզ չի՞ գրավում ,,աննման,, իր ցիցկոյությամբ:

- Դու լրջորե՞ն ես մտահոգված դրանով, թե՞ քեզ փոխել են, մի ուրիշն է ինձ հետ հիմա: Դե լսիր: Ով` ով, գոնե դու քաջ գիտես, թե ինչ վերաբերմունք ունենք նրա նկատմամբ ես ու Վարուժը: Կարոյի մասին չեմ ասում: Նա ուրիշ է: Անասունն ու գոմն է նրանը Սուսանը թուլակամ է, երես տված երեսառած: Մի խոսքով` դուրսընկածի մեկն է: Ճիշտ է, ձգում-ձգձգատում է իրեն, բայց ավելի է գազազում, որովհետեւ նրա մեջ մենք տեսնում ենք միայն դասընկերուհու: Հիմա էլ Բագրատի համար է հալումաշ լինում իբր թե: Նրան փորձելու համար երեւի նաեւ կռիվ սարքի: Սա թողնենք: Հիմա` անկեղծ պատասխանիս մյուս կեսը. եթե իմ ամբողջ սրտով միայն քեզ ձգտելիս չլինեի, Սուսանն ինչ մեխի գլուխ է: Կարող է լոպազ համարես, գլուխգովան կամ ցինիկ, բայց ես իմ արժեքն էլ լավ գիտեմ: Իմ հոգում եւ մտքում մի ուրիշը քեզնից բացի չի կարող լինել: Երբեք: Այդ ուրիշներին էլ գիտեմ: Շուրջս են: Իսկ դու Դու ես իմ ծովը:
- Գուցե չես գիտակցում կամ ակամա՞ է լինում, Դավթակ: Աննկատ չի մնում իմ աչքից, որ երբեմն գողունի տնտղում ես հայացքով: Սուսանի կամ մեկ այլ աղջկա մարմնականը չիՆ վրիպում աչքիցդ:
Այնքան միանշանակ եւ առարկություն չընդունող էր Ծովիկի անուղղակի հանդիմանականը, որ Դավթակը մի պահ ինքնատիրապետումը կորցրեց, եւ պատասխանը եղավ բավականին վրդովված.
Իրո՞ք խանդում ես, թե՞ ուրիշ բան չունես ասելու: Լավ իմացիր ու մի մոռանա. ինձ զայրացնելու, աղջկական զանազան ձեւերով ու հնարներով ցավ ու տառապանք պարգեւելու համար թե ժամանակ կորցրիր, չես հասնի որեւէ լավ բանի:

Այ այսպես: Խոսելիս միշտ նայիր ուղիղ աչքերիս: Զայրույթը քեզ ավելի է տղամարդացնում, ու նմանվում ես շղթայված գազանի: Իսկ շղթայված գազանը իմ մեջ ավելի է թեժացնում սերը առհասարակ կենդանիների նկատմամբ:
Մյուս անգամ այսպես չի լինի, - ավելի խստացավ Դավթակը: - Այլեւս չենք վերադառնա այս թեմային: Լակոտ հո չի՞ դեմդ կանգ նած. այսպեՆս արա, այնպեՆս շարժվիր, այսպես խոսիր, այսպես նայիր: Սրանից հետո չհամարձակվես:
Կրակված, անզուսպ վրդովմունքով նայում էր Ծովիկի աչքերի մեջ, ձեռքերով ամուր սեղմում նրա բազուկները: Աղջիկը դժվարությամբ էր դիմանում ցավին, սակայն սիրագորով հայացքով գուրգուրում էր զայրույթից ու գազազմունքից շառագունած նրա դեմքը, հնազանդ լսում, թաքուն հրճվում հոգեպես, որ Դավթակն այդքան պատվասեր է, այդպես բռնկվող, եթե հարցը արժանապատվությանն է վերաբերում:
Հենց այս պահին ես դու` դու, իմ պատկերացմամբ` տղամարդն հենց այսպիսին պիտի լինի: Կարծում ես, արտաքի՞նդ է պատճառը, որ & քեզ եմ ընտրել:
Դու չես ինձ ընտրել: Հիշիր սա մեկընդմիշտ: Նախ տղամարդն է ընտրողը, - քիչ էր մնում բղավոցի անցնի Դավթակը: - Ինչի՞դ է պետք այն տղան, որին դու ես ընտրել եւ ոչ` նա քեզ:
Վերջապես բազուկներն ազատելով աքցանապես սեղմող ձեռքերից` Ծովիկը լռում էր: Ապա տարօրինակ տարածեց ձեռքերն ու հարցրեց:
Դա վաղուցվա՞ համոզում է մեջդ, թե՞ նոր ես սկսում մարզել քո մեջ տղամարդուն: Փոխադարձ չի՞ լինում ընտրությունը: Տղան իր հերթին, աղջիկն` իր: Երեւի չե՞մ սխալվում:

ՈՒրեմն, ընտրել ենք միմյանց: Թե չէ` ընտրել եմ: Գնանք: Վարուժն ու Գայանը հիմա սառան սպասելով:
Այս անգամ արդեն Ծովիկն էր հետեւում նրան: Մտատանջ էր սիրելի տղայի հաղթ թիկունքին գամված նրա հայացքը: Այդ հայացքում եւ կանացի բերկրանք կար, եւ հեռուները թափանցող մտորում: Հույսի, հավատի, հավատարմության ինքնատիպ գիտակցմամբ` Ծովիկը ծլարձակողն էր դառնում կենաց հատիկի: Կնոջ կոչման երաշխիք գանձը` այն, որ ունես պաշտպան, սիրվելու ես երջանկաբեր սիրով, նրան տանում էր եզրահանգման` ինքն էլ իր հերթին սիրելու է հրեշտակի պես:

Քթոցը շալակին` Կարոն կանգնել սպասում էր Դավթակի մոտենալուն: Իսկ երբ վերջինս արդեն մոտեցել էր, ձեռքով արեց, որ հետեւի իրեն, եւ մտավ գոմը: Շաղ տվեց մսուրի մեջ արդեն մգլահոտ խոտը եւ հարցրեց.
Շուտ չի՞: Հիմա գնում ես ի՞նչ անես: Մենակ ես գնու՞մ: Բա Գոհա՞րը:
Վերջին հարցի պահին փախցրեց հայացքը:
Կթում են մորս հետ: Կգա: Քեզ էլ ձայն կտա, միասին կգաք:
Մինչեւ նա գա Քեզ որտե՞ղ գտնենք, - տարակուսում էր Կարոն, բայց սրտում բաբախեց բերկրանքը. Գոհարը կկանչի, միասին կգնան: Անասունը կխառնեն Միսաքի Վանիկի անասունին ու կգնան Դավթակի հետքերով: Դա ինչքա՞ն կտեւի: Վերջապես աղջկան կասի այն ամենը, ինչ որոշել է վաղուց:
Ապրիլին տանում ենք մեր անասունը թուրքերին կիսու պահ տանք, - գոհունակ հետեւելով ընկերոջ վարժ շարժումներին գոմի գործում` ասաց Դավթակը: - Մորդ հետ խոսիր, դուք էլ բերեք:

Ասես երազում` Կարոն նայեց նրան, պատկերացրեց անասունի հոգսից ազատ Դավթակին, նրա քրոջը, որոնք` ուզենան դաս կսովորեն, ուզենան` կգնան կինո: Ինչ ուզենան` կանեն: Այսպես էր մտածում, բայց բոլորովին այլ եղավ պատասխանը:
Ասում է` յուղ ու մուղից, բուրդ ու մսից թուրքի հոտ կգա:
Մերոնք էլ էին նույն բանն ասում: Բայց արդեն համոզվել են: Մենք` ես ու դու, քննությունների ենք ամռանը: Պատրաստվել է պետք, դպրոցը կարգին ավարտել: Ես ժամանակ չեմ ունենա: Իսկ Գոհարը Համ ամոթ է մի տեսակ, համ էլ մենակ ո՞նց պահի: Տաս-տասնհինգ կով ու ոչխար է:
Էդ քննություն-մննության մասին չեմ մտածում: Ոչ մի տեղ էլ չեմ ընդունվելու: Մինչեւ բանակ գնալս չոբան կլինեմ, - Կարոն ծիծաղեց: - Մի տարեք: Ձերն էլ մերի հետ կպահեմ: Համ էլ, դու դեռ չգիտե՞ս, որ ես առանց անասունի չեմ կարող: Չգիտես նաեւ, թե ինչ բան է թուրքի հոտ: Չգիտես:
Իսկ դու՞ որտեղից գիտես:
Մայրս է ասել: Լսել ես, չէ՞, ջարդերի ու գաղթի մասին: Դուք տեղացի եք, իսկ իմ ծնողները` փախեփախից գաղթական: Թուրքին էլ, նրա հոտին էլ շատ լավ են ծանոթ Էս կնիկն ի՞նչ եղավ: Գա, կթենք-պրծնենք:
Դժգոհելու պես արեց Կարոն: Դավթակի հետ դուրս եկան գոմից, կանչեց.
Մերա, այ մեր, դե արի, օրը լուսացավ:
Ես գնամ, - դեպի ճամփան շարժվեց Դավթակը: - Թե Գոհարը ուշանա, ինքդ կանչիր: Թեղուտում կլինեմ: Կգտնեք:

Կարոն գլխով դրական նշան արեց: Նրանք ավելորդ խոսքերի կարիք չէին զգում: Ձյունը տեղ-տեղ հալ էր ընկել: Երեւում էին գարնան առաջին ծիլերը: Դավթակը գոհունակ նայեց շուրջը. այդպիսի բացատներն ու գարնան արեւը արդեն կկարողանան անասուն սնել: Իսկ մի ամիս հետո կսկսվեն տաք օրերը, իսկական արոտը կսկսվի: Քայլերն արագացրեց` վճռելով, որ մինչեւ քրոջ ու Կարոյի գալը, ինքը բավականին փայտ կանի: Հանեց գերմանական դանակը, որ հայրն էր բերել պատերազմից, կտրեց լորենու մի դալար ճյուղ, սկսեց շվի շինել: Մինչեւ թեղուտ մնում էր անցնել լորենիների բլուրը: Ծառերը մերկ էին, անտառը` ցանցառ: Անտառի որ մասում ասես կարելի էր նկատել ամեն մի շարժում: Ձյան մեջ դեռեւս պարզորոշ երեւում էին գազանիկների եւ անտառի այլ բնակիչների հետքերը: Թեեւ գիտեր, որ տարվա այդ եղանակին գայլերն սկսում են խուսափել մարդուց եւ հեռանում են դեպի սարերը, այնուամենայնիվ կացինը գոտիկից հանեց, կտրեց հաստլիկ մի լաթան եւ այդ երկու սառը ,,զենքերի,, ընկերակցությամբ, շվին բերանին` շարժվեց առաջ:
Կուսական խաղաղության մեջ սկսում էր արթնանալ գարնանամուտի անտառը: Բնության պայքարում ամենադիմացկունների` ճնճղուկների ծլվլոցն էր լսվում, որով ասես ազդարարվում էր անկենդանությանը հակադրվող ինչ-որ կենսունակություն` ձայնի, հնչյունի, շարժման բովանդակությունը, ինչն անուրանալի է այնքանով, որքանով աշխարհն այս, որքանով անուրանալի է բաբախող սիրտը, ապրելու տենչը, կյանքն առհասարակ, որքանով անուրանալի են Աստծո միածնությունը եւ զորությունը:

,, Ճըըըըըռթ, խըըըըըըշ,, , - լսեց նա մոտիկ թփուտի կողմից ու տեսավ, թե ինչպես է ծլկում շքեղագի մի աղվես: Սարսափած, աղվեսությունը վախից մոռացած` հանկարծ կանգ առավ խորամանկության ակամա մարմնացում սիրունիկ կենդանին: Խլշկոտաց, ցոլացող աչքերն հառեց անուշադիր մարդու վրա, որը չտեսնողի դերի մեջ, քթի տակ խնդմնդալով` անխռով շարունակում էր իր ճամփան: Համոզված, որ երկոտանին իրեն չի տեսնում, նրանից վտանգ չկա` դնչիկը խրեց տերեւաթմբի մեջ: Բան չգտավ: Դժգոհ, խենթացնող կամակորությամբ շաղ տվեց եւս մի երկու թմբիկ, կրկին նայեց երկոտնու կողմը եւ անհետացավ լորուտի հակառակ լանջին:
Դավթակը դեն նետեց լաթանը: ,,Խեղճերը քեզանից են վախենում, դու` նրանց՞ից,, , - մտածեց` ,,խեղճերի,, մեջ նաեւ նկատի ունենալով գայլ ու արջին, որոնք երկոտանուն միշտ էլ գիտեն որպես մարդու:
Լորուտը ետեւում մնաց: Սկսվեց տափարակի խառնանտառը, որից հետո հազարամյա հատուկենտ կաղնիների բարեկամությամբ կենսալից թեղիների անտառն էր` խորհրդավոր լռության մի տարածք, որին մարդը մոտենում է ոչ թե վառելափայտ անելու, այլ թեղուտը փտած ու նեխածից ազատելու նպատակով: Նա չէր մոռացել, որ հայրը կացինը որեւէ թեղու զարկելուց առաջ ականջը դնում է նրա բնին, ժպտում գոհունակ: Բարձրանալով ճյուղատարած վիթխարի ծառն ի վեր` կտրտում, ցախ է անում բնության իմաստուն ոստ այդ ծառի ավելորդություններից:

Գլանակ կպցրեց: Ծուխը պատանեկան մտորումներին թմբիրի պես բան էր բերում: Թիկնեց իմաստուն թեղու բնին ու մտովի վերադարձավ դեպի նախորդ օրվա երեկոն, երբ Ծովիկը հրաժեշտ տալիս շշնջացել էր. ,,Դու երեխա ես: Հասակակից ենք: Սակայն կյանքն ավելի լավ գիտեմ, քան դու: Տղան, ինձ համար ամենաբաղձալի մարդը, ոնց որ փոքր եղբայր: Հենց որ այս բանը անցնի& Երբ որ ժամանակը գա& Մի խոսքով, Դավթակ, ես ինքս: Հասկացա՞ր& Ես ինքս,,:
Ասաց: Խոսուն, քնքուշ աչքերն հառել էր տղային: Մատով խաղում էր բարդու կեղեւի չորացած ելուստի հետ: Հանկարծ խայթվածի պես պոկվեց տեղից: Ցանկապատի մոտ, դռնակը բացելուց առաջ հապաղելով շրջվեց, հոգատար-համոզող տոնով խնդրեց. ,,Կմրսես, գնա: Գնա , Դավթակ, աչքս տեսնի, որ գնում ես: Բա մեղք չե՞մ ես Ինձ հալումաշ մի արա,,:
Մշուշոտ, բայց բազմիմաստ` վերադարձավ գարնան գույնով այդ երեկոն: Ծովիկը դեռ կանգնած էր դռան մոտ, շարունակում էր ինչ-որ բաներ շշնջալ, երեւի ետ կգար Դավթակի մոտ: Աղջկա խոսքերը նրան չէին հասնում, իսկ նա կարծես լսում էր երդման ոգեղեն բառեր, սիրտն արյունով հագեցնող հնչյուններ
,,Դե գնա,,: Դարձյալ լսվեց աղերսական քնքշությունը: Տղան շարժվեց տեղից: Ամենաերջանիկն էր աշխարհում: ,,Սիրում է ինձ, -ուզում էր լսելի կանչել, բարձր-բարձր, որ լսեն բոլորը, որ աշխարհն իմանա: - Նա իմ կյանքն, ես` իր: Բայց հենց սրանո՞վ եմ տառապելու,,:
Աշխարհում աշխարհ ուներ Դավթակը&
Իմ կարիքն այլեւս զգացող չկա: Դա պարզ է եւ ողջունելի: Ի՞նչ ես դարդ անում:

Անսպասելի, սթափեցնող էին անտառի առավոտյան լռության մեջ հնչած խոսքերը: Խնձորենուն հենված, քաշանի պարանը գոտկատեղից քանդելով` ժպտում էր Մանուշը: ՈՒ սկսեց առաջանալ դեպի Դավթակը:
,,Հրես Կարոն ու Գոհարը կգան,,: Առաջին միտքն այս էր, եւ տղան չկարողացավ զսպել տագնապը.
Մի մոտենա ինձ Հեռացիր, գնա:
Ես ամեն կիրակի անտառում եմ: Կիրակին անտառին առանց Ղզօղլանի չի գալիս: Բոլորդ էլ գիտեք: Շատ շուտ եմ գալիս, որ ինձանից հետո դեսն եկող մանչուկները գելերոց չլինեն:
Էդ ե՞ս եմ մանչուկը:
Երեխա ես, տղա, փոքրիկ: Անարատությանդ կորու՞ստն ես ողբում: Մտածեցի` այսպիսինը մինչեւ պսակվելը կհալվի, մոմ կդառնա: Կարող ես անհոգ մնալ& Ինձ ո՞ւմ տեղն ես դրել, երեխա:,Խոսքիդ տոնն էլ իգիթական է: Հիմարիկ, այլեւս ո՞վ կկարողանա քեզ քո Ծովիկից կտրել: Ես որ` ոչ մի դեպքում: Ծանրութեթեւ անողը դու ես: Սիրահարված պատանու կասկած կա մեջդ, գտածդ անգին քարը կորցնելու վախ: Հենց դրանով ես ինքդ քո աչքում մեծանում: Մոռացա՞ր մեր զրույցը: Հիշեցնեմ. ինձանից քեզ վնաս չկա: Քո օգնականն եմ ես: Կտղամարդանաս, կհասնես, թացն ու չորը կջոկես: Իսկ ես քո վաղվա նկատմամբ անտարբեր չեմ լինելու: Չեմ կարողանա: Ծովիկը Լավ իմացիր. փչանաս, ոսկի աղջկան անմուրազ թողնես, իմացիր` կունենաս Ղզօղլանի պես թշնամի: Շատերը քո ետեւից, դու` մի քանիսի: Փսլինքներդ եք թափում: Կարծում ես այդ բանը աննակտել՞ի կմնա շրջապատին: Ծովիկդ ոչ միայն աչքերով, այլեւ հոգով գիտի դրա մասին: Այնպես չանես, լավ լսիր, Ծովիկը քեզ կորցնելու ահից հենց քեզ տրվի, անժամանակ պառկի տակդ: Աղջիկ է, չէ՞, միս ու արյուն է վերջապես: Զգում է մարմնական կիրքդ, սիրող սրտի դրաման նրա հոգում հասնում է տառապանքի: Նա էլ է մարդ, չէ՞: Մի քիչ քչացրու հանդիպումներդ: Դժվար է, բայց փորձիր&

Հավատա՞մ, որ ինձնից բացի մի քանիսի ծովիկների մասին չես մտածում:
Լակոտ: Հիմար ես, էլի, - կտրուկ շրջվելով` կացինը գետնի մեջ խրեց Մանուշը: - Կան: ՔանիՆսն են& Ոտքերս լիզող էլ կա: Ասեմ` գլխիդ վրա ման արի, ման կգա: Հալումաշ է լինում` տուն-տեղը թողած: Թույլ տա՞մ, պոկե՞մ երեխեքից: ՄաՆրդ էլ կունենամ, տունուտեղ էլ եւ& կքանդեմ ուրիշի տունը& Ասա, ինչ եմ խելքս երեխայի հետ դրել: Սա բան կհասկանա՞ որ, - անկեղծ դժգոհած` մի քանի քայլ արեց տղայից հեռանալու համար: Մի պահ կանգնեց, առանց շրջվելու ասաց: - ՈՒմ եմ վնաս տալիս: Որի՞դ եմ վատություն արել: Ես մարդ չե՞մ, կին չե՞մ: Մի օր էլ երեւի իմ բախտը կբերի: Թե՞ քեզ թվում է հույսեր էի կապել մատղաշ կյանքիդ հետ, երբ գրկել էի դեղնակտուց մարմինդ: Ինձ մի դարդով ու ցավով քառասուն տարեկան հասուն տղամարդն էլ չի կարող տեր դառնալ: Իսկ քեզ գրկեցի ոչ միայն կնոջ ցանկասիրությունից Կրկնե՞մ: Այդպես եղավ, որովհետ՞եւ տեսա` ինձանում Ծովիկ ես գտել անտառի ձյուներում: Կսառչես տեղնուտեղդ: ՈՒժդ ու եռանդդ կսկսես ձեռնախաղով թափել դուրս կամ կընկնես լրբերի ճանկը: Հրեն, հետս աշխատող մի կնոջ տղայի անցյալ շաբաթ միլիցիան բռնեցրել է տուրբազայի թփուտներում մոր տարիքի տուրիստի հետ` հարբած, ոտից-գլխից ընկած, տկլոր ու ցեխակոլոլ: Արտակարգ է քեզ նմանների աճը: Տես, կամ Ծովիկդ կխայտառակվի մինչ ամուսնանալդ նրա հետ, կամ ինքդ կընկնես տականք բոզերի ռեխը: Իսկ հիմա գնա: Առաջ ընկիր, թե չէ Կարոն ու Գոհարը հրես կգան: Աստված ջան, իՆնչ օրն եմ ընկել&

Ձեռքերով ծածկեց դեմքը, մրմուռով ետ եկավ, մի ձեռքն այդպես էլ երեսին` արցունքն էր թաքցնում, մյուսով գետնից պոկեց կացինն ու նետեց հենց այնպես.
Կրկնում եմ, քո եւ բոլորիդ համար նույն Մանուշ-Ղզօղլանն եմ: Կարիքս զգաք, համեցեք: Բա հո չե՞մ թողնելու անտառում գելերոց լինեք կամ դառնաք շվշվացնող Հաբեթնակ&
Դավթակը մեղավոր, նույնպես մրմուռը սրտին` նայում էր նրա թիկունքից, ուզում էր ինչ-որ կերպ ներում հայցել, բայց բառեր չէր գտնում: Նյարդայնացած տաշում, կտրատում էր շվին: Վազեց: Գտել էր խոսքը: Բղավում էր.
- Ես քեզ հասկացա, Մանուշ: Դրա պես մի բան էլ ես էի կռահում: Բայց խելքս& իսկ որ հոգ ես տանում, այդպես դողում ես իմ ու Ծովիկի համար, կյանքովս եմ պարտք մնալու: Ես քո եղբայրն եմ, Մանուշ: Սիրելի Ղզօղլան:

- Դավթակ, - Մանուշը շրջվել, սպասում էր նրա մոտենալուն: - Ով էլ իմանա մեր մեջ տեղի ունեցածի մասին, նախ իմ նամուսին է թքելու: Բայց կանցնեն տարիներ, եւ հենց դու եւ Ծովիկն եք գոհ մնալու ինձանից: Դու` հուշերի մեջ եւ հառաչներով, նա` անտեղյակ ու կանացիաբար հաղթած, որ ունի քո նման ամուսին, որը շնչակտուր չի եղել սրա-նրա դեյրայի տակ նայելուց եւ այլ բաներից` մինչ ամուսնանալը Ճիշտն ասա. խղճացի՞ր ինձ, թե՞ հասկացար հոգումս կատարվող բաները: Նայում եմ առաջս, տեսնում երկու Դավթակ. մեկը, որ պատրաստ է տենչանքներով հիմա գրկել ինձ, մյուսը ամբողջ էությամբ խելագարվում է սիրած աղջկա համար: Կրկնում եմ, հիշիր. Ծովիկն էլ ունի կանացի չգիտեմ որերորդ զգայարան: Անմնացորդ սիրով կապված կինն ու աղջիկն են այդ զգայարանն ունենում: Այնպես չանես հերթն հասնի նրա այդ զգայարանին:
- Ո՞նց, - հարցրեց Դավթակը: - Դրա գաղտնիքը ո՞րն է:
Մանուշը ձեռքերը առաջ պարզեց, երեւի տղային իրենից փոքր-ինչ հեռավորության վրա պահելու համար: Դավթակը մի քանի քայլ նահանջեց:
Չկոպտանաս նրա հետ, - ընկճված էր Մանուշի ձայնը: - Չցուցադրես չնչինն իսկ այն բանի, ինչը կարող է վկայել կնոջ մարմնի հետ ծանոթ լինելուդ մասին: Նուրբ ու խնայող եղիր, որովհետեւ Որովհետեւ մի պահի էլ ինքը քեզ կուզենա: Ադաթն ու բարքերի դրվածքը, հատկապես մեր այս Բոխուտում, առավել զգալի են եւ անխախտ հենց ձեր ծնողների, ձեր ընտանիքների հիմքում: Պատկերացրու, թե հեքիաթի փերի է, անմարմին: Ամպի պես: ԱՆյ էն ամպի:
Դավթակը նայեց վեր: Ճերմակին էր տալիս աննշան շարժվող ամպի մի քուլա:

Եվ իրոք. նրա աչքի առջեւ քուլան վերածվեց գեղանի մի փերու, որի ուրվագծերը, դեմքը, աչքերն ու հայացքը ավելի ցայտունացան աստիճանաբար, ու ամպի մեջ տեսավ Ցողիկին: Մանուշը դյութվածի պես հետեւում էր նրան, հստակ գիտակցում տղայի ներաշխարհի նեղուցներում ափեափ զարնվող ալիքների բախումը: Եվ հանկարծ Դավթակը պարանոցին զգաց շուրթերի հպում&
Երդվիր, Դավթակ: Սպասիր, - Մանուշն ինքն էր արդեն գրկում նրան: - Գուցե հնարը չգտնես, բայց աշխատիր մեր համբույրների մեջ զուտ վայելքը չտեսնել: Միշտ համարիր, որ Ծովիկն է գրկումդ, կարողացիր դա ընդունել իսկության տեղ: Պիտի կարողանաս: Համբերիր, - քնքշորեն հեռացրեց տղային իրենից: - ԳիՆժ, գիժ տղա: Դու էլ ինձ պես. երկու կրակի մեջ ես ընկել: Մեկը հոգիդ է, մյուսը` մարմինդ: Արի, բայց ձյունը մի տրորիր: Հալ ընկած, բացված տեղերով արի:
Թեղուտից դեպի հանդիպակաց սարալանջը մի ձորակ էր իջնում: Երկու հաստաբուն կաղնի գրեթե միմյանց կպած, միջնամասում թեքվել էին հակառակ ուղղություններով, դարձել ծածկանման բան: Թաղեցիք գիտեին դրա տեղը: Երբեմն այնտեղ նաեւ կրակ էին անում տաքանալու կամ հագուստը չորացնելու համար:
Գոհարը Կարոյի հետ այս կողմը չի գա: Կարոն իր հերթին չի համարձակվի: Մեկը քո ծնողների աղջիկն է` ահուսարսափ եղբոր քույրը, - Մանուշը կրքոտ համբուրեց Դավթակի շուրթերը, - մյուսը Մշեցոնց տղան` ոչ քեզ նման անամոթ
Բա մի քիչ առաջ
Իսկ հիմա կհաջորդի մի քիչ առաջ ասածիս ավարտը Մեր վերջը կգա:

Բնազդականը, որի մեջ կենսականի, աննահանջ ձգտման եւ ցանկության մոլուցքն է հաճախ իշխում, կանխարգելիչ գործոնից իսպառ զրկում է պատանեկան գիտակցությունը, եւ վերջինս, հեշտամղման վիճակում` զգայացունց, խելահեր մի հորձանուտ, դեռահաս տարերքի մի հնոց, ինչ-որ հողմապտույտի մեջ է ընկնում, ինչից ազատվելու համար բանականությունն ու գիտակցությունը չեն կարողանում ներգործել: Դա Դավթակն էր: Իսկ կինը` Մանուշը, լիուլի կանացի խտացվածքն էր արժանի, բայց ճակատագրաբար չբավարարվածի մարմնացման: Ինչ բարոյական մղում էլ առաջնորդի այդպիսինին, ի վերջո կարող է դառնալ կանացի տվայտական մոլուցքի հլու-հպատակը: Ճակատագրով պատժվածությանը կգումարվի հաճույքի, վայելումի անսանձ տենչը, որն այդ պահին դարձել էր առաջնորդ ու տանում էր դեպի զույգ կաղնիները: Կառներ պատանուց մեկ ամիս անդադար մլմլացող կարոտը եւ կերդվեր, նրան էլ երդվել կտար, որ դա վերջինն է, վերջը անմեկնաբանելի կացության:

Չբավարարվածությունից մինչեւ այդ պահը նա եւ քրոջական էր, եւ անզուսպ կրքով պռնկեպռունկ լցված մի էգ, որին շղթա էին հագցրել Բավոյի Ղզօղլան պիտակով: Կենցաղում տղամարդու արտաքո դրսեւորումներով` նա որպես կին անչափ գեղեցիկ էր հոգով ու մարմնով: Ինքն իր հետ, առավելապես մենության գրկում քնքշանում, զգում-գնահատում էր բարեմասնություններն իր, բայց հաջորդ պահին գիտակցում, որ կոչված է անմատչելի եւ անզիջում լինելու, ունենալու տղամարդու կեցվածք ու վարքագիծ, մնալու դրա գերին: Այդ ամենին շարունակ ավելանում էին շվացնելով աղունիկ թռցնող Հաբեթի բութ ներկայությունն ու հորից հուշ մնացած կսկիծը: Հայր, որ գերեզման իջավ գուցե կատարած հայրական իր սխալի պատճառով, այդ դարդից: Մանուշը գիտեր, որ նա կյանքի վերջին օրերին հայացքով թախանձագին խնդրում էր ներել&
Կիսաշրջվել, հետեւում էր համրաքայլ մոտեցող Դավթակին: ՈՒ երբ տղան, այլեւս անկարող զսպելու կուտակվող ցանկությունը, նետվեց դեպի նա, Մանուշը մեջքով ձուլվեց թեղու բնին եւ աղաչեց.
ՄիՆ, քաղցր ջան: ԽնդրոՆւմ եմ: Հենց այստեղ, այս պահին հրաժեշտ տանք, եւ թող սա լինի մեր& վերջին օրը: Հրաժեշտը ցավով կտանք, կմղկտանք միմյանց համար, բայց դա կլինի զուտ մարմնական մղկիտ: Երբ էլ լինի, անտառում թե թաղում, որտեղ հանգամանքները մեզ կուզենան տրամադրել աչքից հեռու լինելու հնարավորություն, մենք չպիտի& Չէ, Դավթակ, - արդեն խիստ ու խոժոռ էր պահվածքը: - Վերջ& Գնա, աննման իմ քաղցր&
Գնա՞մ, ասացիր: Փորձո՞ւմ ես ինձ:

Մեղքի կեսից հետ դառնալը գործածդ մեղքը կիսել է նշանակում: Մոռացիր: Չկա ու չի եղել մեր մեջ ոչինչ: ԳնաՆ, հեռացիր:
Մինչ տղան մոլոր եւ ամոթահար գամվել էր տեղում` անկարող ոչ առաջ գնալու, ոչ էլ հեռանալու, Մանուշը լայն քայլերով, ճզմված, խեղդվող հոգով անցավ բացատը, ձորը մտավ եւ կծկվեց զույգ կաղնիների միջեւ: Այնտեղից լսելի էր լացի ձայն, որն աստիճանաբար փոխվեց խլացրած հեկեկոցի: Դավթակն այլեւս չէր նայում աչքերի առաջ: Խելահեղ վազքով հասավ կաղնիներին&
Արի, - Մանուշի այտերը թրջված էին արցունքից: - Արի, կյանք ջան: Առ ինձ, վայելիր էնօրվա նման: ԱՆռ ինձ, - գոտկատեղից վեր արդեն մերկացել, հանձնվում էր` կրծկալի կապիչները պոկելով: - Վայելիր, աՆռ ինձ էնօրվա պես, թեկուզ սա լինի իմ կյանքի վերջին օրը&

Կթում էր Կարոն` ճակատը Մարալի փորին, դույլը ծնկներով սեղմած: Մայրն արդեն ոչխարին էր անցել: Մյուս երեք կովերի տված երկու դույլ կաթը բուրում էր դուրեկան եւ անհետացող փրփուրի հետ դադարում նաեւ գոլորշի արձակել:
Մարալը ամենակաթնատուն էր: Ամեն կեսօրի, երբ մյուսները դեռեւս կիսատ կրծքերով արածում էին մուշ-մուշ, նա ետեւի ոտքերն էր չռում, աչքը ճամփին որոճում անհանգիստ: Կարոն դպրոցից վազում էր տուն, կանաչ սոխով բրդուճը ձեռքին, տակառանման դույլն առած, հասնում էր արոտավայր` հեռվից լսելով կովի սպասման մզզոցը: Գրկում էր Մարալի գլուխը, բրդուճի մնացորդը մոտեցնում դնչին, սկսում կթել այն բանից հետո, եթե Մարալն առնում էր բրդուճի գոնե կեսը:

Սա էր նրանց պայմանը: Ապա կթում էր, խմում առատ փրփուրից, որպեսզի չթափի ճանապարհին, այդ օրվա չոբանին ձեռքով հրաժեշտ տալիս ու շտապում տուն: Հասցնում էր լինել եւս մի երկու դասաժամի:
Նույնն էր այդ օրը: Բայց պիտի գար նաեւ հետկեսօր, երբ Գոհարի հետ կհասներ Դավթակի մոտ` նրա դիզած փայտը Թեղուտից բերելու:
Պրծի, մերա: Քամ գցեցիր էդ խեղճին, - դույլը ձեռքին մորը մոտեցավ Կարոն: - Թող: Գառն հրեն մղկտում է
Ի՞նչ կվռազնաս: Գնա մէ քիչ լե կարթա: Քու դասերին աշա, լաո, դասդ սերտա: Մալըն յուրան արոտ ինք կենի:
Անասունը դու դուրս կբերես, մերա: Դաս սովորելու ժամանակ չունեմ: Հասնեմ Դավթակին, փայտը բերենք:
Չէ, Կարո մանչ: Հերըդ կդողա` կսա ուսում թողե, մալ ու գոմ կխաղա: Մէ քիչ լէ դասերուդ եղի: Երկու ժամ ուշ հասնիլդ Դավթակի ինչի՞ն տի խանգարա: Յուր տեղե չըկորի, լաո: Կարթա: Մէ դաս էլ սերտա:
Ես որ քեզ նման կթեմ, կզայրենաս, մերա: Բա գառն ի՞նչ ուտի:
Մնացածը գառին մէ բան ավել կեղի, լաո: Էս շաբաթ յեղ ու պանիր տի էնինք: Բան չկա. մէ մատըմ լէ գառներեն խլինք, մէ գունդ էվել պանիր կէղի:
Կովերը արդեն ձանձրացած հորթերի ցավեցնող ծամծմոցից, չարաճճի դնքսումներից, որ հասցվում էր նրանց փորատակերին փոքրիկ գլուխներով` սկսեցին վանել իրենցից այդ անհնազանդներին: Կարոն ժպիտով նայում էր, վայելում տաք գոմի անասնահոտը, մտածում, որ դրսում խոնավ ցուրտ է, իսկ ճաշից հետո երեւի անձրեւ կանի: Անձրեւի տակ փայտ բերելը բանի նման չի: Սակայն թրթռաց սիրտը. հիմա կկանչի Գոհարը իրենց բակից, ու միասին կլինեն գրեթե ամբողջ օրը:

Կիթը պրծան: Մի անհորթ կով ու ոչխարները հանեց, տարավ խառնեց փողոցի ծայրին գնդված նախրին: Ոչխարը կովից կառանձնացնեին արոտավայրում, որտեղ արդեն ձյունը վեր էր կացել, իր սավանից ազատել անցյալ տարվանից մնացած տամկահամ խոտն ու գարնան ծիլերը:
Իրենց բակը մտնելիս աչքը կրկին գցեց Դավթական պատշգամբին: Գոհարը չկար: Որոշել էր, հաստատ վճռել, որ այս անգամ չի լռելու, նրա կողքով չի քայլելու մունջի պես, ինչից դրդված` աղջիկը հաճախ ձանձրանում, սկսում է դնդնացնել որեւէ մեղեդի, հիմնականում հնդկական կինոնկարներից ինչ-որ երգ` ,,Ես Ռաջն եմ հնդկացի /այսինքն, հնդիկ/,, , կամ ,,Բրադյագայա, ու ու ու,,: Վերջացնում է երգերի աղավաղումը եւ իբր հենց այնպես հարցնում. ,,Մտքումդ թվաբի խնդիր ե՞ս լուծում, Կարո,, , ,,Մինչեւ այ էն թումբը ձեր տնից քանի՞ քայլ է,, , Արա, դոդոշ, բա մերդ իմոնց մի յոթ-ութ տարի առաջ ասել է, թե դպրոցից հանելու են, քեզ լրիվ գոմն անեն` անասունի հետ,,: Ասում է Դավթակի երեսառած քույրը, քրքջում, անցնում մի այլ երգի: Տոպրակից հաց ու պանիր է հանում: Չի ուտի, մինչեւ ուտել չսկսի Կարոն, որ նեղացել է, անտեղի ուռել:
ԱՆյ թե Դավթակի քույրը չլիներ նա&
Օրն արդեն ճաշ էր, երբ Գոհարը կանչեց.
ԿարոՆ: Պրծի, ուշացանք, Դոդոշ:
Քանի՞ ըսիմ` մի թող իդա ախչիկ քզի դոդոշ կանչա: Բը չամչընա՞ս: Իմա՞լ կթողուս` վրեդ խնդան:
Բան ու գործ չունե՞ս, մամ: Դոդոշի եմ նման` դոդոշ են ասում:
Է՞լ վով է` դոդոշ կըսի: Զուտ ինք է ու ինք: Գելլիմ հմի, Գուհար չէ, մէ Գուհար լէ կողքը դնիմ:

ՀաՆ: Դուրս արի, երեխայի հետ գլուխ դիր: Տուր-տոՆւր, - Կարոն մոր ձեռքից վերցրեց հանդի տոպրակը, որում հաց ու սոխ էր եւ քաշանի պարանը: - Ասում ես, էլիՆ: Ինքդ նրան թոռան տեղ սիրում ես, ուշքդ գնումէ :
Ախր լավն ի իդա ախչիկ: Թաղի լամուկներու ամենախորոտիկն ի: Համ էլ` քու ախպեր Դավթակի քուր:
Այ էդպես խոսիր, որ ասածդ զուր չլինի:
Էն օչխար չտանի՞ս` խառնիք հոտին: Գառն արդեն ոտի է կանգնե: Վնաս չկա:
Տանեմ, բայց ուշ չի՞:
Կամակոր ոչխարը տեղում կպել պոկ չէր գալիս: Անասնական մայրությունն էր բռնել, թե՞ ոչխարի անմտությունը` այդպես էլ չէր շարժվում, մինչեւ որ Կարոն փաղաքշեց, սիրալիր բաներ շշնջաց, մեղմիկ հրեց ծնկով: Ոչխարը վերջապես հեռացավ փոքր-ինչ աշխուժացած գառնուկից: Գլուխը կախ, գոմաղբոտ բակի այս ու այն կողմը հոտոտելով` չորքոտանին ելավ դարպասից` անտարբեր, անկարեկից երկոտանի տիրոջ ցավին: Կարոն բռնեց ծունկը, կուչուհուպ էր գալիս:
ՄերաՆ, կանչեց, - մոխիր շաղ տուր շեմին: Սոթլիկ է: Վայր կընկնես:
Միսակի Վանիկը` տասներկու տարեկան տղա, սուլելով, ձեւական անտարբերությամբ կանգնել Գոհարի կողքը, սպասում էր միակ ոչխարը հորդորներով հոտին հասցնող Կարոյին: Հոտից դեպի անտառալանջը շարվել էր կովերի, երինջների ու ցլիկների միագիծ գալարը: Այն կմոտենար անտառին, կխմբվեր, կնախրանար, որից հետո չոբանը տավարին կուղղորդեր դեպի դիմացի անտառալանջը:
Կարո, ես հետ վազեմ: Քո ծունկը ցավում է: Գնամ պարանն ու հացը բերեմ: Մոռացա սանդուխքների վրա:
Ես հաց շատ եմ վերցրել, բայց այ, պարանը մեկն է: Գնա, բայց շուտ արի:

Տոպրակն առած` Գոհարը ուզում էր վազքով ետ գնալ: Լսեց Կարոյի մոր կանչը:
ԸխչիՆ, հետ դի սոխ առի՞ր իս, - մի քանի գլուխ սոխ էր ձեռքին: - Կարոյիս հետ լե մտահան իմ էրի: Տոպրակդ ի բաց, - սոխերը գցեց տոպրակի մեջ: - Դոդոշ ի՞նչ բան է, ըխչի: Չըամչնա՞ս: Մեկ լե քզի չակուռկա կանչե, դուրդ ի կիգա՞: Օր մե տեսար` հերսոտավ լաճը, հերսոտավ ու տփեց քզի:
Դավթակը նրան տփել ցույց կտա: Հլա թող փորձիՆ:
Աղջիկը վազքով հեռացավ: Գորովալից ժպտում էր Կարոյի մայրը:
ՈՒշադիր եղիր էն օրվա նման ոչխարը եղեւնու տնկիների արգելանոցը չմտնի, - հանձնարարում էր Կարոն Վանիկին, երբ վերադարձավ Գոհարը:
Արագ վերադարձա՞:
Հա, ապրես, - պատասխանեց Կարոն ու կաղին տալով ճամփաբաժնից թեքվեց դեպի անտառ: Գոհարը հետեւեց նրան:
Վանիկը կիսաձայն մռթմռթմաց.
Հարս ու փեսա:
Նրա ձայնն արդեն անլսելի էր: Թափահարում էր ճիպոտը` Կարոյի հանձնարարածը կատարելով, եւ անկանոն, անմեղեդի սուլում:
Դավթակը ցրտից կսառչի, Դոդոշ: Մի քիչ արագ գնանք: Կրիայի նման ես շարժվում:
Սովոր եմ տավարի քայլքին: Իմն անասունն է:
ՎաՆյ, Կարո կներես: Անուշադրության մատնեցի ծնկիդ ցավը: Էսօր քեզ Դոդոշ չեմ ասելու այլեւս: Դու ես մեղավոր. սառույցը մաքրեցիր:
Կարոն արագաքայլ առաջ անցավ` ի պատասխան զայրացած նետեց.
Իսկ վաղը այսօրվա փաՆյն էլ կհանես: Այլեւս դոդոշդ չլսեմ:
Աղջիկը վազքի անցավ` հաճախակի կանգնելով, որ շունչը տեղը բերի:
Երկրորդ թափարակում տղան նստեց մի կոճղի: Գոհարը շնչակտուր մոտեցավ եւ պարզապես փլվեց գետնին: Կարոն ելավ տեղից, հեռացավ մի քանի քայլ:

Կոճղին նստիր, - ասաց, - կսառչես:
Նրա խորհուրդ-հրահանգը կատարելով` աղջիկը հանեց ուտելիքը, մի բրթուճ փաթաթեց եւ պարզեց նրան: Վերջինս ուշադրություն չդարձրեց: Չէր նկատում:
Արի վերցրու: Թե՞ ուզում ես մատուցեմ:
Կարոն չշարժվեց տեղից: Մտածում էր, որ իզուր լսեց Դավթակին: Ինչի՞ն էր պետք Գոհարի հետ փայտատեղ գնալը:
Դե արի վերցրու Չուտես, ես նույնպես չեմ ուտի: Նեղացե՞լ ես, որ Դոդոշ վայ ներիր, Կարո ջան: Էլ չեմ ասի: ՈՒզու՞մ ես երդվեմ: Դավթակի եւ քո անունով
Երդումներ չեմ սիրում, - Կարոն այնուամենայնիվ վերցրեց բրթուճը: Ինչպես գունդուկծիկ մոտեցել էր վերցնելու, այնպես էլ գնաց, նստեց բավականին հեռու` մի այլ կոճղի: Ծամում էր առանց ախորժակի:
Նեղացած էլ պիտի մնա՞ս, արա: Ասացի չէ՞, սրանից հետո իմ բերանից այդ բառը չի դուրս գա: Նույնիսկ իսկական դոդոշներին դոդոշ չեմ անվանելու:
Կարոն փռթկացրեց, ծիծաղը մի կերպ հանդարտելով` մոտեցավ նրան.
Վիրավորական է, Գոհար, երբ ուրիշների ներկայությամբ ես ասում: Մայրս շատ է նեղանում:
Գիտեմ: Ասաց: Բա ես չնեղանա՞մ, որ ժամերով մի բառ չի դուրս գալիս բերանիցդ: Ինչի՞ մասին ես մտածելիս լինում, երբ լռում ես այդքան:
Խոսում եմ, ձեռ ես առնում: Սկի չես էլ թողնում ասելիքս վերջացնեմ:
Ասելիք ունենո՞ւմ ես որ:
Էսօր ունեի: Բան պիտի ասեի քեզ:
Ի՞նչ, Դոդոշ& ՎաՆյ, հազար ներողություն, Կարո ջան& Հիմար սովորությունս: Թե էլ ասեմ, լեզուս չորանա, - այս անգամ Գոհարը գեղանի ժպտում էր: - Ի՞նչ պիտի ասեիր, Կարո: Էլի բերանդ ջուր առա՞ր:

Հիմա չէ: Հետո կասեմ: Որ հիմա ասեմ, վրաս կծիծաղես, - համարձականում էր տղան:
Չեմ ծիծաղի, Դավթակի արեւ: Ասա, - աղջիկը սաստիկ հետաքրքրությամբ սպասում էր, մինչդեռ Կարոն շրջեց երեսը, ծամածռվեց վեհերոտ ու տձեւ:
Դե ասա: Թե մարդու բան ասեմ, լեզուս պապանձվի:
Ես հո գաղտնիք չեմ հայտնելու քեզ, որ մարդու բան ասես կամ չասես:
Դե ասա, - արդեն զայրանում էր նրա դադարից Գոհարը: - Վեր կաց: Համ գնանք, համ էլ կասես:
Նորից տիրեց սովորական լռությունը, որի ընթացքում Կարոն մտածում էր. այսքանից հետո մտքում դրածը չասի, կընկնի ավելի հիմարավուն վիճակի մեջ: Մի ուրիշ անգամ առիթ չի լինի, այսպիսի հարմար պահ գուցե չգա այլեւս: Բացի այդ, նրան քաջալերում էր նաեւ աղջկա զվարթ տրամադրությունը: ,,Գիտի, երեւի գիտի` ինչ եմ ասելու, - զննող հայացքով նայեց աղջկան: - Հաստատ` գիտի, բայց ձեւացնում է եւ հրճվում ներքուստ,,:
Վաղուց էի ուզում ասել
Չէ: Չէր ստացվում: Խոսքը կմկմոցի վերածվեց: Լռություն էր կրկին:
Երեւի հասնենք Դավթակի մոտ, նո՞ր միայն ասես, - պարզապես քրքջում էր Գոհարը: - ՈՒզու՞մ ես, նրան ասա, նա էլ` ինձ:
Դավթակին ասելու չի: Ես ինքս Ես քեզ վաղուց:
Երբվանի՞ց, Կարո: Երբ դեռ չէիր ծնվե՞լ:
Ինչո՞ւ եք բոլոր աղջիկներդ այդքան համարձակ ու անխիղճ: Մարդ ուզում է թողնի կորչի: Համ ասում ես` ասա, համ բերանիս գալիս:
Դե լավ, ոչ մի բառ չեմ ասի, շարունակիր:
Այլեւս ճիգեր պետք չէին: Իր համար էլ անսպասելի` Կարոն շրջեց նրան դեպի իրեն, բայց խոսեց գլխահակ.
Ես քեզ սիրում եմ: Վաղուց եմ սիրում:

Տոպրակը մեկ թեւատակը, մեկ ուսը գցելով` Գոհարը մի քանի քայլ հեռացավ նրանից ու երգեց ցածրաձայն:
Ես այսպես էլ կարծում էի: Համարյա համոզվեցի, որ ծիծաղատեղի ես դարձնելու ինձ: Ինքդ պահանջեցիր, ասացի:
Փոշմանեցի՞ր, հե՞տ ես վերցնում խոսքդ:
Արդեն ասել եմ: Հետ վերցնել չկա: Իսկ դու` ինչպես կուզես: Կրակն ընկա:
Ինչո՞ւ ես մղկտում Կարո: Բա աղջիկը անմիջապես կկարողանա՞ համաձայնել: Էլ ինչ աղջիկ, որ& ՈՒզում ես ես էլ քե՞զ սիրեմ&
Դոդոշ ու անասուն էլ ասա ու պրծի: Դավթակ Ահեղի քույրը չե՞ս: Գնա, - շրջվեց եկած ճանապարհի կողմը, մի քանի քայլ արեց` շարունակելով խոսքը: - Ես քեզ սեր չխոստովանեցի: Չի եղել այդպիսի բան: Ինձ փայտ պետք չի: Գնա եղբորդ մոտ: Կասես, չեկավ: Անասունի բանին էր
Ինձ մենակ ես թողնու՞մ, - լացակումեց աղջիկը` անելիքը չգիտակցելով: - Հետ արի, Կարո: Տես` խնդրում եմ: Հո միայն մենակ մնալու վախից չի՞, Դոդոշ:
Տղայի հոգին ջերմացավ: Նաեւ խղճաց տասնչորսամյա աղջկան, որին հանց նոր ուզում էր թողնել անտառի խորքում, վտանգների քմահաճույքին: Մոտեցավ, ասաց.
Ես իմն ասացի: Դու ծիծաղում ես վրաս: Ես ինչ է, իրավունք չունե՞մ սիրելու, տղա չե՞մ: Թե՞ միայն բոյ-բուսաթով սիրուններին եք հանդուրժում
Իրավունքո՞վ է, Կարո: Որ ասեմ` մի սիրիր ինձ, չե՞ս սիրի:
Չես ասի` մի սիրի, բայց ինքդ էլ իմ նկատմամբ անտարբեր կմնաս: Չես սիրի: Քեզ Ռիտա ես պատկերացնում: Հոգիդ դուրս եկավ հնդկական կինոներով: Ամենասիրուն ես քեզ զգում, աշխարհի գեղեցկուհի&

ՀաՆ: Այդպես էլ իմացիր: Ես եմ աշխարհի սիրունը: Մի՞թե քեզ համար վատ է, որ ընտրել ես ամենասիրունին, - աղջկա խոսքում արդեն չկար ոչ երգիծական տոն, ոչ կատակ, ոչ էլ նա տագնապ ուներ մենակ առաջ գնալու համար:
Ու գնաց: Արագ ու անետհայացք գնաց: Լսելի էր կացնի ձայնը:
ՈՒրեմն քո վճիռով է լինելո՞ւ, - Կարոն հասել, բռնում էր նրա թեւից: - Կհասցնեմ Դավթակի մոտ, հետո ինքս կորոշեմ: Արի:
Մենակ կհասնեմ: Կարող ես վերադառնալ:
Ինքս կորոշեմ: Վերջ: Դու ինձ հետո կճանաչես: Հլա ուր եՆս&
Կացնահարողը Մանուշն էր, որ խոժոռ, անբարյացակամ նայեց նրանց կողմն ու շարունակեց իր գործը:
Դավթակին չե՞ս տեսել, - հարցրեց Կարոն:
Գնացեք ձախ: Էնտեղից էր ձայն լսվում: Բայց իրեն չեմ տեսել, - ստեց Մանուշը: Մի բան, որ երբեք չէր արել նա:
Դավթակը երրորդ քաշանն էր դարսում: Մանր ճյուղերից էր այն:
Սա քեզ համար է, Գոհար, - ասաց քրոջը, երբ նրանք մոտեցել էին: Կկարողանա՞ս այսքանը քաշել: Էդ ի՞նչ եք մռթնել: Թե՞ հոգնեցիք:
Չպատասխանեցին: Գնաց դեպի քույրը` նրա ձեռքից հացով տոպրակը վերցնելու եւ անլսելի հարցրեց:
Ի՞նչ է պատահել: Կարոն` ոնց որ լաց եղած:
Հեչ: Դոդոշ ասելուցս է նեղացել:
Ի՞նչ, - մռայլվեց Դավթակը: - Ինչ ասացի՞ր:
Բա քո Գոհարը չե՞մ, Դավթակ, - քույրը վախվորած կուչ եկավ եղբոր առջեւ: Կարոն շտապով մոտեցավ, բայց չհասցրեց կանխել ընկերոջ զայրույթը: Ապտակը շառաչեց: Կարոն մի կողմ հրեց նրան եւ ոչ սովորական տոնով, ոչ դոդոշաբար ասաց.
Մյուս անգամ չփորձես, Դավթակ: Ոչ իմ ներկայությամբ, ոչ` առանց ինձ:

Դե ուրեմն, մյուս անգամ թույլ չտաս հիմարություններ դուրս տա: Իսկ թե ինչ կանեմ քրոջս հետ, դա էլ իմ գործն է:
Կարոն հեռացավ նրանց մոտից: Հանեց կացինը եւ ուզում էր կտրել չորուկ մի թեղի: Դավթակը կանխեց նրան ու վիրավորված հարցրեց.
Բա էն դարսածն ու՞մ համար է Թքո՞ւմ ես արածիս վրա:
Աչքերը կայծկլտում էին: Չարությամբ մեկ ընկերոջն էր նայում, մեկ` քրոջը:
Լսիր Գոհար. ընկերն ինձ համար նույնն է, ինչ որ դու: Ես ձեզանից ոչ մեկին ուրանալ եւ կորցնել չեմ կարող: Սրանից հետո ձեր միջեւ անհաշտություն տեսա, Կարո ջան, չնեղանաս, այսօրվա պես մռթնած տեսա, ձեռքիցս երկուսդ էլ չեք պրծնի: Մենք մի տան պես ենք եղել, մի տան պես էլ պիտի մնանք: Սա իմ վերջնական խոսքն է, Գոհար, որ հատկապես քեզ է ուղղված: Թե ասածս չհասավ տեղ, էլի կասեմ: Բայց մի ուրիշ անգամ: Իսկ հիմա բաց արա տոպրակն ու հաց տուր մեզ& Դու էլ հետներս կուտես:
Գոհարն ու Կարոն թաքուն նայեցին միմյանց: Ժպտացին, գոհացան:
Իսկ ապտակի համար ներող եղիր: Սխալվեցի երեւի: Կարո, դու էլ ներիր:
Մոռանանք, ախպերս: Եվ ասեմ իսկությունը: Դոդոշ-մոդոշը մի կողմ: Կատակ է դա: Ես Գոհարին Ոնց ասեմ, Դավթակ, իմ սերը խոստովանեցի
Բա ո՞վ էր քո փոխարեն սիրտը բացելու սիրած աղջկադ առջեւ, - ժպտաց Դավթակն ու գրկախառնվեցին: - Քրոջս համար դեռ շուտ է մի քիչ, բայց եղածը կա: Ջնջել չի լինի: Ի՞նչ կասես, քնքուշիկ իմ Գոհար, աննման իմ քույր:
Գոհարն ի պատասխան կախեց գլուխն ու անլսելի արտասվեց: Ապա մոտեցավ գրկախառնված եղբորն ու Կարոյին:
Ընկերները նրան առան իրենց միջեւ&

Քաղաքը կանաչ էր հագել: Անսովոր տաք էր մայիսի սկիզբը: Հատ ու կենտ քառահարկ կամ եռահարկ շենքերն անգամ կորել էին ծառուծաղկի մեջ:Համատարած կանաչ էր: Այնպես էր կանչում բնությունը, մարդիկ այնպես էին մղվում դեպի նրա գիրկը: Դպրոցն ու զանգը արդեն ձանձրացնող էին: Բնությունը աշակերտին կանչում էր ազատության:
Գարուն էր: Մարդը դուրս էր եկել ձմռան կապանքներից: Ծլել, տեղ-տեղ հասնում էր քոլեցու սնունդը: Իսկոթն ու ղանձիլը հաստանում էին, սինդրիկն էր գլխիկը դուրս մղում հողից:
Լեռների վրա օրեցօր փափախվում էր անտառը` փեշերը ծաղկաստան: Ստորոտներում, որտեղից սկսվում էին տափարակներն ու բացատները, ձյան հալոցքից ճահճուտներ էին գոյանում, գոլորշիանում կեսօրին ու երկնքի կապույտը պատում դժգույն մառախուղով:

Մի ամիս էր մնում ավարտական քննություններին: Որքան էլ տհաճ էր ժամերով տանը նստած գիրք ու տետրերի մեջ կորչելը, այնուամենայնիվ Դավթակը, Վարուժը, Բագրատն ու Գեւոն պարապում էին բարեխղճորեն` վճռած, որ դպրոցը կավարտեն մնայուն գիտելիքների մասին հավաստող բարձր գնահատականներով: Կարոն գալիս, որեւէ գիրք ձեռքին նստում էր նրանց հետ, շուտով աննկատ դուրս սահում: Մայրը, որ թաղի կանանց հետ ստանձնել էր նախրապանությունը, դժգոհած, բայց զիջողաբար դիմավորում էր տղային արոտատեղում եւ գլխիկոր գալիս, աչք ածում հարեւանի պատուհանին, ուր որդու անբաժան ընկերները պարապում էին դասերից հետո, գրեթե մինչեւ մութն ընկնելը: Գուցե նախանձ կար նրանում, գուցե ցավն էր կրծում սիրտը, բայց երբեք չկշտամբեց, չտրտնջաց` Կարոյի եւ անասուն-գոմի անմեկին լինելը լռելյայն ըմբռնելով: Տանում էր թաքուն իր ցավը: Թող իր որդին էլ անասնապահ դառնա: Մեկը պիտի լինի՞ թաղում, տանի անասունի հոգսը, դառնա տավարած, այսինքն` չոբան:

Մանուշը դեռեւս ապրիլի սկզբից սկսել էր հազվադեպ երեւալ թաղում: Հատկապես կանանց զարմանքն էր շարժել, որ առաջին իսկոթը նա չէր բերողը, այլ` Գոհարը, որն իր եւ Կարոյի մոր հետ արդեն մի քանի անգամ հյուրասիրել էր մարդկանց աղցան կամ տապակած իսկոթով, նաեւ բավականին քանակությամբ թթու դրել: Եղինջը նույնպես Գոհարն առաջինը քաղեց: Թաղի առաջին աղջիկն էր դառնալու նա, փոխարիներ Մանուշ-Ղզօղլանին: Դպրոցում տղաների մեջ արդեն մի քանի տուրուդմբոց եղել էր նրա պատճառով, նրա համար: 10 ,,Ա,,-ի Գառնիկը գլուխն էր գովել, թե աչքով արեց Գոհարին ու պատասխան ստացավ: Այդ մասին Գայանեին էր ասել մի աղջիկ, իսկ Գայանեն` Վարուժին: Սա էլ Կարոյի հետ, առանց Դավթակին տեղյակ պահելու, մի երկու դնքսել էր գլուխգովանին: Որից հետո` երրորդ անգամ, Կարոն էր կինոյի շենքի ետեւում քոթակել: Բանն հասել էր դասարան-դասարան կռվին, որում Դավթակի ահից նախապես տակներն էին անում զուգահեռ դասարանի տղաները: Միջադեպն ավարտվում էր նրա հաղթական լռությամբ եւ նրա շուրջը պտույտ գալով: Ապա գնում էին դասարան-դասարան ֆուտբոլ կամ բասկետբոլ խաղալու:
Գնդակ միայն Բագրատը ուներ: Միակ այդ գնդակի վրա դողում էին թաղի բոլոր տղաները, խաղում շաբաթը մեկ անգամ, այն էլ մեկ-երկու ժամ: Կմաշվեր կամ կծակվեր: Հետո ի՞նչ անեին:
Գոհարը պայուսակը դրեց թախտին, անհանգիստ նայեց եղբորը: Այդ անհանգիստ վիճակը Վարուժից աննկատ չմնաց: Նա հարցրեց.
Հը՞, Գոհար: Էլի մի բան կհնարե՞ս հիմա:

Կամաց ասեմ, մաման չլսի: 10-ի ,,Ա,,-ի Բագրատը իրենց դասարանով գնում են Վերի թաղի տղաների հետ կռվելու: Ասում են, ձեր Սուսանի խաթեր
Կամաց, - սաստեց Դավթակը: - Մարդու բան չասես: Գնացինք, Վարուժ: Գոհար, Կարոյին էլ բան չասես: Կարոն իմացավ` ծեծ կուտես, սիրունիկս:
Նա արդեն գիտի: Բայց ես չեմ ասել: Ինձանից շուտ գիտեր:
Ի՞նքն է ասել քեզ, - հարցրեց Վարուժը:
Դավթակը կշտամբանքով նայեց նրան, ասաց.
Երեւի լավ չգիտես Կարոյին: Բա նա մազը երկարին բան կասի՞:
Ծովիկն ու Գայանեն ասացին ինձ: Սուսանը ժամը հինգին ժամադրության է գնալու: Բագրատանք վրա կհասնեն:
Ես դա գիտեմ: Օրը չգիտեի: Որտե՞ղ է հիմա Կարոն, - Դավթակը խիստ հայացքը գամեց քրոջ վրա:
Կինոյի մոտ է սպասում: Գիտի, որ լուրը հասցնելու եմ ձեզ
Էս ի՞նչ ես ծոցդ դրել, Կարո, - համոզված, որ մի բան կհանի` Դավթակը ձեռքը տարավ ընկերոջ բաճկոնի տակ:
Նրանք միշտ գուրզերով են զինվում, սրիկաները: Մի փայտն ինչ է որ:
Ամոթ է, տո, - հանդիմանեց Վարուժը Կարոյին ու ցույց տվեց սեղմած բռունցքը: - Բա սրանք գուրզ չե՞ն:
Դավթակը երկուսին էլ հերքեց.
Վերի թաղի Համոն լավ տղա է: Բագրատն այնուամենայնիվ խաբվեց-գժվեց: Զորքն առել, կռիվ է գնում: Տղա է, ժամադրվել է դուրսընկածի հետ: Լավ է արել:Փոխանակ Սուսանի քիթ-մռութը ջարդի, գնում է Համոյի հախի՞ց գա: Նա էլ` անտեղյակ, մենակ:
Նրանք ե՞րբ են մենակ լինում, որ հակաճառեց Կարոն: - Միշտ զորքով են:

Լավ են անում: Բա վատ է, որ համերաշխ են, իրար թասիբի կանգնող: Հիմա: Կգնանք, դուք հեռու կկանգնեք: Թե Բագրատն աքլորացավ, իրեն եմ շան ծեծ տալու: Ձեր գործը չի:
Ընկերները լուռ համաձայնեցին: Դավթակն հեղինակություն էր նրանց համար: Անցան Բոխուտի եւ Վերին թաղերի միջեւ հոսող գետի կամուրջով: Տղաները ետ ընկան, Դավթակն անցավ առաջ: Դեռ հեռվից էր նկատել պտղատու այգու հանդիպակաց մատույցին հարող կղմինդրի գործարանի ցանկապատի երկայնքով ետուառաջ անող Սուսանին:
Սուսան: Դո՞ւ ես, - իբր անսպասելի էր այդտեղ աղջկան տեսնելը` հարցրեց Դավթակն ու ճամփան շարունակելու արավ` քայլքը դանդաղեցնելով: - Ի՞նչ ես անում այստեղ: Մա՞րդ ես սպասում:
Հա: Բայց ոչ քեզ, - տղա տեսնելիս միշտ իր բնազդին անդավաճան` Սուսանը ձգեց իրեն, ուռցրեց կուրծքը, որպեսզի գարնանային վերարկուի տակից նկատելի լինի ստինքների ուրվագիծը: - Ինձ հետ գործ չունես: Ճամփադ գնա:
Գնում եմ: Բայց լավ կլիներ էս խուլ տեղերում չժամադրվեիր: Այգին դեռ նոր է ծաղկում, թե ասեմ բաղագող ես եկել: Գործարանից էլ` փոշին անպակաս: Փոշի ես կուլ տալի՞ս:
Գիշերօթիկ դպրոցի խնամակալության այգի էր` մրգերի բազմազանությամբ: Խնձորենին էր գերազանցում մյուս մրգատուների համեմատությամբ: Քաղաքում հայտնի էր ,,Թռչունի այգի,, մականունով: Կարճահասակ, սապատավոր մարդ էր պահակը, որը նաեւ այգեգործի դեր էր տանում այնտեղ: Չգիտես երբ եւ ինչու էին նրան Թռչուն անունը տվել: Այդպես էլ կպել էին մականունները` Թռչուն, Թռչունի այգի:

Սուսան, մի քանի անգամ խորհուրդ եմ տվել` ժամադրվում ես, մարդամեջ ժամադրվիր: ՈՒմի՞ց ես թաքնվում: Արածդ բան չի, Սուսան:
Չթողնեիր, - աչքերով նրան ասես շամփրեց աղջիկը: - Չթողնեիք ուրիշների հետ ժամադրվեմ: Շան տեղ չեք դնում: Մի բերան ինձ անուշ խոսք ասած կա՞ս:
Բա ԲագրաՆտը, հիմար: Հալումաշ է լինում քեզ համար: Քաղցր ի՞նչ խոսք ասեմ քեզ: Դասընկերոջ ուշադրությունը քեզ քի՞չ է: Ո՞ր բանում չեմ օգնել: Սա էլ վերջին անգամ, Սուսան. թող պատատակերն ու անամոթությունդ: Ընկերոջ ցավով զգուշացնում եմ. մի անգամ եւս քեզ նկատեցի օյինբազություններովդ, ձեռքիցս չես պրծնի: Դու ինձ լավ գիտես: Էն օրը կգցեմ` էդ սիրունիկ մռութդ տափակի&
Ցանկապատի անկյունից դուրս եկան մի խումբ տղաներ` մեջտեղներում` Համոն: Դավթակն ընդառաջ գնաց: Եվ խումբը, եւՆ Համոն զարմանք էին կտրել:
Հիմա ինձ ես լսելու, Համո, - ասաց նա: - Արի: Արի մի երկու բառ ասենք իրար, - փոքրիկ մի տարածություն առաջացավ խմբի եւ նրանց միջեւ: - Բանից անտեղյակ չեմ: ՈՒրեմն լսիր: Կռիվ չի լինելու: Բագրատին չեմ տեսել, բայց նա ինձ կլսի, գիտես: Այսպես պայմանավորվենք: Ժամանակ չկա, առաջարկիս պատճառները չեմ հասցնի ասել
Քեզ որտեղի՞ց է հայտնի այս ամենը, - նրան ընդհատեց Համոն:
Դա հետո: Մախաթը պարկում չես թաքցնի:
Ի՞նչ Բագրատ, ինչ բան: Ես ժամադրության եմ եկել: Բան չեմ հասկանում, Դավթակ: Արի չշարունակենք:
Լավ էլ խաղում ես անմեղ-անտեղյակի դերդ: Բա էս զորքն ինչու ես բերել: ժամադրությա՞ն: Հեռու փեշերիցդ, ոչինչ չգիտես:

Տո շատ լավ էլ գիտեմ: Երկուսին էլ` Բագոյին ու Սուսանին, մի լավ կթուքումրեմ, պետք լինի` կքոթակեմ: Հիմար է ձեր Բագոն: Գալիս է Համո ծեծի՞: Չգիտի՞, որ տան ճամփեն մոռանալ կտամ:
Դե հիմա լսիր առաջարկս, հետո քոնը կասես: Աշխատիր վիրավորանքը կուլ տալ ու լսիր: Սուսանը կարծում է, թե դու ոչինչ չգիտես այս խաղից&
Գիտեմ այդ ամենը եւ այն, որ դու տեղյակ ես եղել: Դուք էլ եք զորքով` թող թաղեցթաղ լինի& Էլ բան չասես: Դու Դավթակն ես, ես` Համոն: Գնացի:
ՉէՆ, խաբված ես, Համո: Կարեւորը չգիտես:
Կարծում ես եկել եմ ժամադրությա՞ն: Էդ ձեր փալասի հե՞տ: Թող Բագոն գա: Իմ գործը նրա հետ է: Համոյին լաՆվ չգիտի: ,,Քեզ ժամադրողին աղցան կանեմ,,: Սուսանին է այդպես ասել:
Մենակ գայիր: Ժամադրության գայիր:
Ասացի, չէ՞. գիտեի, որ դու տեղյակ ես: Ես քեզ լավ եմ ճանաչում. անտեղի բաներ անողը չես: Հրեն, քո տղերքն էլ մոտեցան:
Դավթակը զարմացած նայում էր առաջացող ընկերներին:
Բա եղա՞վ, - վրդովմունքն հայտնեց նա: - Պայմանը խախտեցիք: Ամոթ է:
Բագրատը չկա՞, - զարմացել էր Համոն: - Բան չեմ հասկանում:
Թողնո՞ւմ ես, որ բացատրեմ ամեն ինչ: Բագրատը գիտի, որ ես եկել եմ քեզ հետ հանդիպելու ձեր էդ վայ ժամադրությունից առաջ
Մոտեցած տղաները ապշեցին: Դավթակը այդ մասին նրանց ոչինչ չէր ասել:

Սուսանը սարքել է այս բանը` հենց Բագրատին տաքացնելու համար: Բայց գլխի չի, որ երկուսդ էլ նախապես պատրաստ եք նրան մերկացնելու: Դու հիմա կգնաս Սուսանի մոտ: Բացի ինձանից նա առայժմ ոչ մեկիդ չի տեսել: Չգիտի: Դե, ժամադրություն է: Կքայլեք մի քիչ: Սիլիբիլի կանեք: Կմոտենա Բագրատը: Քեզ հում-հում ուտել ցանկացողի պես կկանչի մի կողմ: Անհաշտ ու վճռական, իբր միմյանց տաք-տաք լեզվակոխ անելով` կհեռանաք մի տաս-քսան քայլ, կձգձգեք հաշիվ մաքրելուն անցնելը: ՈՒ հանկարծ Սուսանը կտեսնի, թե ինչպես եք դուք վերադառնում թեւ թեւի տված, ծիծաղելով: Մեկնումեկդ, ավելի լավ է` Բագրատը, կհարցնեք նրան` հետո՞: Էլ բան ունե՞ս հրամայելու Ծանր կլինի նրա համար: Խայտառակված կզգա իրեն, բայց այս մի դասը պետք է, Համո: Լսիր, հասկացիր, որ իրավիճակում մի այլ ելք չկար:
Թատրո՞ն, Դավթակ: Տղերքն էլ` թամաշի՞:
Չէ: Հանդիսատես չի լինելու: Մենք բոլորով կհեռանանք: Ձերոնք նույնպես:
Սուսանին կարելի է հասկանալ: Նրա պատճառով դեռ կռիվ չի եղել: Գլուխգովանք է փնտրում` իբր ինքն ումից է պակաս: Աղջիկներից է ուզում մուռը հանել եւ Բագրատին ,,դաս տալ,,:
Սիրո՞ւմ է, - տխուր ժպտաց Համոն: - Մեղք կլինի: Գուցե չարժե՞, Դավթակ:

ՈՒրիշ ի՞նչ ելք ես տեսնում, - մտորելով, մտահոգ` ոտքերի տակ ասես ինչ-որ բան էր դեսուդեն անում Դավթակը: - Սիրահարվել էր դեռ հինգերորդ դասարանում: Մենք էդ տարիքում ի՞նչ գիտենք` սերն ինչ է: Բագրատը` առավել եւս: Սպորտով տարված երեխա էր: Սուսանն հիմա Գիտես, էլ ի՞նչ ասեմ: Մեղք է, հա: Բայց այսօրվա ելքը մի այլ կերպ չեմ տեսնում: Թե համաձայն ես, գնա Սուսանի մոտ` քո ժամադրությանը: Մնացածը` ոնց որ պայմանավորվեցինք: Բագրատը կգա:
Մի քիչ էլ չմտածե՞նք, - երկմտեց Համոն:
Երկրորդ տարբերակ էլ եմ մտածել, բայց կընդունե՞ս: Բագրատն էլ գիտի: Ասենք, այսպես: Դու չես եկել ժամադրության: Սուսանի առաջ հայտնվում է Բագրատը, ուղղակի ասում, որ դու ես խնդրել գա, քո փոխարեն ներողություն խնդրի չգալուդ համար, քանի որ& մի ուրիշի հետ ես ժամադրված: Սիրած աղջկա հետ: Թե Սուսանը ինչպես կվարվի, չգիտեմ: Իսկ Բագրատը պիտի թողնի նրան ու հեռանա: Ի՞նչ կասես:
Այս մեկն ավելի է ընդունելի: Մենք գնացինք, Դավթակ: Լավ ես մտածել&
Բագրատը շտապով, իբր հեւիհեւ հայտնվեց Սուսանի առաջ:
Համոն խնդրեց ասեմ, որ չի կարող գալ: Երեւի չի կարողանում քեզ ասել ճշմարտությունը: Սիրած աղջիկ ունի: Նրա հետ է ժամադրված:
Խաղ խաղացի՞ք հետս: ՈՒրեմն, Դավթակի այս կողմերում լինելը իզուր չէր: Ձեր ո՞ժդըն է Դավթակը:
Նրա հետ ի՞նչ գործ ունես, Սուսան: Նա էլ, բոլորս էլ քո ընկերներն ենք: Իսկ ասածդ խաղը մտքիցդ հանիր: Համոն, ազնիվ խոսք, սիրած աղջիկ ունի: Մի խեղճանա: Սիրուն, ամեն ինչդ տեղը աղջիկ ես: Ամենալավ տղան է քեզ գտնելու:

Սուսանին այլ բան չէր մնում: Վիրավորված, արցունքն հազիվ զսպելով շրջվեց կրնկի վրա ու հեռացավ գրեթե վազքով: Բագրատը նրա ետեւից տարուբերեց գլուխը: Խղճաց Սուսանին: Երեւի դեռեւս համակրում էր նրան, երբեմն փորձում հասկանալ, թե ինչպես նա ընտրեց վայրիվերո այդ ճամփան
Տասներկու տարեկան Սուսանին հայրը տարավ իր հետ Մոսկվա: Հյուր էին գնում այնտեղ բնակվող շահեկան պաշտոնով եղբոր տուն, նաեւ երեխան կտեսներ Մոսկվան, նրա հագով հագուստ կառնեին, ժամանակ կանցկացնեին տեսարժան վայրերն ու ռուսական կյանքը ուսումնասիրելով: Թաղի երեխաներից ոչ մեկը դեռ չէր եղել ոչ միայն Մոսկվայում, այլեւ քչերին էր հաջողվել գոնե մի անգամ տեսնել Երեւանը: Իսկ նա` օրն հայելու առաջ անցկացնող Սուսանը, միանգամից Մոսկվա:

Վերադարձին մի շաբաթից ավել մնացել էին Սոչիում: Դպրոց եկավ /վեցերորդ դասարանում էր արդեն/ սեպտեմբերի երկրորդ կեսին: Աղջիկներին հավաքում էր գլխին, ճմլմլորվում, ֆռֆռում, ցուցադրում բերած հագուստն ու կոշիկները, զանազան անհավանական արկածներ պատմում: Մի օր էլ Ծովիկին ու Գայանեին, որպես ,,ամենավստահելի,, ընկերուհիներ, պատմեց նաեւ այն մասին, որ ծովափին իր ետեւից տղայավարի քարշ է եկել մի սիրունիկ ծովային սպա` երեւի ռուս կամ խախոլ: Իբր այդ սպան ծովափնյա բարձունքից իջնելիս իրեն առել է թեւերի վրա եւ ցածում տարել մի քանի հարյուր մետր` ամբողջ ընթացքում սիրաբանելով: Ինքը նամուսով, աղջկան վայել պահանջել է չխոսել այդ մասին, ամաչել գոնե տարիքից: Ճիշտ է, սպան հազիվ քսան-քսանհինգ տարեկան լիներ, բայց Սուսանը հո նրա վզովը չէ՞ր ընկնելու: Բայց շատ էր լավը սպան: Հնդկական օվկիանոսից էր պատմում, Ինդոնեզիայից ու Հնդկաստանից: Ինքը ոնց որ հեքիաթում լիներ: Սպան նույնիսկ առաջարկ էր արել. ինձ մի մերժիր, ընդունիր սերս, իսկ երբ կհասունանաս, կամուսնանանք: ՈՆղջ աշխարհը ման կգաս: Անպայման նավապետ էր դառնալու: Բայց ո՞նց համաձայներ նրա առաջարկին: Չհամաձայնեց, քանի որ ինքն այստեղ` հայրենի քաղաքում, սիրած տղա ունի, որը գժվում է այդ սիրուց: Արդեն ինքն էլ է համարյա գլուխը կորցնում նրա համար:

Այլեւայլ շատ բաներ պատմեց Սուսանը: Նույնիսկ այն մասին, որ սպան մի անգամ /ինքը լողացել, պառկել էր` ավազներին ու արեւին մարմինը տված, աչքերը փակ/ անսպասելի, նրա հորից ու կողքի մարդկանցից ծածուկ ընկել է ավազին, համբուրել այտն ու աչքերը: Ինքն սթափվել, այնպես է շշպռել հայացքով, որ խեղճ սպան դրանից հետո երկու օր վախեցել էր ծովափ գալ:
Նրա պատմածները անհնարին էր տեղավորել մեկշաբաթյա ժամանակահատվածում: Աղջիկներն ամոթից կարմրել էին, իսկ նա շարունակում էր աղջկական անուրջների իդիլլիան /այդպես էլ անվանեց` ,,Ձեզ պատմեմ իմ տեսած իդիլլիան`/` նորանոր ,,գաղտնիքներ,, բացելով:

Մի այլ անգամ Ծովիկը ձանձրույթով նշեց. ,, Այսքան արկածներիդ համար մի տարին էլ է քիչ: Իսկ դու մի շաբաթ չ՞ես եղել ծովափում,,: ,,Նախանձից ճաքեցի՞ր, - ի պատասխան հարցրել էր Սուսանը: - Քնձռոտ, քաղաքից ոտքդ դուրս չի եկել, դրա համար էլ նախանձում ես,,: Այլեւս Ծովիկին ու Գայանին չէր պատմում: Բերանները բաց այլ դասընկերուհիներ գտավ եւ ավելի էր գունազարդում ժամանակի եւ տարիքի շառավիղները ոտնատակող իր իդիլլիան: Այնպես, որ նույնիսկ ինքն էր արդեն հավատում դրան: Սեռական զարգացման աքսելերացիան եւ նրա չուղղվածությունը պիտի շեղեին նրան միջավայրի պահպանողական եւ ավանդականությանը հարազատ կյանքից, դեռահասությունը պիտի մղվեր անզուսպ ձգտումների, պիտի ապրեր պատրանքներով, ինքնասիրահարված, եզակի ու ամենալավը լինելու սին մարմաջով: Նա իր նոր ունկնդիրներին նույնիսկ ,,Օրագիր,, ներկայացրեց, որն իբր վարել է Մոսկվայում, ապա Սոչիում շարունակել: ,,Հետդ տետր էիր տարե՞լ, - զարմացավ աղջիկներից մեկը: - Մեր տետրերից է,,: Սուսանը մտորեց փոքր-ինչ եւ ծուռ նայեց հարցը տվողին: Իսկ սա դեռ դիտարկում էր աչքի առաջ եղածը. ,,Մի ընդհանուր տետրը այսպես լցնելու համար Ե՞րբ ես հասցրել գրել այսքան,,: Դրանից հետո ո՞ւմ պատմեր Սուսանը: Նա այլեւս ունկնդիր չունեցավ: Այլեւս չէր սովորում դասերը: Առանց այդ էլ սեր չուներ ուսման նկատմամբ, իսկ ճանապարհորդությունը դարձավ այլատեսակվելու խթանիչ:

Ավարտեցին ութերորդ դասարանը: Սովորություն կար դեռեւս տարրական դասարաններից. համադպրոցական զբոսանքի էին գնում անտառ` պաշարով, հետաքրքրությունը բավարարող պարագաներով: Վերադարձան զբոսանքից: Տուն մտնելուց առաջ աղջիկներից մեկի ականջին /իհարկե, նախապես երդման խոսք վերցնելով/ փսփսացել էր, թե Դավթակն անտառում իրեն թաքուն համբուրել է: Աղջիկը խախտել էր երդումը եւ այդ մասին ասել Գայանեին, նա էլ, որ ամենամոտ ընկերուհին էր Ծովիկի, ասել էր վերջինիս: Ամբողջ արձակուրդի ընթացքում եւ իններորդի առաջին քառորդին Ծովիկը անտարբերության էր մատնել Դավթակին: Արհամարհում, անտեսում էր ցանկացած դրսեւորում: Նույնիսկ վիրավորեց մի անգամ, ինչը Դավթակին հանեց համբերությունից, բորբոքեց. ,,Ի՞նչ եմ արել: Ինչո՞ւ ես ինձ հետ շարունակ չոր ու կտրական: Նույնիսկ վիրավորելուն հասար,,: Ծովիկը չէր թաքցրել պատճառը: Դրանից հետո Սուսանին եւ այն աղջկան, որը բստրվածը հաղորդել էր Գայանեին, կանչեցին պարզաբանման: Դաժան էր պահը, բայց երես առ երես զրույցն ավելի էր կարեւոր ու անհրաժեշտ: Դավթակի պահանջն էր դա: Ողջ ընթացքում Սուսանը բերանն անգամ չբացեց: Ոչ հաստատում էր հնարածը, ոչ էլ խոստովանում, որ հնարել է: Նպատակը մեկն էր. որքան հնարավոր է, Ծովիկի հոգում կասկածներ թողնել: Իսկ երբ Գայանեն ասաց. ,,Հեքիաթներդ որտեղ, ում ուզում ես պատմիր, կիսվիր երազներովդ, ,,սիրտդ բաց արա,, , բայց մեզ հետ գործ չունես: Ու՞մ ես փորձում մոլորեցնել: Հաշիվ տուր քեզ, թե չէ ես ինքս սեւդ կբերեմ,,: ,,Ոչ մեկիդ հետ այլեւս չեմ խոսում, - բղավել էր Սուսանը: - ՇաՆտ մի պետքս եք: Կգնամ կենտրոնի դպրոցներից մեկը: Թրիքոտ շներ,,:

Դպրոցում սովորում էին հիմնականում գյուղերից եկած կամ հայրենադարձ ընտանիքների երեխաներ: Սուսանը այն եզակիներից էր, որոնք համարվում էին տեղացի: Նա էր, Բագրատը եւ էլի փոքրաթիվ աշակերտություն, որոնք հաճախ, ոչ ակամա ցուցադրում էին իրենց առավելությունները եկվորների նկատմամբ: Ծովիկն ու Դավթակն էլ էին տեղացի, նրանց պապերը գուցե դեռ անհիշելի ժամանակներից` հնաբնակ: Բայց նրանք երբեք դա առավելություն չէին համարել, դրանով չէին նսեմացնում մյուսներին:
Սուսանը ուրիշ դպրոց չգնաց: Իսկ իններորդի ավարտին մոտ
Համա դասարանցիները պատուհանից նկատեցին անծանոթ երկու տղաների, որ նայում էին դպրոցի մուտքի կողմը եւ ծխում: Սուսանը դասից դուրս գալու թույլտվություն խնդրեց: Գնաց: Քիչ անց մոտեցավ այդ տղաներին: Նրանցից մեկը շուտով հեռացավ: Նրանք ինչ-որ զրուցում էին, մերթ անհաշտ դիմում իրար, մերթ ծիծաղում` դասարանի պատուհաններին նայելով: Տղան թեւը տրամադրեց Սուսանին: ՈՒ գնացին անտառ տանող ճանապարհով: Տղաները մղվեցին նրան ետ բերելու: Աշխարհագրության ուսուցչուհին նրանց կարգի հրավիրեց, իսկ Ծովիկն ասաց. ,,Ձեր գործը չի, տղերք: Մենք ինքներս,,: ՈՒսուցչուհին ակնածանքով նայեց դրության ելքը գտած աղջկան, համաձայնողական ժպտաց աղջիկներին, որոնք Ծովիկի ետեւից շտապեցին դուրս: Վերադարձան հաջորդ ժամի կեսից` ամբողջովին կարմրատակած, արցունքով աչքերն ուռած Սուսանին հետները բերելով Դասերից հետո տուն գնալիս նա դասընկերուհիների հետ էր: Ոչինչ չէին խոսում: Ամեն մեկը գոհ էր յուրովի: Շատ դանդաղ էին քայլում, ասես հրահանգով` բոլորն էլ գլխիկոր: Լռությունը Սուսանը խախտեց. ,,Այսքան ժամանակ ձեզ պատմածներիս եւ ,,Օրագրում,, եղածի մեծ մասը, - ասաց, հնարովի են: Ինքս չէի հասկանում, թե ում եմ ուզում ճաքացնել,,:

Ծիծաղելով, նրան հասկացած` հաշտվեցին ընկերուհիները, հասան տուն: ,,Մեր տուն գնանք, - առաջարկեց Գայանեն: - Մայրս առավոտյան խմոր էր հունցում թաթարբորակիի համար,,: Բոլորն ունեին այդպես միասին ժամանակը երկարաձգելու ցանկություն: Հոժարությամբ համաձայնեցին:
Ավաղ, Սուսանի շրջադարձը երկար չտեւեց: Ընդամենը երկու շաբաթ անց մայրերից մեկը նրան տեսել էր անծանոթ ինչ-որ տղայի հետ անտառից իջնելիս: Բայց այս անգամ նա խուսափել էր ցուցադրումներից. հանել էր ձեռքը տղայի թեւատակից, թաղին մոտ նրանից բաժանվել, ստվերի պես սահել դեպի տուն: Հենց այդ օրը Ծովիկն ու Գայանեն զրուցեցին տղաների հետ, եւ Դավթակն ու Վարուժը խոստացան հոգատար ընկերների պես հետեւել Սուսանի արարքներին, օգնել, դարձի բերել: Վճռեցին ավելի հաճախ նրան ընդգրկել դասարանական ու արտադասարանական միջոցառումներին, կինո կամ այլ տեղ գնալիս անպայման հրավիրել նրան, մենակ չթողնել, ուշադիր լինել նրա դասապատրաստումների հարցում ու նման բաներ:

Վճռելը վճռեցին: Ընդամենը մի քանի օր հետո, երբ փող էին հավաքում համերգի համար /տեղի ,,Հորովել,, երգի-պարի համույթն էր ելույթ ունենում/, նա երկու տոմսի փող տվեց` ,,Ինձ հետ մի ուրիշն էլ կլինի,, ասելով: Խոհեմաբար, բայցեւ զգուշավոր ընկերները համաձայնեցին կողմնակի մեկին իրենց հետ համերգի տանելու հարցում: Բայց Սուսանն ու տղան աստիճանաբար զատվեցին նրանցից, իսկ համերգից հետո չքվեցին ինչ-որ կողմի վրա: Նա այդպիսով հրաժարվեց ընկերների աջակցությունից: Արդեն տասներորդի տարեսկզբին էական մի այլ երեւույթ ցնցեց ընկերներին: Բոլորից կարճ դպրոցական դեյրա հագնող Սուսանը մի կիրակի փողոց ելավ մոդայիկ շալվարով: Ամբարտավանությունը սանձազերծած` փքել էր անբնական լանջացած կուրծքն ու ստինքները, որտեղից-որտեղ յուրացրած տարօրինակ քայլվածքով նկատելի էր դարձնում հետույքի խաղը: ,,Անամոթ,,` կանչեց նրա ետեւից տասներկուամյա եղբայրը, իսկ Կարոն մտատանջ, սեւակնած զրուցող աղջիկներին ու ընկերիներին ասաց. ,,Թողեք, այ մաՆրդ. կարմիր կովը կաշին չի փոխի,,: Սուսանը օտարի պես ծեծել էր եղբորը, իսկ Կարոյի ընկերները համաձայնել էին վերջինիս հետ` իրենց ընկալումը լռությամբ արտահայտելով: Բայց Բագրատը տղաներին առանձին այլ բան ասաց. ,,Կսիրահարեցնեմ վրաս, կգժվեցնեմ ու խռիկ կտամ: Կտեսնեք,,: Շուտով նա էլ հիասթափվեց: Ապարդյուն էր ամեն միջոց: Այն բանից հետո, երբ Սուսանի եղբայրը դպրոցի դիրեկտորին հայտնել էր, թե տանը հորն անգամ անպատվում է աննամուս խոսքերով, դիրեկտորը իններորդ-տասներորդցիների համատեղ ժողով հրավիրեց: Սուսանը չներկայացավ ժողովին: Մի ամիս դասի չէր գալիս:

Նոր տարվան մոտ Բագրատը այնուամենայնիվ վերադարձավ Սուսանի գործին: ,,Գործը,, տապալվել էր արդեն բավականին հմուտ աննամուսությամբ, ինչը պարզվեց Բագրատի խոստովանությունից: Դավթակն էր դարձել ամեն ինչի պատճառը
Մի օր Սուսանը խոստովանել էր Բագրատին, թե Դավթակին ատելով ատում է: Բայց թե ինչու` չէր ասել: Տղան չէր կարողացել գայթակղությունից խուսափել եւ մի կիրակի, երբ Սուսանի ծնողները եւ եղբայրը ամբողջ օրը հյուր էին մոտիկ գյուղերից մեկում, նրա հետ էր եղել նրանց տանը: Սուսանը հրաժարվել էր տրվելուց, պայման դրել, որ Բագրատինը կլինի այն դեպքում, երբ վերջինս Դավթակի հախից գա: Բագրատի հրահրած դասարան-դասարան կռիվը Դավթակն ինքը կանխեց` ընկերոջից հասած վիրավորանքը միայն իրենն համարելով: Բոլորի աչքից հեռու գնացին հաշիվ մաքրելու: Իր իսկ ծեծած Բագրատին տուն բերեց: Գոհարի հետ լվացին երես-մերեսը, ծնոտին սպեղանի դրեցին, ու Դավթակն ասաց. ,,Հարի ֆի տեղ է քեզ դրել Սուսանը: Էս ծեծը չլիներ, հարիֆ-հարիֆ էլ կմնայիր: Գոհար, մեզ մենակ թող& Դե հիմա պատմիր ճիշտը, թեեւ ես որոշ բաներ վաղուց կռահել եմ,,:
Բագրատը խոստովանել էր ամեն ինչ: ,,Եվ ի՞նչ, - ծիծաղել էր Դավթակը, - հաջողության դեպքում պիտի պառկեի՞ր մեկի հետ, որն իբր ինձնից է ուզում վրեժ լուծել: Առիթի դեպքում մի կերպ նրան հասկացրու, որ ես նրան Ծովիկի մատից կտրած եղունգի հետ էլ չեմ փոխի: Իսկ դու զգույշ մնա: Վեներական ցավ ձեռք բերելը հիմա այնքան էլ չի բացառվում Հեռու մնա նրանից,,:

Բագրատը խելքի էր գալիս: ՈՒստարվա վերջի աղջկա խարդավանքում նա խելացի դրսեւորեց իրեն: Դավթակին հաջողվեց կանխել թաղեցթաղ կռիվը, որն արդեն կարող էր սարսափելի լինել, քանի որ նրանք արդեն երեխաներ չէին:

Արի, բալա ջան: Շուտ արա: Հայրդ գժվածի պես է: Հետը խոսել չի լինում: Ոնց որ վիրավոր գազան, - թնկթնկալով` որդուն դիմավորեց մայրը: - Գոհար չեղա՞ծն ուր կորավ: Գնա: հորդ մոտ գնա: Ես քրոջդ գտնեմ:
Մոր վերջին բառերը անուշադրության մատնելով` Դավթակը շտապեց տուն: Անդուր, սղոցելու ձայն հանելով` դուռը զարնվեց պատին: Հայրն սթափվեց որդու այդօրինակ մուտքից, սկզբում չար ու անհաշտ նայեց նրան, ապա անուշադրության մատնեց ու ընկավ խոհերի գիրկը:
- Կարո՞ղ եմ հետդ զրուցել, հայրիկ, - հարցրեց Դավթակը:
- Ի՞նչ խոսենք: Ի՞նչ ասեմ քեզ: Մորդ հասկացրու, թող գլուխս չտանի ավելորդ հարցերով:
- Բայց նա էլ մեղավոր չի: Քանի օր է հետներս խոսք չես փոխանակում: Բա չիմանա՞` ինչ է պատահել:
- Ձեզ ասելուց օգուտ չկա: Վնասն ավելի շատ կլինի,- ծնոտը կրկին ափերին հենելով` հայրը գնաց մտքերի գիրկը:
Դավթակը միջոց էր փնտրում նրան այնուամենայնիվ զրույցի հրավիրելու:

Դու փոքր էիր: Չես հիշի,- անսպասելի սկսեց հայրը: - Յոթ ութ տարեկան երեխա էիր հիսունմեկ թվին: Ինձ կանչեցին մի տեղ: Քանի ամիս քարշ էին տալիս, թե այդ ի՞նչ վերք է, ինչպես եմ վիրավորվել, որ պատերազմն սկսվելուց ընդամենը մի տարի հետո ազատվել, ուղարկվել եմ թիկունք: Վերքերս ցույց տվեցի: Ներկայացրի փաստաթղթեր ազդրիս կոտրված ոսկորի եւ կանտուզիայի մասին: Այս անգամ էլ կանչեցին Երեւան: Քիչ էր մնում վրաս կարեն իրենց բստրածը, թե իբր ինքս եմ ազդրս վիրավորել, որպեսզի զորացրվեմ: Երեւի Աստված օգնեց. Խարկովի մոտ, որտեղ վիրավորվեցի, նույն գործի հետաքննման օրերին հանդիպեցի ինձ հետ շրջափակումից դուրս եկած օսետին մի կնոջ: Նրա ամուսինը, որ մեր դիվիզիայի հրամանատարն էր, հեռագրով, գեներալական իր ստորագրությամբ վկայություն ուղարկեց Երեւան, որ իմ վիրավորվելուն ինքը վկա է, իսկ ինձ վիրահատողն ու կոտրվածքս բուժողը` կինն է եղել: Ամեն ինչ հարթված էր: Այլեւս չքաշքշեցին: Բանսարկությամբ, կեղծ մեղադրանքներով անմեղ մարդկանց իզնութոզը կորցնելու ժամանակները կարծես անցել են, մերկացվել է Ստալինը եւ& Ահա քեզ, խնդրեՆմ:
Հետո՞, - հասուն տղամարդու եւ որդիական հոգածությամբ Դավթը ավելի մոտ քաշեց աթոռը: - Հիմա՞ ինչ կա:

Երկուշաբթի նորից կանչեցին: Զինկոմը մայր էր հայհոյում, թե ինձ համար վկայություն տվող օսետին գեներալը Թի ֆլիսում բացահայտվել է որպես հայրենիքի թշնամի: Իմ գործը դրել են վերաքննման: Առայժմ իբր այստեղ են ուսումնասիրելու, բժշկական էքսպերտիզ - բան: Երեւի Թի ֆլիս տանեն: Սպառնում էր. « Թե չխոստովանես,- ասաց զինկոմը,- կկորցնեմ քեզ հողեցհող»:
ՈՒրիշ վկաներ եղե՞լ են, հերա: Հո միայն գեներալն ու կինը չէին:
Կային, բայց որտե՞ղ գտնեմ նրանց: Կարծում ես կռվի ժամանակ հասցենե՞ր են փոխանակում: Երանի այդպիսի սովորություն լիներ: Կամ ո՞վ գիտի, կենդանի՞ են: Բոլորն էլ խեղված, անդամալույծ մարդիկ: Օդային գնդակոծություն էր: Ինքնաթիռ- ռմբակոծիչների տակ` ոնց որ մսաղաց: ՈՒ՞մ գտնեմ: Մտածել եմ այս մասին: Մարտադաշտից ես ու երեք սիբիրցի սողեսող հասանք մի պառավի տուն: Մի քանի օր թաքնված էինք դեզի տակ, մինչեւ որ մերոնք ետ վերցրին գյուղն ու խուտորը:
Մեզ հոսպիտալ տարան: Մեր գնդի հրամանատարին նույնպես բերեցին այնտեղ: Օսետուհին մեզ ոտքի կանգնեցրեց: Գնդապետի վերքը այնքան էլ վտանգավոր չէր: Կրկին անցել էր հրամանատարի իր պաշտոնին, կռիվներով մինչեւ Բեռլին հասել: Ինձ ու երկու ռուս շարքայինների կոմիսիայով ազատեցին, ուղարկեցին տուն: Մինչեւ 47 թիվը հենակներով էի ման գալիս: Մեզ մի քանի օր թաքուն տեղ տված պառավը կա՞ որ: Ո՞վ գիտի: Բայց նրա ցուցմունքն ի՞նչ: Հո ներկա չի եղել վիրավորվելուս: ՈՒրիշ բան` այն երկու ռուսների տեղն իմանամ:
Պառավի խուտորը կհիշե՞ս, հայրիկ:

Կարելի է: Բայց արդեն այն ժամանակ զառամյալ էր մեր փրկիչը: Համ ականատես չի, համ էլ ո՞վ է նրա վկայությունը բանի տեղ ընդունելու: Հասցեն,- հայրը հայտնագործություն անողի պես սրեց հայացքը: - Բայց չէ՞ որ նա նույնպես ունի մեր հասցեն: ՈՒրեմն&
Երեւի կունենա նաեւ այն երկու ռուսների՞նը:
Հա: Պիտի որ ունենա: Կարգին հասել, խելքը գլխին մարդ ես դարձել, բալա ջան: Հենց վաղն էլ կգնամ Խարկով:
Չէ, հայրիկ; Թող ես գնամ:
Դու՞: Դավթակ ջան, մեր քաղաքից մի կարգին դուրս եկած չկաս: Աշխարհ տեսած չես: Համ էլ մի քննություն ունես դեռ: Քոնը դպրոցը պրծնելն է: Հլա կանչիր մորդ: Թուղթ- մուղթը մայրդ ղութիկում է պահում:
Ես լուրջ եմ ասում, հայրիկ: Քննությունն համարիր հանձնած: Կդիմեմ ժամանակից շուտ հանձնելու համար: Դիրեկտորը չի մերժի: Թող ես գնամ
Եթե քննության հարցը լուծվի... Մի այլ կողմից էլ ես դու ճիշտ: Քաղաքից առանց իրենց թույլտվության չբացակայելու թուղթ ստորագրել տվեցին: Անձնագիրս էլ իրենց մոտ է:
Որոշեցինք: Ես եմ գնում:
Դիրեկտորի մոտ իմ գալը պե՞տք է:
Չէ, հայրիկ: Ինքս: Ամեն ինչ լավ կլինի&
Դիրեկտորը ըմբռնումով լսեց Դավթակին, եւ վերջինս մի օր անց ժողկրթբաժնի ներկայացուցչի հսկողության պայմաններում հանձնեց ֆիզիկայի քննությունը « չորս» գնահատականով: Ատեստատը կստանային ծնողները: Տղան ճամփա ընկավ` գտնելու միակ հույս պառավին: Ոչ ոք, բացի ծնողներից, չգիտեր նրա մեկնելու բուն պատճառը: Դիրեկտորը չխորացավ դրանում: իսկ Գոհարին ասացին, թե Տուապսեում բնակվող քեռու մոտ է գնում` նրա շտապ կանչով:

Ճանապարհելիս Վարուժն էր, Կարոն, Գոհարն ու Գայանեն: Երբ գնացք էր նստելու, մի կողմ կանչեց Կարոյին, ասաց.
Գիտեմ, սիրում ես քրոջս: Նա էլ քեզ է սիրում: Ձեւեր թափելուն մի նայիր: Աղջիկ է, էլի: Դա նրանց մեջ ընդունված բան է. մի քիչ չարչարեն, մի քիչ հոգուդ հետ խաղան դա իր հերթին: Մի բան եմ խնդրելու: Բացակայությանս ընթացքում մերոնց վրա պահիր աչքդ: Եղբայրս բանակից ուշանում է: Արձակուրդ էր գալու: Հիմա երեւի մնաց աշնանը: Կզորացրվի, կգա: Ախպերություն արա, Կարո ջան: Օգնիր հորս ու մորս, Գոհարին: Հայրս ոտքը կաղ հաշմանդամ է, քո կարիքը շատ կզգա:
Որ չասեիր, չէր լինի՞:Նույնն էլ դու կանես ինձ համար, ճի՞շտ է: Մի բան է ինձ համար անհասկանալի մնում, կներես: Դու Տուապսեում քեռի չունես: Գոհարին էլ եք խաբել:
Այդպես էր պետք, Կարո: Կվերադառնամ, ամեն ինչ կիմանաս

Խուտորը արդեն ավան էր դարձել: Հասնելու օրը երեկոյան Դավթակը գտավ պառավի տունը: Նա տնվորներ ուներ: Անձամբ զբաղեցրել էր գերանակապ մեծ տան մի փոքրիկ սենյակը: ՈՒթսունն անց, արդեն մեջքից կռացած տանջահար կին էր` բարի- բարի աչքերով: Աղջիկը, երկու որդիներն ու ամուսինը պատերազմից չէին վերադարձել: Իսպառ դժբախտացած պառավը մխիթարվում էր կորցրած հարազատների ծանոթներից, կռվի տարիներին իր օգնությունը տեսած բանակայիններից կամ նրանց հարազատներից ստացվող նամակներով եւ այն բանով, որ իր դատարկված անտեր տանը անվարձ բնակվում են երկու ընտանիքներ: Դժվարությամբ մտաբերեց Դավթակի հորը: Երկար նայում էր զինվորական համազգեստով բանակայինի նկարը, ինքն իրենից դժգոհ` գլուխը պտտում: Այն բանից հետո, երբ հյուրն ասաց, թե հոր ճակատագիրը վտանգի տակ է, ինքն եկել է նրա հետ այստեղ պատսպարված երկու մարտիկներից մեկնումեկին գտնելու հույսով, պառավը քանդեց անկողնու ծալքը եւ դուրս քաշեց այնտեղից զինվորական դաշտային մի պայուսակ: Դավթակն ուներ երկուսի անուն - ազգանունը: Նամակների կապոցը ծավալուն էր, ծրարները շատ ձեռնահարվելուց` մաշված, խունացած: Չկար իր մոտի անուններից եւ ոչ մեկը կապոցի նամակներում:
Նորից ստուգիր, որդի: Մի շտապիր: ՈՒշադիՆր, հանգիՆստ: Մի անգամ էլ է եղել այսպիսի բան: Եկել էր մարդը: Երկար ստուգում էր եւ, խնդրեմ, մեկ էլ գտավ: Շարունակիր, որդի: Ստուգիր:
Ես կարող եմ թեկուզ ամբողջ օրը տրամադրել: Միայն թե դուք չձանձրանաք:

Ինչ էլ լաՆվ ես խոսում ռուսերեն, տղաս: Ապրես, լավ ծնողներ ունես ուրեմն: Իսկ ձանձրանալը Բա կարելի՞ է ձանձրանալ զավակներին օգնելուց: Դու չէ՞ որ իմ զավակի զավակն ես: Բա ես կձանձրանա՞մ:
Մի ծրարի հետադարձ հասցեն համակ ուշադրությամբ զննելուց հետո Դավթակը եկավ այն կարծիքին, թե նրանում դեռեւս նշմարվող ոյկո Ա րեյ Կ իչը իր մոտ եղած Բոյկո Անդրեյ նշումն է, որի հայրանունը հայրը չէր հիշում: Հասցեն այնքան էլ անընթեռնելի չէր. Սիզրան, Գոգոլի փողոց: Շենքի, բնակարանի կամ տան նշումը չէր կարդացվում: Միմյանց հավաստիացնելով, որ դա հենց Բոյկո Անդրեյն է, շատ ուրախացան պառավ ու պատանի, եւ առավոտյան Դավթակը հեռագիր հղեց տուն` « Մեկնում եմ սիզրան»:
Գոգոլի փողոցի հասցեներով դժվար չէր փնտրածդ մարդուն գտնելը: Սեփական տները տարածվել էին իրարից հեռու, նոսր շարքերով, իսկ փողոցի ծայրին մի քանի շենքեր կային` քառահարկ, նորակառույց: Կարելի էր հարցուփորձ անել` սեփական տներից սկսելով: Դավթակն այդպես էլ արեց: Մի տան մոտ խաղացող մանչուկներին կանչեց, բաց արեց ճամփորդական չեմոդանը, կոն ֆետ տվեց նրանց: Նստեց հանգստանալու այդ տան պատուհանի տակի նստարանին: Երեխաների խաղին էր հետեւում, մտածում, որ իզուր չի դիմում տեղի անձնագրային բաժին: Սակայն ներքին մի ձայն ահազանգում էր` գործ չունես:
Կամացուկ բացվեց պատուհանը: Դավթակը շրջվեց: Զառամյալ մի ծերունի էր ներսից հենվել պատուհանի գոգին:
Հոգնե՞լ ես, որդյակ: Շոգ է: Թե սառը ջուր կուզես, ջրհորը բակում է, մտիր:

Մերձվոլգյան հարավի այրող արեւը, տափաստանային տաք քամու տհաճ գոլը գաղջ բաղնիքի վիճակներ էին բերել: Տեղի անդուր ջրից մինչ այդ հնարավորինս խուսափող Դավթակը չհրաժարվեց ծերունու առաջարկից: Մտավ բակը: Այնտեղ զմայլելի մի պարտեզ էր` ասես քանոնով գծված ուղիղ մարգերով, բալի, սալորի, խնձորի դեռեւս կիսահաս բերքով: Ցանկապատի ամբողջ երկայնքով հաղարջի թփեր էին` արդեն հասած սեւ ու կարմիր պտուղներով:
Վերեւ քաշեց ,,կռունկից,, կախված դույլը, վրա ընկավ խմելու:
Բաժակ եմ բերել, ջահել, - լսեց թիկունքից: - Բաժակով խմիր, որ անուշ լինի:
Ժպտաց ծերունուն, վերցրեց բաժակը: Բայց կուշտ խմել չկարողացավ: Ջրից ձկան աննշան հոտ էր գալիս:
Այստեղից չես երեւի: Ջուրը դուր չեկավ: Որ քամիներն են քեզ մեզ մոտ բերել: Տեսա` որքան փաղաքուՆշ ու սիրով ես երեխաների հետ: Կոն ֆետով հյուրասիրեցիր, - ծերունին վաղահաս խնձորներ էր փնտրում գլխավերեւվում: - Քաղիր դրանցից: Ջահել ես, ատամդ կբռնի:
Շնորհակալություն, պապի, - մտերիմի զգացումով երախտագիտությունն հայտնեց Դավթակը: - Ձեր թոռնե՞րն են:
Չէ: Ես այստեղ ոչ ոք չունեմ: Պառավս վերջերս մեռավ` երեք տարի առաջ: Տղաներիցս մեկը պատերազմից չեկավ /Աստված հոգին լուսավորի/: Մյուսը
Լռեց ծերունին: Դավթակն անհարմար զգաց կրկին հարցնել, քանի որ զգացվում էր, որ ծերունին այլեւս չի ուզում խոսել այդ թեմայով:
Դե, որդի: Ի՞նչն է, ուրեմն, քեզ մեր կողմերը բերել, - խնդմնդաց, շարունակեց: - Կամ գուցե գնդից ինքնակամ փախել, հագել ես քաղաքացիական շորերդ, ժամադրությա.՞ն ես գնում:

Չէ պապի: Ես դեռ զինվոր չեմ: Նոր եմ ավարտել դպրոցը: Հայաստանից եմ: Ձեր կողմերում մի մարդ եմ փնտրում: Պատերազմում հորս հետ նույն մարտերում եղած մի մարդու:
Հաաա, լավ ես անում: Հիմա քո տարիքի շատերն են գնում հայրերի անցած ճամփաներով, փնտրում-գտնում մոռացված, արհամարհված մարդկանց, կապեր ստեղծում: Ապրես, տղաս: Հայրդ կա՞:
Կա: Պապի, գուցե արժե հենց քե՞զ դիմել ինձ հետաքրքրող հարցով

Կարոյի մոր ձեռքից վայր ընկավ դույլը: Փրփրակալած կաթը տարածվեց գոմի հատակին եւ գոլ տվեց նրա ոտքերի տակ: Կարոն սարսափով վրա պրծավ եւ հազիվ պահեց ասես հնձված ցողունի պես վայր ընկնող մորը:
Քեզ ի՞նչ եղավ, մերա, - մղկտաց տղան:
Հեչ: Մը տանջա քզի: Գլուխս ի պտտավ: Իդա Խորոտ աչքիս էրեւցավ Գլուխըն կտրած: Հորթուկ լէ` մոր արնան մեջ կոլոՆլ, կոլոլ:
Հիմա ուշքդ տեղն եկա՞վ, - անցել էր Կարոյի տագնապը: - ՈՒղեկցե՞մ տուն:
Չէ, լաո: Օչխար տի կթիմ: Մը ծիծղա: Իմ մեր` թուրքի դանկեն ընկած քո մամ, ջարդեն շատոՆւնց առեջ ընկավ: Կատղավ` խելքն գլուխն չէր ի գա: Վախտ մի անցավ, շան տղի թուրք կտրեց հայու քոք:
Հոգնած ես: Գնա հանգստացիր: Կկթեմ: Կմաքրեմ գոմը, կգամ:
Դավթակենց դուռը փակ տեսնելով` փոստատարը հեռագիրը հանձնեց Մանուշի մորը: Մանուշը այն բերեց Կարոյենց տուն:
Խոտհունձի չեն կանչում, արա: Վառվում-խանձվում է, հնձող չկա, - ասաց: - Թողնեն, գոնե ինքներս տեր լինենք:

Ես էլ եմ դրա մասին մտածել, - պատասխանեց Կարոն: - Էնօրը անտառապահը մորս անորոշ բան էր ասել, թե խոտհունձի պլան չկա այս տարի: Իրենց համար չկա: Չլինի՞ գյուղերին խոտ պետք չի:
Ո՞նց կլինի էդպես: Կոլխոզի անսունը ի՞նչ ուտի, խաշ ու խորովա՞ծ, - ծիծաղեց Մանուշը ու շրջվեց դուրս գալու: - Հավեսս գալիս է քեզ անասունի հետ տեսնելիս: Դու էդքան բանը ե՞րբ սովորեցիր:
Զգացվեց Կարոն: Շոյում էր Խորոտի մեջքը: Իսկ երբ Մանուշը արդեն դուրս էր գնացել, ափերի մեջ առավ հորթի դունչը եւ համբուրեց:
Լավ ախչիկ ի Մանուշ, լաո, - հորթին գուրգուրող որդուն էր խանդաղատանքով հետեւում մայրը: - Դուք իսկը իրուր համար իք: Հըմը ափսոս, մենձ ի քեզմե, շաՆտ ի մենձ:
Տանը մնացած ե՞մ, ինչ է, այ մեր: Համ էլ ես իմ սիրած աղջիկն ունեմ:
Գուհա՞ր: Խելքս բաՆն չկտրա:
Մերա, թող այդ դարդերդ: Բաներ ես հորինում: Քաղաք եմ իջնելու: Պայմանավորվել ենք տղաներով:
Ընչի՞ հորըդ ի չըսիս: Ինք տուն, դու ինձի է կդիմիս:
Տանն ե՞ս, հայրիկ, - հարցրեց Կարոն շքամուտքից: - Այսքան վաղ տուն եկած չկայիր: Խեր լինի:
Ո՞վ իմանա, տղաս: Խերն ու շառը այնպես են նույնացել, մարդ գլուխ չի հանում, - պատասխանեց հայրը` խուճապի մեջ ինչ-որ բաներ թաքցնելով գրքերի շարքի ետեւում: - Չպրծա՞ք գոմի գործը: Մայրդ գար, հաց ուտեինք:
Առանց ինձ կերեք: Ես մի երկու ժամով տղերքի հետ իջնեմ քաղաք: Գնա՞մ:
Հասած տղա ես: Բա դրա համար թույլտվությո՞ւն են վերցնում: Դպրոցդ ավարտեցիր, մեծ մարդ ես: Դարձյալ թույլտվությո՞ւն: Գնա բալա: Հաց կեր գնա:

Հոր խոսքերում տղան անսովոր հուզմունք նկատեց: Ապա ասես մոռացավ դա ու դուրս եկավ` հագուստը փոխելու: Շուտով կմթներ: Գոհարը, Ծովիկն ու Գայանեն պիտի դուրս գային կար ու ձեւի խմբակի պարապմունքից, իսկ ինքն ու Վարուժը ուշանում են դիմավորել: Մի ամիս հետո գնալու են Երեւան` ընդունելության քննությունների, բայց դեռ կար ու ձեւՆ, կար ու ձեւ, - դժգոհած մտորում էր Կարոն: Իրականում աղջիկները հաճախում էին մշակույթի տուն միայն վկայական ստանալու համար: Կար ու ձեւ նրանք վաղուց գիտեին, բայց հուլիսի մի քանի պարապմունքներին լինելն ու քննությամբ վկայական ստանալը պարտադիր էր: Թեեւ Գոհարը դեռ մի տարի էլ հաճախելու էր պարապմունքներին, բայց պարզապես պահանջեց. ,,Ընդունելության քննությունները չեն փախչի: Կհասցնենք: Իսկ վկայական ունենալը վատ բան չի, - ծիծաղեց` ավելացնելով: - Մարդու գնալիս վկայականը բաժինքին մի բան էլ կավելացնի,,: Նա ընկերուհիներից փոքր էր երկու տարով: Սակայն դա չէր խանգարում նրանց հետ զրույցներում խորհրդի եւ խրատականի տարրը հանդես բերել, ինչը ժառանգաբար նրան էր անցել մորից: Աղջիկները ժպիտով էին ընդունում նրա խորհուրդները եւ շուտով համոզվում, որ նա չի սխալվել: Կայանում էր Գոհարը որպես տիպական հայ ընտանիքի օրինակելի, կնոջ կերպարը իրականացնող անհատականություն:

Նկատեց, որ արդեն վառվում են Դավթակենց լույսերը: Մտավ տուն` հեռագիրը հանձնելու: Ընկերոջ մայրն արտասված էր, իսկ հայրը խոժոռ ու մենակ նստել էր թախտին: Միայն բարեւեց: Չհարցրեց ոչինչ եւ դուրս եկավ: Բանակում տղա ունեն, չգիտես ինչու` Սիզրան հասած Դավթակ: Մտատանջության այնքան բան կունենան` մտածեց:
Կինո կգնանք աղջիկների հետ, - արդեն վճռած` ասաց Վարուժը նրան դիմավորելով կանգառում: - Հինգ տոմս եմ առել դեռ կեսօրին:
Մենք չորսով Չէ, դուք երեքով գնացեք կինո, ես Գոհարին տուն տանեմ: Մայրն արտասված էր, հայրը խոժոռ, մեկուսի վերացած: Գոհարը տանն է պետք:
Կարոյի վճիռը աղջիկներին փոքր-ինչ տխրեցրեց: Սակայն ելքը գտավ Ծովիկը:
Լավ, Կարո, - փաղաքշեց տղայի ուսը: - Մենք քեզ կինոյի մոտ կսպասենք: Գոհարին կուղեկցես, կգաս:
Կհասցնե՞մ որ:
Անխախտ լռությունդ, դոդոշությունդ, - ասաց ու ծիծաղեց Գայանեն, - կարագացնեն Գոհարին տուն հասցնելը: Բայց& Գոհա՞րն ինչ կասի: Բա կինո՞ն:
Կարոն ճիշտ է ասում, - պատասխանեց Գոհարը: - Ես հիմա տանն եմ պետք:
Եվ ավտոբուսում, եւ տան ճանապարհին Կարոն իրոք որ լռում էր: Բայց այս անգամ ոչ թե ասելիքից խուսափելու պատճառով, այլ մտքերն էին խառնիխուռն:
Դավթակից հեռագիր եկավ: Տվեցի ծնողներիդ, - վերջապես խոսեց նա: - Հիմա էլ Սիզրան է գնացել:
Սիզրանը ո՞րն է, Կարո: Լսած չկամ:
Սարատովին եւ Կույբիշեւին հարեւան քաղաք է Վոլգայի ափին: Աշխարհագրությունից թույլ ես:
Աղջկա ինչի՞ն է պետք աշխարհագրությունը: Հո շուրջերկրյա ճանապարհորդության չե՞մ գնալու:

Մեկ էլ տեսար` գնացիր: Ասենք, պետք լինի Դավթակի մոտ գնալ: Ո՞նց կգնաս:
Դու ինձ կտանես: Չես ուղեկցի՞:
Որ դրա կարիքը լիներ, ինձ չէիր առաջարկի:
Դու ե՞րբ ես աղջկա սրտի խոսքն ու կեղծ խոսքը իրարից տարբերելու:
Երբ որ& սրտիդ խոսքն ասես:
Ես քեզ& Քեզ Դավթակի չափ սիրում եմ:
Դավթակի՞& Ոնց որ Դավթակի՞ն:
Չէ: Դավթակի չափ: Բացատրե՞լ է պետք, - հայացքը փախցրեց Գոհարն ու թեւը քաշեց իրեն: - Դավթակի չափ, հասկանո՞ւմ ես ինչքան է դա:
Կարոն չէր հավատում լսածին: ՈՒզում էր, որ նա կրկնի, նայի իր աչքերի մեջ, թեկուզ տասն անգամ ասի Դոդոշ, Կարճլիկ ասի, բայց միայն թե կրկնի խոստովանությունը, որին այնպես էր սպասում ինքը: Երբեք չէր մտածել այն մասին, թե ինչ է անելու, ինչպես է դրսեւորվելու, երբ Գոհարը սերը կհայտնի: ՈՒ հիմա հանկարծահաս երջանկությունից գլուխը կորցրած` պապանձվել, նայում էր սիրած աղջկան, ինչ-որ մրմնջում համրի նման: Ապշել էր, զարմանքից քար կտրել, թե այդ ինչպես է, որ շրջապատում ոչինչ չփոխվեց, որ ինքը ոտքերի վրա է դեռ, չի թռչում-ճախրում կամ պարում խելագար
Ասում ես` մայրս կանչե՞ց, - տղային անսովոր վիճակից դուրս բերեց Գոհարը: - Չես լսո՞ւմ: Մայրս իրո՞ք կանչեց ինձ:
Կարոն ժպտում էր մանկան պես:
Չէ, ստեցի: Ներիր դրա համար: Ստեցի, բայց ոչ նրա համար, որ առանձնանանք երեխեքից: Ձեր տուն մտա հեռագիրը տալու: Մայրդ լաց եղած էր, հայրդ` մթնած, խոժոռ: Մտածեցի, որ ավելի լավ է տանը լինես:

Գոհարը գոհունակ նայում էր նրան: Ինչ-որ ձգողական բան կար տղայի մեջ: Երեխայական անմեղության հետ նաեւ հասունության գրավական: Իսկ ինքը` տասնհինգ տարեկան աղջնակ, ուզում է գրկել այդ սիրունիկ գլուխը, սեղմել կրծքին, նրան տալ բացի աղջկականից նաեւ քրոջականը, չէ՞ որ նա քույր չունի, նաեւ անասելի մի բան, որ թաքնված է հոգու խորին խորքում:
Կարո, որ թուշդ համբուրեմ, կգժվե՞ս:
Հա: Կգժվեմ: Բայց ելքը գիտեմ չգժվելու. ես էլ քեզ կհամբուրեմ, ու կվազես տուն:
Գոհարը մեղմիկ-մեղմիկ շուրթերը հպեց այտին, մի քիչ ձգեց համբույրի տեւողությունը եւ թեւերը կախ սպասում էր` հայացքը շրջապատում, վախվորած: Տղան պատասխանեց նույն համբույրով, ու Գոհարը վազեց, փախավ ուղղակի:
Գնա, - կանչեց մի քիչ անց: - Գնա երեխեքի մոտ: Կինոյին կհասնես
Ծնողներին գտավ այն նույն վիճակում, ինչպես ներկայացրել էր Կարոն: Նախ մորը մոտեցավ, անխոս համբուրեց, ապա անհամարձակ կանգնեց հոր կողքը: Վերջինս փոխեց դիրքը: Ափերն հեռացրեց ծնոտատակից եւ գրկեց աղջկան:
Ներող եղեք, բալա: Հանկարծ չկարծես, թե ես ու մայրդ ձեզանից թաքուն գժտվում ենք, խռովում իրարից: Մեր կյանքում այդպիսի բան չի եղել: ՈՒրիշ բան է: Հետո կիմանաս: Հիմիկվա բան չի: Անցյալից է, բալա ջան: Անցածից:
Դավթակն ասել, որ ձեզ չանհանգստացնեմ հարցերով: Բայց անընդհատ այս վիճակում ձեզ տեսնելը հոգիս հանում է, - փոխադարձաբար հորը փարվեց նա: - Հրես, մաման էլի սկսեց: Այ մերա, կամ ասեք ինչ է սա, կամ զսպիր քեզ: Ի՞նչ անեմ, քանի՞ կտոր լինեմ& Դավթակն թողեց-գնաց, - իր հերթին սկսեց արտասվել:

Ասեմ, Գոհար: Ասեմ, լսիր, - երկար լռելուց հետո սկսեց հայրը: - Արդեն մեծ ես, խելացի, ուրեմն բան չես ասի ուրիշներին, - ահագին բռունցքով զարկեց ծնկանը, մոտ կանչեց աղջկան եւ սկսեց պատմել ցածրաձայն: Գոհարը խոնարհ,մեջքից ծռված լսում էր ու աշխատում թաքցնել արցունքները: Հայրը նրան տվեց Դավթակի հեռագիրը: Աղջիկը կարդաց, հեկեկաց պարզապես:
Հայրիկ, մեր դասատուն ասում էր Մի անգամ պատմեց, որ դասալիքներին, սիմուլյանտներին Բայց չէ՞ որ դու այդքան մեդալներ ունես, - այլեւս անզուսպ դարձավ Գոհարի լացը:
Մայրը տեղից ելավ, գրկեց նրան, ու այդպես ձայն-ձայնի մղկտում էին մայր ու աղջիկ: Հայրը լուռ էր ու անճար
Կարոյի հայրը վերադասավորեց գրապահարանի երկու դարակ, ձեռագիր մի քանի թուղթ խցկեց գրպանը ու ելավ պատշգամբ:
Հը՞, կնիկ, էլի արյան մե՞ջ ես տեսնում անսունիդ:
Ինչքան անդարդ մարդ իս դու: Գիրք է ու գիրք քու աշխարհ: Մե մատ լաճի նազուկ մեջք առե, տուն-տեղ թափեր իս վրեն: Օր մի տի խելռիս էդ քո գրեն: ԿարդաՆ, կարդա& Վերջդ ի՞նչ տի էղի: Մե օր իՆնչ է, մալի մասին չմտածիս:
Հանգստացիր: Մենք էլ կտանենք, կտանք թուրքերին: Կարոս ցավից կազատվի:
Մալ Կարոյին ցավ չէ: Շատ կսիրա մալ: Թուրքի պահած կովու կաթ չխըմվի, մարդ: Թուրքին ես մալ չեմ ի տա: Դու խոտեն ըսե, խոտեՆն: ՈՒրկի՞ց ճարինք: Խոտ կվառի, կփչանա, հըմը հունձք արգերիր ին:
Ինչպես բոլորը, այնպես էլ մենք:
Բոլոր գիրք կարդալը տվեր ին ուրանց զավակներուն: Դու քո զավակ գոմ իս ղրկի:

ՈՒզածդ ի՞նչ է, այ կնիկ: Բա սա գործ չի՞, - գրպանից հանեց եւ կրկին տեղը դրեց թղթերը: - Սրանց մեջ եւ մալ է, եւ խոտ, եւ զավակի ներկա ու ապագա:
Ետ գնաց, մտավ ննջասենյակ եւ դուռը թիկունքից ամուր ծածկեց: Ծածկելը անբավարար թվաց, նա գցեց փակի ագույցը: Հանեց թղթերը, նրանցից առանձնացրեց մեկը եւ կրկին խորասուզվեց ընթերցանության մեջ: Նժդեհի դիմումն էր` ,,Բաց նամակ հայ մտավորականությանը,,: Վերընթերցեց, շոյեց թերթը, դրեց մի կողմ: Ձեռքն առավ մի քանի այլ թերթեր: Վրացյանի եւ Իսահակյանի նամակներից հատվածներ էին: Մի թուղթ անստորագիր էր, մանրատառ` ,,Հրովարտակ,, գլխագրով: Այն կոչ էր հայությանը, որով հրահանգվում էր արթնանալ, սթափվել եւ, քանի դեռ դեմոկրատական ինչ-ինչ տեղաշարժեր են կայծկլտում, օգտվել առիթից, բարձրացնել բազմաչարչար ազգին անդադար տանջով Հայկական հարցը: Շեղատառ ու ընդգծված տողերում կոչ էր արվում. ,, Անհապաղ պետք է բարձրացնել Հայոց եղեռնը ճանաչելու հարցը, պաշտոնապես այն ընդունել որպես մի ամբողջ ժողովրդի եւ համայն մարդկության դեմ իրագործված վանդալիզմ` ցեղասպանություն: Դնել Թուրքիային միջազգային դատի կանչելու խնդիրը: Սրանք այսօրվա խնդիրներ են, որ պահանջում են աննահանջ կատարում,,: Ընդգծվածը վերընթերցեց: Սրեց լսողությունը: Ոտնաձայներ էին: Զգուշանալով` սեղանի վրա եղածը խցկեց դարձյալ զույգ գրպանները եւ ժպտադեմ նայեց ներս մտած կնոջը, որի առջեւ դանդաղ էր բացել դուռը` գրպանների ուռածությունը հարթելու նպատակով:
Տղեդ քո մոտ կուգա մտնի, գրքի գերի: Դուռ փակեր, քզի փակեր իս&

Կարոն ներս չմտավ: Գոմից նրա ականջին էր հասել Մարալի մզզոցը: ՈՒշ էր ժամը նման մզզոցի համար: Մզզոցը բառաչի փոխվեց: Տղան անհանգստացած` շտապ իջավ գոմ: Ճրագի լույսի տակ պսպղացին անասունների արթուն աչքերը: Կարոն նրանցում անսովոր տագնապ կարդաց: Խորոտը ոտքն էր թափով զարկում գետնին` ջանալով դուրս գալ իր բաժնից: Հորթերի մեջ խռովք չկար: Բայց բոլորն էլ ոտքի վրա էին: Չէր երեւում միայն Խորոտիկը` Խորոտի հորթը: Հատակը լուսավորելով` նկատեց անասունների անհանգիստ վիճակի պատճառը. Խորոտիկը ոտքը մտցրել էր մոր եւ Մարալի միջեւ տախտակամած շարվածքի արանքը, երեւի բավականին չարչարվել ազատելու համար, բայց չկարողանալով` պառկել էր ուժասպառ, մեջքի վրա, ոտքը զույգ տախտակների արանքում: Հեւում էր սաստիկ:
Կարոն ժպտաց.
ՉարաճճիՆ իմ Խորոտիկ, - տախտակը տեղից հանելով` Կարոն ազատեց նրան, կանգնեցրեց ոտքի, շարունակեց խոսել նրա հետ եւ գուրգուրեց: - Ինչքան էլ սիրոՆւն ես, անպիտան:
Քշեց, տարավ Խորոտի մոտ: Սա կարոտով լիզեց հորթուկի ճակատը, դունչը եւ նրան չարգելեց այդ ուշ ժամին կպչելու իր պտուկներից: Խորոտիկը մշմշաց ու կերավ ինչքան թույլ էր տալիս ,,պայքարում,, հոգնած վիճակը: Կարոն դեռ ժպտում եր: Վերջապես նրան քաշեց-տարավ հորթերի բաժինն ու դուրս ելավ:
Ի՞նչ էր պատահել, - հարցրեց մոտեցող հայրը:
Խորոտիկը ոտքը կոխել տախտակների արանքը, չարչարվել-մնացել էր: Կխտացնեմ, արանքներ չեմ թողնի:

Տղա ջան, - հայրն այնպես դիմեց նրան, ասես վաղուց ինչ-որ գաղտնիք էր ուզում հայտնած լինել: - Ինձ գյուղտեխնիկում են հրավիրում: Նրանց մաթեմատիկայի դասատուներից մեկը տեղափոխվել է Լենինական: Տեղն ազատ է: Կգնամ: ՈՒզու՞մ ես, արի ընդունվիր տեխնիկում: Անասնապահությունը քոնն է ու քոնը: Համապատասխան կրթությունը գործին չի խանգարի: Ի՞նչ կասես:
Դավթակի հայրն ու մայրը մեռած ու թաղած չեն, - հոր խոսքն անպատասխան թողեց Կարոն: - Մտնեիր, հալներն հարցնեիր:
Հայրը մտքերի մեջ ընկավ, ասաց.
Կարիք չկա, տղաս: Ընտանիք է, ինչ ասես կարող է անցնել նրանց միջով: Օգնության հարց լինի, իրենք կդիմեն:
Տեխնիկում լէ չուզի՞ս, լաո, - հարցրեց մայրը, երբ մնացին երկուսով:
Քանի՞ անգամ ասեմ: Իմը անասունն է, գոմը, դաշտը: Անասունին գիտեցածս հերիք է:
Էդ լե ճիշտ ի: Քո հեր ուսյալ ի, ինտելիգենտ: ՈՒսյալ մալ կաշա՞:
Մայրը դեռ թնթնում էր, Կարոն մտավ հոր մոտ:
Պիտի խոստովանեմ, - ասաց: - Անցյալ անգամ սեղանին թողածդ գրքի մեջ թուղթ կար, կարդացի: Նժդեհն ո՞վ է, հայրիկ: Սարսափելի բաներ էր գրված:
Դու իրավունք ունե՞ս առանց ինձ ասելու խառնշտել գրասեղանը: Լրի՞վ կարդացիր: Ընկերներիդ հո բան չե՞ս ասել:
Ոչ ոքի: Կարելի՞ է, ուրիշ բաներ էլ կարդամ:
Չէ: Դու սրանց հետ գործ չունես: Առայժմ չունես: Համարիր, որ չես տեսել: Չկան: Տիրոջն եմ վերադարձրել: Մի մթնիր: Ամեն ինչ իր ժամանակն ունի&
Ես տասնութ տարեկան եմ` հասունության ատեստատը ձեռքիս:

Դա դեռ քիչ է, բալա: Համբերիր մի քանի տարի եւս& Իմ ու մորդ տեսածն ու քաշածը մի քանի սերնդի է հերիք: Բայց աստված չանի, դուք էլ տեսնեք: Չես կարդացել ասածդ թուղթը: Չի եղել: Մեր տանը նման բաներ չկան: Լսեցի՞ր, - անսովոր խստացավ, նույնիսկ կոպտացավ հոր ձայնը: Հաջորդ իսկ պահին մեղմեց տոնը: - Մի նեղանա: Կգնաս բանակ, կվերադառնաս: Այն ժամանակ շատ-շատ բաներ կասեմ քեզ: Այդ ընթացքում կփոխվեն ժամանակները:
Կարոն գլխիկոր դուրս եկավ սենյակից: Մայրը թեյնիկը դրել վառարանին` նրանց էր սպասում` թեւերը կրծքին խաչած:
Պառկա՞վ: Կի կարդա՞:
Չէ, մերա, - կրկին բացեց հոր սենյակի դուռը: - Թեյը պատրաստ է, հերա:
Տեխնիկում չուզե, ուրիշ ուսում չուզե, մարդ: Մեր լաճ է՞շ մնա:
Դա նրա որոշելու բանն է, այ կնիկ: Ինձանից ի՞նչ ես ուզում: Բայց, Կարո, մորդ մտահոգությունը իսկապես խորհելու տեղիք է տալիս: Վերջնական մի բան ասա, այս պարապ զրույցներից պրծնենք:
Պարապ չէ իմ ըսած: ԸմմմեՆն ուսյալ տի դառնան, քո զավակ` գիտնական մարդու զավակ, է՞շ տի մնա:
Քո էշ-մեշը թող, մերա: Ասել եմ, կրկնում եմ վերջին անգամ. անասուն եմ պահելու, հասկանու՞մ ես: Անասնապահ եմ դառնալու: Արոտավայր, խոտ, գոմ: Դա է իմը եւ վերջ:
Աղջիկ կի տա՞ն չոբանին, - լացակումեց մայրը: - Յա քոՆռ աղջիկ չոբան կուգա, յա սախատ: Խորոտ աղջիկ քըզի չուզա:
Հայր ու որդի խուլ ծիծաղեցին: Մայրը արտասված, խռոված դուրս եկավ խոհանոցից եւ արդեն պատշգամբում շարունակում էր իր դժգոհությունը երկուսից էլ:

- Ինք ուսում առե պրծերի ի: Զավկին թողու անասունի շարք: Երկու տաս տարի աչքիս առեջ զուտ գիրք, գիրք: Զավակիդ տեղ լէ կարթցիր պրծար&

Երկու աղջնակներ ու մի մանչուկ, լսելով անծանոթ հյուրի հետ ծերունու գրեթե բղավոցով զրույցը, բացել պարտեզի դռնակը, ուշադրությամբ հետեւում էին: Տանտերը հեռավոր մարզերում վարունգ էր քաղում: Հավաքել մի լիքը թաս ելակ, դրել Դավթակի առջեւ, պահանջել էր չհեռանա, քանի որ ,,Աստված մի ուրիշ հյուր, ո՞վ գիտե, մեկ էլ կպարգեւի՞ իրեն,,:
Հյուրը իր մոտ կանչեց մանուկներին, մի-մի բուռ ելակ տվեց եւ փաղաքուշ ասաց.
Դե հիմա գնացեք ձեր խաղին:
Ավազակներ են, - ծիծաղի հետ լսվեց ծերունու ձայնը: - Քանի անգամ եմ հորդ որել` ասեք: Բա՞ն եք ուզում, դիմեք, ինքս կհավաքեմ կտամ: Բայց չէՆ. գողունի մտնում են, մարգերը փչացնում: Չէ, քաՆղցր է արգելված պտուղը:
Նրա խոսքերի վրա մանուկները կչկչացին, վազեցին փողոց: Ծերունին ոտքը զարկեց հողին` իբր հետեւում, վռնդում է նրանց:
Լավիկներն են, - վերադարձավ վարունգներով, նստեց Դավթակի մոտ: - Շատ են լավը: Տատ ու պապի մոտ են եկել Մուրմանսկից: Ասա հիմա, տղաս: Ո՞Ւմ ես փնտրում: Այստեղի ամենահնաբնակը ես եմ:
Բոյկո Անդրեին: Հորս ռազմաճակատային
Ծերունին կերպարանափոխվեց: Խոժոռ, անբարյացակամ նայում էր Դավթակին:
Կնշանակի, հենց այնպես, պատահաբար չէր այստեղ` այս տանը մոտենալդ: Ո՞վ է քեզ ուղարկել: Ո՞ր շունն է կրկին սովածացել: Լակոտի տարիքումդ արդեն հոտոտա՞ն ես, շան լակոտ:

Ի՞նչ եք ասում, պապի, - հակառակ ծերունու վիրավորանքների` ուրախությունից ծուլ եկավ հյուրը: - Դուք, ուրեմն, ճանաչո՞ւմ եք նրան: Երեւի ձեր որդին է կամ հարազատների՞ց: Նայեք, - պարզեց մի խումբ բանակայինների ռազմաճակատային նկարը: - ՈՒշադիր նայեք այս մարդուն, - ցույց տվեց հորը, որ հենց Բոյկոյի կողքն էր նկարում կանգնած: - Իսկ հիմա ինձ նայեք:
Ծերունին լուսանկարը գրեթե կպցրեց քթին: Շատ էր թույլ տեսողությունը: Գտավ Բոյկոյին: Մատով քնքուշ շոյում էր նրա դեմքը: Ապա վերադարձրեց լուսանկարը, Դավթակին եւ ասաց.
Սպասիր, ես հիմա:
Արագ-արագ վերադարձավ տնից` ձեռքին մի ուրիշ լուսանկար: Նույնն էր, ինչ որ Դավթակի ունեցածը, բայց ավելի լավ պահպանված:
Հա: Այս զինվորը շատ է քեզ նման: Հա՞յրդ է, ուրեմն: Ներող եղիր. շուրջը այնքան շուն ու գել կա, որ գժվել կարելի է: Տղաս է Անդրեյը: Հիմա այստեղ չի: Ընտանիքն առավ, գնաց գարշահոտ այս տեղերից: Հաշմանդամ դժբախտ է, բայց հանգիստ չէին տալիս Քաշքշում էին դես ու դեն:
Հիմա որտե՞ղ է, Պապի:
ՈՒրալում: Սվերդլովսկից հյուսիս: Հասցեն կտամ: Այսօր մնա մոտս, ինձ հետ գիշերիր:
Հաճույքով կմնայի, բայց ժամանակս չի ներում: Ձեր որդուց է կախված հորս ճակատագիրը: Նրա վկայության կարիքն է զգացվում: Կանչել, քաշքշում են նույնպես անդամալույծ մարդուն, մեղադրում, թե իբր ինքն է իր ոտքին կրակել:

Նույն պատմությունն է, ինչ որ Անդրեինը: Որդուս հիսունմեկ թվականին վերցրին կալանքի: Հաշմանդամին, պատկերացնո՞ւմ ես: Առանձին խցիկում: Գոնե ընդհանուրում լիներ: Նույնիսկ նոպաների ժամանակ դուռը բացող չի եղել: Մի կերպ դուրս պրծավ. ապուշին անգամ պարզ է, որ մարդն ինքն իրեն արկի բեկորով վիրավորել չի կարող: Մինչեւ հիմա էլ բեկորը մարմնում է, ոսկորի մեջ: Վտանգավոր է ձեռք տալ-հանելը: Ազատվեց: Բայց ահավորից ահավոր են հասարակական կարծիքը, արհամարհանքն ու պարսավանքը: Հո ժողովուրդ չի՞: Իրար կոկորդից բռնած խելագար ամբոխ է: Սառնարանների վերանորոգման արհեստանոցում էր աշխատում: Այնքան բամբասեցին, այնքան հալածեցին որպես դասալիքի, որ հեռացավ աշխատանքից: Գնալով ավելի վատացավ առողջությունը: Հիմա էլ այստեղ` այս թաղում էին շարունակվում թաքուն հալածանքները: Քանի անգամ եմ ինքս լսել. դասալիք էին կանչում ետեւից: Երեխաներն էին կանչում: Պատկերացնու՞մ ես ինչ փչածություն է երեխայի հոգին արատավորելը: Թողեց ծննդավայր, հայրական տուն: Գնաց, հեռացավ Երեւի վշտացնե՞մ քեզ. նա անկողնային հիվանդ է հիմա: Նաեւ հոգեկան խանգարումներ ունի: Եթե նույնիսկ ոտքի կանգնի ռազմաճակատի ընկերոջը ձեռք մեկնելու համար, ով է նրա խոսքը բանի տեղ դնողը: Բայց, փորձիր: Հասցեն բերեմ, - ճանապարհ ընկիր, որդի

Անդրեյ Բոյկոն սուր նոպաների մեջ էր: Կինը` անժամանակ ծերությունից թոռոմած դժբախտ, ուղղակի աղաչեց չանհանգստացնել, չհիշեցնել անցյալը: Փորձիր միայն թուղթ տանել հետդ նրա ստորագրությամբ ու նոտարականով հաստատված: Տա Աստված` օգնի: ՈՒրիշ ինչո՞վ& Մեռած է ու թաղած չի&
Ասում ես, անդամալույծ-անհու՞յս է Անդրեյը, - լուրը խոր ցավով ընդունեց Դավթակի հայրը:- Բերածդ վկայությունը օգնի, պրծնեմ ձեռքներից: Կգնամ մոտը: Ճակատագրերի, կյանքի նույնություն&
Մյուսը, հայրիկ, աՆյ սա, - տղան ցույց տվեց լուսանկարում մի այլ բանակայինի, - երեք տարի առաջ մահացել է թոքերի քաղցկեղից: Նույնպես հաշմանդամ, անկողնային հիվանդ է եղել: Հինգ երեխա որբ են մնացել, մեծը` տասնչորս տարեկան: Կինը իրանից առաջ է մահացած եղել Դե ինչ. արի տանենք այս վկայությունը, զխտկվեն պրծնեն:
Պատճենահանել է պետք: Մի երկու օրինակ պահեմ մոտս: Դեռ ինչեր կարող են լինել:
Հեւիհեւ ներս ընկան Վարուժն ու Կարոն: Կարոտով գրկախառնվեցին Դավթակի հետ: Երբեք մեկ-երկու օրով իրարից բաժանվելու առիթը չէր եղել: Իսկ այս անգամ` քսանչորս օր:
Շատ էի կարոտում, - Կարոյի կողը բզեց նա: - Վարուժ, հո չե՞ս նեղանում: Ամենից շատ Դոդոշին եմ կարոտել:
Նեղանալու ի՞նչ կա: Բոլորս էլ սրան մեզնից շատ ենք սիրում: Ասա` վե՞ջն է: Ճիշտն ասա, Կարո, անցյալ անգամ որ Ապարանից եկար, ո՞ւմ այցելեցիր առաջինը:
Անասունին` գոմ, - ընկերների ծիծաղին միացավ Կարոն: - Ինչ ճիշտն է` ճիշտ:

Հա, հայրիկ: Մի բան էլ իմացա: Օսետին գեներալին բանտարկել են 56 թվականին: Հրաժարվել է Հունգարիա մտնել, հրաժարական է տվել: Դատել են` մահապատիժ
Գիտեի, Դավթակ: Արդեն բանակի հրամանատար էր: Մեծ մարդ, հմուտ զորավար: Սովետների թշնամի հայտարարեցին Թողնենք: Սա ձեր մատաղ հոգիների համար չի: Ավելի լավ է` չիմանաք: Հիմա ուզում եմ ընկերներիցդ ներողություն խնդրել, - ինքնամփոփ շարունակեց հայրը: - Գնալուցդ առաջ խնդրեցի մարդու բան չասել: Դե, մինչեւ պառավին ու կռվի ընկերներիցս որեւէ մեկին գտնելը կարիք չկար, ճիշտ չէր լինի ասել բուն պատճառը Տղաները պիտի որ հասկանան: Տար, տղաս: Պատճենը բեր, իսկ ես վաղը կգնամ: Գնամ հոգեառների մոտ:
Դավթակը ամեն ինչ հանգամանալից պատմեց ընկերներին ու հետեւության հասավ.
Եթե գեներալին գնդակահարել են, ուրեմն եւ պատժել են ուզում բոլոր նրանց, ովքեր կռվել են նրա դիվիզիայի շարքերում: Տղաներ, - նոտարականը կարո՞ղ է չհաստատել սրա պատճենները, - Բոյկոյից ստացած վկայականից աչքը չէր կտրում:
Օրինական գրություն է` այնտեղի նոտարի կողմից հաստատված: Ի՞նչ իրավունք ունեն չվավերացնելու, - արդեն ընդվզողական էր Վարուժի խոսքը: - Կլինի: Կարո՞, երեկ Մանուշի հետ անտառտնտեսություն եք գնացել: Ի՞նչ ասացին:
Իրենք սկսելու են հունձը: Մասնավորին չեն տալու: Ծախելու են գյուղերի, կոլխոզ-սովխոզների վրա: Մնում է սարերը գնանք: Կրկնակի դժվար կլինի, բայց կբերենք: Առանց խոտի հո չե՞նք մնա:
ՈՒսումդ շարունակելու մասին այդպես էլ չե՞ս մտածում, - հարցրեց Դավթակը:- Ախր ընդունակություններդ&

ԼաՆվ է, է: Դուք սովորեք: Ձեզ էլ է հերիք, ինձ էլ: Վաղվանից ես Մանուշը գնում ենք սարը: Արձակուրդ է վերցրել հենց խոտհունձի համար: ԿԿարողանաՆք` կօգնեք:
Պարապմունքներն են տուժելու, Կարո: Արի այսպես որոշենք, - ասաց Դավթակը: - Ովքեր ազատ են պարապմունքներից, հետդ կգան: Ծնողներից էլ երեւի: Բինաներ կդնեք, կմնաք սարում: Ես ու Վարուժը Բագրատի, Ծովիկի, Գեւոյի ու Գայանեի հետ սարը կբարձրանանք շաբաթը երկու անգամ: Համ ուտելիքը կբերենք, համ էլ կօգնենք խոտը տուն բերելուն:
Գիշեր-ցերեկ եմ անելու, - իր մտքերի հետ էր Կարոն: - Միսակի Վանիկն ու Կռոն /այդպես էին անվանում վերջերս Շիրակի կողմերից այդտեղ եկած ընտանիքի կրտսեր զավակին/ ձիով կլինեն: Գործներս կհեշտանա: Դեզաչափ քարշ կտանք, կբերենք: Ամեն ինչ լավ կլինի&
Վարուժ, - ընկերոջը բզեց Դավթակը: - Եղբայրդ երես առած է մեծանում: Դիր Կարոյի տրամադրության տակ:
Ականջները պոկելով կուղարկեմ: Երես են տալիս հերնումերս: Էլ պրծավ: Թող մարդ դառնա: ,,Վրեժս օդաչոՆւ է դառնալու, - իր համար հնարել է հայրս: - Սեփական երազը որդով է ուզում իրականացնել: Վրեժն էլ հետդ կլինի, Կարո: Միսակի Վանիկի տարիքին է, լակոտ չի արդեն:
Հասան նոտարական գրասենյակ: Եվ մեքենագրում էին այնտեղ, եւ հաստատում ներկայացված փաստաթղթերը: Ներս գնացին Դավթակն ու Վարուժը: Կարոն մնաց դրսում: Շուտով հայտնվեց Վարուժը:
Գնանք, Կարո ջան: Ամեն ինչ կարգին է, - ասաց: - Կպրծնեն, - Դավթակը կբերի:

Արա, - ճանապարհի շրջադարձում ոտքը կախ գցեց Կարոն, ծիծաղում էր: - Մի բան ասեմ, չծիծաղես: Էնօրը տուն մտնեմ տեսնեմ` Գոհարը մորս գրել-կարդալ է սովորեցնում: Հայրս խեղդվում էր ծիծաղից: Ասաց. ,,Քսան տարուց ավել չարչարվում եմ, աղջիկ ջան, - չկարողացա անունը գրել տամ: Բա դու գլուխ կհանե՞ս,,: Զարմանալին գիտե՞ս որնէ. Մայրս ենթարկվում է այս բանում Գոհարին: ,,Լավ սովորեմ, գնամ Կարոյիս տեղը քննություներ հանձնեմ,,- ասաց:
Անցորդները զարմացել էին անսպասելի, քահ-քահ ծիծաղից մարող ընկերների վրա: Սրանք թեւ թեւի տված արագացրին քայլերը, անցան` հետ նայելով ավելի ուժգնացրած իրենց ծիծաղը:
Մայրդ գիտի՞, որ դու Գոհարին
Չեմ ասել: Բայց երեւի կռահում է: Մի անգամ կատակեց. ,,Լավ աղջիկ է, խորոտ աղջիկ: Դու ք՞ռ ես, Կարո,,:
Դո՞ւ ինչ ասացիր:
Քոռ չեմ, ասի:
Լավ ես ասել:

10.

Եղբորս չես տեսե՞լ, - վազքից հեւալով` Միսակի Վանիկին հասավ, հարցրեց Վարուժի կրտսեր եղբայր Վրեժը: - Դանդալոշ, քեզ չեմ հարցնո՞ւմ:
Ձեր տանը չե՞ն: Միշտ էնտեղ են պարապում:
Չէ, չկային: Դուրս են եկել մի քիչ առաջ: Էս կողմով չանցա՞ն:
Չեմ տեսել: Տռճկի ես տալիս: Դոդոշը հախիցդ կգա, թե վաղը սարը գնալուն պատրաստ չեղար: Հետներս լինես, ձի նստել կսովորեցնեմ:
Կգամ: Թե իրենց տեսնես, ասա` կարեւոր բան կա: Թող կինոյի մոտ գան, - շուտասելուկի պես վրա տվեց Վրեժը եւ փողոցով վազեց ցած:

Հանձնարարությունը, որ տվել էր Գեւոն, շատ էր ոգեւորել տղային: Առավել եւս այն, որ ինքը գիտի տեղի ունեցածի մանրամասները, նրան ավելի մեծամտացրել, կարեւոր ու անփոխարինելի էր դարձրել սեփական աչքում: Որ ծանոթին տեսներ, հույժ կարեւոր արտահայտությամբ հարցնում էր եղբոր, Դավթակի ու Բագրատի մասին: Կարեւոր, շատ կարեւոր գաղտնիք ունի նա: Մյուսները չգիտեն
Մեծահասակները ժպտում էին` ծանոթ լինելով տարիքից մեծ երեւալու ձգտմանը: Ընկերները հարցուփորձում էին, դժգոհ ծամածռվում, չի ասում գիտեցածը: Այդպես վազվզելով` գլխին հավաքեց հասակակիցներին, եւ խայտաբղետ խմբով կինոյի շենքին մոտեցան, ուր սպասում էին Բագրատի համադասարանցիները` անծանոթ երկու տղայի հետ: Ոչ մի տեղ չկան:
Արձագանքող չեղավ, իսկ հետի համադասարանցին նախատելու պես նկատեց.
Ինչ ես քոռ-քոռ գոռում: Հրեն չե՞ն Դավթակն ու Վարուժը` նրանց հետ:
Դավթակը ընդառաջ ելավ ստվար այդ խմբին, խոժոռ նայեց ու գոռաց.
Ոչ մեկիդ չտեսնեմ այստեղ: Ոչ մեկիդ: Գնացեք տները: Իսկ դու, - մոտ կանչեց Վրեժին, - հենց հիմա /ոչ թե վաղը/, Վանիկի հետ սարը կբարձրանաս` Կարոյի մոտ: Վարուժ, տեր եղիր սրան: Չաքլորանա, չփքվի:
Վազքով տուն, - խիստ կարգադրեց Վարուժը: - Լսեցի՞ր ինչ ասաց Դավթակը:
Մենք էլ պետք կլինենք, էլիՆ: Թե՞ մենք տղա չենք:
Մի բառ էլ դուրս տվիր, ոտքիս տակ կգցեմ: Գնա: Մաման ու Դավթակենք բան-ման են սարքել: Հասիր, Վանիկի հետ գնացեք սարը:
Նա ձիով է: Ո՞նց հասնեմ:
Խանդակում կսպասի: Գնա:

Հնազանդվեց Վրեժը, բայց գնում էր ցուցադրական դանդաղությամբ: խայտաբղետ խումբը ցրվեց: Կինոյի շենքի մոտ մնացին մեծերը:
Հետո՞: Ի՞նչ ենք վճռում, - կիսատ թողած զրույցը վերսկսեց Դավթակը: - Ասիր` Բագրատի հայրը միլիցիայո՞ւմ է:
Հա, - պատասխանեց Գեւոն: - Բաց չեն թողնում, մինչեւ Բագրատին չգտնեն:
Տուժածի հայրն ու մեծ եղբայրը հոխորտում են սպանել նրան, եթե գտնեն: Եթե միլիցիան չլիներ, հորը հում-հում կուտեին: Եղածն էլ եղած լինի: Բագրատը պաշտպանվել է: Ինքը մենակ, նրանք` երեքով: Փայտ է ձեռքը գցել, պահանջել, որ դեն գցեն դանակները: Բայց մեկը հարձակվել է դանակով: Բագրատն էլ փայտով խփել է, բիլակը կոտրել է: Հիմա դա չի կարեւորը: Բագրատը կգա, - կասկածով նայեց ներկաներին: - ՈՒրիշ մարդ չկա, յոթս ենք: Նա Սեւանում է` հեռու մի բարեկամի տանը: Հարցն այլ է: Ծմակի թաղի տղաները մեզ կռվի են կանչում: Գնալը պատերազմ կդառնա, չգնալը ամոթ է:
Եվ այս ամենը էլի պոռնիկ Սուսանի խաթե՞ր, - թքեց Վարուժը: - Բա դրանից պրծում չի՞ լինելու: Կհարամի թաղն էլ, քաղաքն էլ:
Սուսանը դասընկերուհիդ է եղել, Վարուժ, - հանդիմանեց Դավթակը: - Վառե՞նք: Նրա հարցում երեւի ինչ-որ մեղք էլ մենք ունենք: Դա իր հերթին. հիմա մտածել է պետք մեր անելիքի մասին: Ես երեւի Վարուժի հետ գնամ ծմակի թաղը:
Չէ, չեք գնա: Լուր են ուղարկել, որ նախապես զրույց չի լինելու: Երեկոյան ժամը վեցին սպասելու են երկրորդ խանդակում` տասնհինգ հոգով: Եթե չգնանք, թաղի վրա են գալու, - հայտնեց Գեւոն:

Դու էլ հավատացի՞ր, թե նրանք կգան թաղի վրա: Չեն գա, բայց մի բան կհնարեն, որ ստիպված լինենք գնալու: ՈՒրիշ ելք չեմ տեսնում: Գնալ պետք է: Բայց նախ` ես ու Վարուժը: Անցանկալի այլ բան էլ կարող է լինել. Երեւանի քննություններին մի երկու շաբաթ բան է մնացել: Անհարմար, ամոթ բան կլինի, եթե քննության գնանք ջարդած մռութներով, կապտուկներով, եսիմ էլ ինչ: Ի՞նչ կմտածեն համալսարանում կամ մյուս տեղերը: Խուժան, բռի գավառացիների տեղ կընդունեն, այդպես էլ կընդունեն քննությունները: Տասնհինգ հոգով գնալը պատերազմ է: Կռիվը թաղերը կընկնի: Կգնանք Վարուժի հետ: Եթե չհամաձայնվեցին հաշտվել, մեր կողմը կռվին վեց հոգով կգնա: Գեւոն չի լինի մեզ հետ: Դու չես գալու, Գեւո:
Վճռում ես, կնիքն էլ դնում: Ինչո՞ւ չեմ լինի: Գեւոն մեջներիդ տուկա՞տն է: Այս էլ ո՞րերորդ անգամ խայտառակ ես անում. Գեւոն` չէ, Գեւոն չէ:
Ես չասացի` տուկատ ես: Միակ երաժիշտն ես մեջներիս: Իսկ ջութակը պահանջում է շատ լավ խնամված ձեռք ու մատներ: Թատերական դիմելուդ ցանկության մասին էլ` չեմ ասում: Դու չես գա: Ասածս ասած է:
Ոչ ձեռքերիս բան կպատահի, ոչ էլ մռութս կտամ` ջարդեն: Ես գալու եմ:
Գեւո, - միջամտեց Վարուժը, - Դավթակը հո լիդերություն չի՞ անում: Ես քանի տարի բոքսով եմ զբաղվում, ինքը` ֆուտբոլով ու բասկետբոլով: Երկու տարի էլ արդեն սամբո է պարապում: Սրանք էլ են սպորտսմեն: Նկատի պիտի ունենանք, որ սպորտը որոշ ձեւեր ու հնար է սովորեցնում: Մենք կկարողանանք դեմքներս պաշտպանել, ձեռքներս պահել անվնաս

Բանը միայն դա չի: Մի անգամ արդեն տեսել ենք, գիտեմ: Դեմուդեմ էին գնացել Ղշլաղի թաղեցիների հետ, հակառակ ադաթի ու պայմանավորվածության, հետները թաքուն դանակ-մանակ տարել: Հենց սրա համար եմ ուզում նախապես նրանց հետ հանդիպենք: Իսկ լիդերությունը Ինքներդ եք մեկ-մեկ ՎՈԺԴ ասում, սիրտս խառնում է: Նման բան մտքովս երբեք չի անցնում, - առաջին անգամ այդ հարցով դժգոհությունն հայտնեց Դավթակը: - Այլեւս չասեք` վոժդ, լիդեր: Անունս Դավթակ է, ձեզ պես մի տղա էլ ես եմ: Ընկերության մեջ
Անծանոթ տղան սպասեց որեւէ մեկի միջամտությանը, որ հապաղում էր, եւ նշեց.
Ամեն մի ընկերություն, ամեն թաղ, ուզես-չուզես, ունենում է մեկին, որ լիդեր է դառնում: Դա իրեն-իրեն է, առանց ժողովի ընտրության: Այդ մեկը անկախ իրենից է երեւում տղաների համեմատությամբ իր որոշ առավելություններով, հիմնականում ակամա` վերածվում լիդերի: Ընկերներն են նրան այդպիսին դարձնում:
Անծանոթ տղան Սեւանից էր եկել: Բագրատի հեռավոր բարեկամի որդին էր` համալսարանի երրորդ կուրսի ուսանող: Միհրան էր անունը` արտաքինից սովորական կառուցվածքով, վայելուչ հագնված, համակրելի դեմքով:
Ես նույնպես կուզենայի գնալ Դավթակի եւ Վարուժի հետ, բայց նպատակահարմար չի հենց ձեր հեղինակության առումով: Ավելորդ բաներ կմտածեն: Բայց թե գնալու եք այնուամենայնիվ, այդ հրահրած կռվին անպայման ձեզ հետ կլինեմ: Եվ խնդրում եմ, այս բանը չքննարկել:
Նրանց հետ հորեղբորս տղան&

Դրա մասին ես մտածել եմ, Վարուժ, - ասաց Դավթակը: - Հիմա կգնանք: Նախ կհանդիպես հորեղբորդ տղային: Պիտի հորդորես` չմասնակցի կռվին: Չընդունի, մի այլ բան կմտածենք: Դե, մենք գնացինք, տղերք: Ժամը չորսին նորից կհավաքվենք այստեղ:
Ես էլ կգամ ժամը չորսին, - Գեւոն այնուամենայնիվ վիրավորված խոսեց: - Չի բացառվում, որ իմ կարծիքի կարիքն էլ լինի:
Մի նեղանա, - Գեւո ջան, - ընկերոջը լիովին հասկացած` նրա ուսերը գրկեց Դավթակը: - Տեսնո՞ւմ ես, կռվին չգալդ բոլորի համաձայնությամբ է: Բա մեզնից գոնե մեկը մարդ չդառնա՞: Ցավդ տանեմ, մեր մեջ միայն դու ես տաղան դավոր: Մենք քեզնով ենք հպարտանալու& ԹեՆ բեմում, թե ջութակը ձեռքիդ: Գնացինք, Վարուժ: Հա: Քիչ էր մնում մոռանայի. աղջիկներին լուր տարեք, որ երեկոյան պարապմունքին մենք չենք լինի&
Մարզադաշտից վերեւ` եղեւնիների ,,պուրակի,, մոտ / լեռան ստորոտում, ասես բացառիկ մենաշնորհ, եղեւնիները հաստատել էին իրենց տիրույթը, շքեղ ու հպարտ կանգնել` իրենց տակ ոչ մի թուփ, իրենց կողքը ոչ մի ծառ չունենալով, եւ մուգ- կանաչ նրանց եռանկյունին հեռվից նայողին անաղարտ բնության իմաստն էր հիշեցնում/ Վարուժն ու Դավթակը բաժանվեցին իրարից` մեկ ժամ հետո կամրջի վրա հանդիպելու պայմանով: Դավթակը մտավ անտառ: Ստեպ ստեպ ետ էր նայում` համոզվելու, որ Վարուժը իրոք գնում է դեպի հորեղբոր տուն, գտնի նրա տղային:

Անցավ եղեւնիների օազիսը, թեքվեց սարի անտառոտ լանջն ի վեր ու նստեց մի կոճղի: Կպցրեց ծխախոտն ու խորասուզվեց մտքերի մեջ: Բոլորովին մոտ, թիկունքում լսեց վայր ընկնող ինչ- որ բանի ձայն` թըփ: Նայեց գլխավերեւը: Տանձենին կռացել էր սեփական պտուղի ծանրության տակ: Վայրի տանձ էր` անսովոր խոշոր պտուղներով, որին իրենք պանդա էին անվանում: Թեեւ անտառի այդ մասը նույնպես ծանոթ էր նրան, բայց քանի որ նրանց թաղի պտղահավաքն ու քոլքաղը լինում էր Թալաների բարձունքներում` Տափակ սարից մինչեւ ծաղկոտ յուրդ ու Ղանձլասար, չգիտեր պտղատու ծառերի մասին, նրանց պտղի չափն ու համը: Սեփական մտահաղացումից խնդմնդաց քթի տակ: Հուլիս ամիսն էր, բայց վայրի տանձենու պտուղները դեղնին էին արդեն տվել, կաթ էին ընկնում: Հավաքելու ժամանակն էր, բայց սարվորը կամ դեռ անտեղյակ էր, կամ թողնում էր հասնեն եւս մի քիչ:
Քթի տակ խնդմնդոցը շարունակելով` հանեց վերնաշապիկը, օձիքը կապեց թեւքերով: Կապը երեւի անհուսալի համարեց: Լորենու կեղեւի ներքին ճիլ թաղանթով ավելի ամուր կապեց, ընտրեց ընկած չոր ճյուղերից մի քանի ամենահարմարները եւ սկսեց տանձը թափ տալ: Տոպրակամանը արդեն լցվելու վրա էր, երբ վերադարձած Վարուժը ազդանշանով սուլեց կամրջի վրայից: Մայկանց, պարկը ուսին` կամուրջին հասավ Դավթակը: Ժպտաց հեռվից, ուրախացավ. Վարուժի հետ էր նաեւ հորեղբորդին:
- Բարեւ,- ասաց նրան ու սեղմեց ձեռքը: - Կռվե՞նք Կռվելը` երբ ասես: Ասա` այնպես լինի, առանց կռվի, նամուսով դուրս գանք էս հիմար վիճակից:

- Ես էլ եմ դա ուզում: Բայց Գոնչն է կպել, թե Հրոյի վրեժը միայն կռվով կլուծվի: Մի բան հաստատ է. թե կռվենք, ես նրանց մեջ եմ լինելու: Վարուժ ջան, արդեն ասել եմ. կռվում կամ իրարից հեռու պիտի մնանք, կամ դու չպիտի մասնակցես: Ուղղակի` չգաս: Իսկ թե գաս, հասարակ բան է. ես ձերոնցից մեկնումեկի հետ, դու` մերոնցից մեկնումեկի հետ:
- ՀաՆ, - քմծիծաղեց Վարուժը: - Ոնց որ լակոտներ: Իմ ու քո հայրերն էլ փափախները հպարտությունից ծուլ կանեն, որ իրենց զավակները հակառակ բանակներում են կռվում: Հասկանու՞մ ես, թե ինչ կռվի կարող է վերածվել: Երեկվա լակոտը չենք: Բանակ գնալը հրես քթներիս տակին:
- Ի՞նչ կարող եմ ասել, - գլխահակ մտածում էր հորեղբորորդին: - Թե ուզում եք, գնամ Գոնչին բերեմ, խոսենք:
- Մենք հենց դրա համար էլ եկել ենք, - պատասխանեց Վարուժը:
- Հետներդ պարկեր բերեք, - հումորի անցավ Դավթակը: - Ձեր անտառի էս տանձը մեր թաղն է գնալու: Մեր անտառում նույնպես շատ կա, բայց հենց սա է դառնում մերը: Մի ծիծաղիր: Պարկեր բերեք: Կռվից հետո կհաշտվենք, կօգնենք` հավաքեք: Կտանեք` ձեր պանդան ձեզ:
Տղան լուռ հեռացավ: Կամուրջն անցնելով` շրջվեց, ձեռքով արեց, ծիծաղով ասաց.
Արա, մենք շաշ ենք, շաշ:
Դուք` երեւի, - նույնպես ծիծաղելով պատասխանեց Դավթակը: - Ծմակի թաղն է ձերը, խելքով տղերք ձեզանում որտեղի՞ց: Մենք արջությունից ուզում ենք դուրս գալ, չեք թողնում: Արնախում եք, արնախում:
Վարուժը հառաչեց տխուր, տառապող: Սպասեց, որ Դավթակը նստի մոտը, ասաց.
Էս ո՞նց պիտի լինի:

Գոնչը, եթե գա իհարկե, դու զրույցին մի խառնվիր: Աքլորանալու է, գիտեմ: Բայց աշխատիր քեզ հանգիստ պահել: Մնացածը ինքս կկարգավորեմ ընթացքում: Նա ինքնավստահ, լոպազ խելառ է, բայց նրա հետ էլ կարելի է մի խոսքի գալ: Չնեղանաս, Վարուժ: Իրավիճակն է այդպես պահանջում: Համ էլ խաղում ենք մի թիմում: Անպետքը կարգին էլ հարձակվող է: Նրան երեւի առաջինը տանեն հիմնական կազմ: Մի նեղանա, Վարուժ ջան: Ախպերս:
Չեմ նեղանում: Դու ճիշտ ես: Մեր էս կյանքի մասին եմ մտածում: Բա անգլիացին կամ ամերիկացին, ուրիշ-ուրիշ երկրների մերպեսները այսպիսի հարցերում բռունցքներին կանցնե՞ն:
Ի՞նչ իմնանաս, ո՞րտեղից իմանաս: Գուցե ոչ միայն դնքսում են իրար, այլեւ Կրակու՞մ: Զենքը նրանց մոտ` մատչելի, չգրված օրենքով` թույլատրված: Թե ուզում ես իմանալ, տո հենց մենք ավելի հպարտանալու տեղ ունենք, քան իրենք: Գիտես Թումանյանի խոսքը, որ ինձ համար սրբագույն բան է դարձել. ադաՆթ կար սակայն էն մութ ձորերում: Մինչդեռ նրանց մոտ դեռ միջնադարից էլ առաջ անգամ հասարակ բանից մենամարտի են կանչել, հաճախ խլել իրար կյանք: Ո՞վ իմանա հիմա ի՞նչ կա նրանցում: Մենք նրանցիՆց անտեղյակ, նրանք` մեզանից:
Լենքին ու երկայնքին փակ է ամեն ինչ: ,,Բիթլզ,, լսես` կկախեն& , - հոգոցով համաձայնեց Վարուժն ու կրակոտ նայեց ընկերոջը: - Կռվին չմասնակցելուս մասին հարց առաջանա, չպնդես: Ես կռվելու եմ& չգ իտեմ ում դեմ:

Լռեցին: Յուրաքանչյուրն իր մտքերի հետ` պահի իր վերլուծականն էր անում: Եթե բարձրաձայնեին, պարզ կդառնար, որ հետեւությունները նույնանում են ոչ միայն ժամանակի եւ աշխարհի դրության մասին պատանեկան նրանց եզրահանգումներով, այլեւ հենց այդ միջադեպի շուրջ: Վարուժը մտածում էր. եթե հորեղբոր որդին կռվի Դավթակի դեմ, սա նրան պարզապես կջարդի: Նույն ցավն է, եթե հնարավոր լինի հակառակը: Մտահոգում էր նաեւ ծմակի թաղի տղաների նենգ լինելու պարագան: Գրեթե միշտ նրանք դանակ-մանակ են թաքցրած լինում իրենց մոտ:
Արի նրանց հետ պայման դնենք ի վերջո, - ասես նրա մտորումներն էր շարունակում` ասաց Դավթակը: - Կռվելու ենք տկլոր. միայն տռուսիկանց եւ նախապես դրանք նույնպես ստուգելով: Արյուն չթափվի, թե չէ պատերազմ կդառնա:
Ես էլ եմ նույն մտքին: Գիտե՞ս ինչ եմ առաջարկում: Եթե մեր պայմանին չհամաձայնեն& Կասես մեր սովորույթներին հակառակ բան է ասածս, բայց ասելու եմ: Գեւոյի մասնակցությունը կարող է միայն դրանում լինել: Սեւանցու հետ ժամը չորսին թող գնան Երկրորդ խանդակի մոտ ու թփերում կոմբաճներ թաքցնեն: Մեկ էլ տեսար` պետք եկան:
Ամոթ է, Վարուժ: Իմացվեց, խայտառակ կլինենք:
ԾայրահեՆղ դեպքում, Դավթակ: Եթե ուրիշ ելք չլինի:
Գոնչի հետ զրույցից հետո կանդրադառնանք դրան, - կես համաձայնությունը հայտնեց Դավթակը:

Բուսաբանական այգու պարսպի ետեւից դուրս եկան Վարուժի հորեղբորորդին եւ Գոնչը: Վերջինս թեւերը տարածած` ինչ-որ բաներ էր ասում զրուցակցին: Երբ մոտեցան, անհաշտ դիրք ընդունեց, ծակող հայացքով նայեց հակառակորդներին, ապա մեխվեց Դավթակի վրա:
Հարո՞ւթ, - ժպտալու արեց վերջինս: - Բարեւ: Բարեւդ մոռացար, տնաշեն:
Հարութը ծննդականումս է: Մեկ էլ հերնումերս են Հարութ ասում: Ես Գոնչն եմ, Դավթակ: Ծմակի Գոնչը: Դու էլ քո հերթին` սա մոռացար:
Ի՞նչ կա մոռանալու: Ծմակի Գոնչ, ուրեմն, ծմակի Գոնչ: Մեր Կարոյին Դոդոշ ենք ասում, նեղանում է, նորեկների տղային` Կռո, նա էլ է նեղանում: Իսկ դու նեղանում ես իսկական անունդ լսելուց: Լավ, թողնենք ջուր ծեծանքը: Կռվելու ե՞նք, ծմակի Գոնչ:
Անպայման: Մեր ախպեր-տղեն հիվանդանոցում է: Թեւը կոտրած: Մոտը չեմ գնա, մինչեւ ձեզանից մեկի վիզը չկոտրեմ:
Չի լինի՞, ես ու դու հենց այստեղից բարձրանանք հիմա վերեւ, - Դավթակը շեշտակի նայեց նրան` Վարուժին արգելելով խառնվի խոսքին: - Վիզս կոտրեՆս, սիրտդ հովանա: ՈՒ կգնաս ախպեր-տղիդ մոտ` հիվանդատես: Տո, ինչ ախպեր-տղա է, որ մի քածի խաթեր երեք իրպեսներով գնացել է մեկի դեմ, էն էլ` դանակով: Վերջացրինք: Առաջարկս լուրջ էր, նաեւ պահանջ կար մեջը, - պարզապես գոռաց: - Վարուժ, ասացի մի խառնվիր: Ես եմ գնալու: Կռիվը իմն է դառնում: Գնում ենք: Կիջնենք` մեկն ու մեկս մյուսին քարշ տալով:

Ես պատրաստ եմ, - համարձակության նվազումը թաքցնել չկարողանալով` մռթմռթաց Գոնչը: - Բայց տղաների ձեռքերն էլ էնտեղ են քոր գալիս, - դարձավ Վարուժի բարեկամի կողմը: - Ասա, թող իմանան, թե աՆյ հենց մի քիչ առաջ ոնց էին իրենց ուտում, որ գան էստեղ շանսատակ անեն ձեզ:
ՈՒրեմն, էդպե՞ս: Ասում ես` ուտում էին իրենց: Որ գաՆն, մեզ շանսատակ անեն: Երեք ,,պատվարժան,, ընկերների վրեժը լուծեն: Ընկերներ, որոնք մենակ մարդու վրա դանակներով են հարձակվում: Լավ: Կլինի կռիվը: Հինգը հինգի դեմ: Վարուժն ու էս հետինդ չեն լինի: Դա թշնամություն է: Լակոտների պատճառով սրանց հայրերը` հարազատ եղբայրներ, քեն պիտի քշե՞ն իրար դեմ: Չեն լինի էս երկուսը: Ես ասացի` հինգը հինգի դեմ: Պայմանս սա է. ես ու դու, Գոնչ իրար դեմ ենք ելնելու: Անպայման` իրար դեմ: ՈՒզո՞ւմ ես մեր կողմից մյուս չորսի անունն էլ տամ, համապատասխան հակառակորդ ջոկես:
Տասնհինգից տասին ո՞նց հետ պահեմ: Դժվար բան ես պահանջում:

Դու գիտես: Մենք հինգն ենք լինելու: ՈՒզում ես, քսանհինգը բեր, - դողաց Դավթակը զայրույթից: - Իսկ դու հանգիստ կանգնիր տեղդ, - գոռաց Վարուժի վրա: - Հինգ հոգով եւ վերջ: Այսպես: Թե չէ, կտամ ոտքդ կկոտրեմ հենց հիմա, որ վեր ընկնես տեղդ: Դու չես կռվելու, իսկ հորեղբորդ տղան` ոնց կուզի: Գնացինք: Ժամը վեցին, Գոնչ: Իսկ դու, - անդրադարձավ Վարուժի հորեղբորորդու հարցին: - Լավ մտածիր: Խելացին կլինի քո չմասնակցելը: Այլապես, չեմ նայի ով է դեմս: Դուք ինձ կտեսնեք իմ իսկական դեմքով: Գնացինք, Վարուժ: Գոնչ, էս էլ ձեզ, - նրա ոտքերի տակ թափեց հավաքած տանձը, վերնաշապիկը հագը գցեց: - Գալուց առաջ մի լավ կերեք, որ վախից տակներդ անելիս ցռուկ չընկնեք
Գոնչն ու Վարուժի հորեղբոր որդին դեռ կանգնած էին կամրջին: Ինչ-որ անհաշտ խոսակցություն էր գնում նրանց միջեւ: Իսկ Վարուժն ու Դավթակը բռնեցին իրենց թաղի ճամփան: Վարուժը ատամներն էր կրճտացնում, թքոտում այսուայն կողմ, լռում` լավ գիտենալով նրա խառնվածքը. ցանկացած խոսք Դավթակը կընդունի սրերով, կչարանա ավելի ու մեկ էլ տեսար լաց կլինի կատաղի մոլուցքով, հեկեկոցով: Բայց ներքուստ տանջվում էր, որ փոխել նրա որոշումը ջրհեղեղն անգամ չի կարող, եւ ինքը պիտի հնազանդվի, չլինի կռվի մեջ:
Ի վերջո հարցրեց.
- Բա ինչո՞ւ պայման չդրեցիր տկլոր կռվի մասին:

- Կարիք չկար: Այդ ամենը կդնեմ կռվից անմիջապես առաջ: Տեսնեմ էն ժամանակ ի՞նչ են պատճառաբանելու: Դանակ-մանակն էլ կերեւա, մնացածն էլ: Իսկ ասածդ կոմբաճները չեն լինի: Այ սրանք են կոմբաճը, - ցույց տվեց բռունցքված ձեռքերը: - Կհաշվեմ Գոնչի կողերը, կանցնեմ մյուսներին: Բոլորն են ուտելու ինձանից, բոլորը: Ստոր են, տղամարդկություն չկա մեջները: Ծեծն է նրանցը ու վերջ: Չտրտնջաս: Տանն ես մնալու, ասացի: Վոժդ ես համարում ինձ, թե լիդեր, ուրեմն լսիր: Չես լինելու: Ասածս կանեմ, լավ իմացիր: Կտամ, անդազահան կանեմ, եթե խոսքս չլսես:

11.

Ձին խրտնած ծառս էր լինում: Միսակի Վանիկը հանգստացրեց նրան, նայեց թփուտից ծլկող նապաստակին ու բղավեց Վրեժի վրա.
Ի՞նչ ես մեջքիցս կպել: ՕդաչուիՆս նայեք: Ձին ավելի շատ քո ոտքերի սեղմումից է կատաղում, քան դեսուդենից: Կպել ես ինձանից ու ձիուց, ասես հրես անդունդն ես ընկնելու:
Մի քիչ առաջ վեր էի ընկնում, թե լավ չպահեի ինձ: Դրա համար կպա&
Դուրս մի տա շաշ-շաշ: Հենց տան մոտից էլ գրկեցիր ինձ: Սկի աղջիկները այդպիսի բան չեն անում: Մի անգամ էլ ընկնեիր: Բա ո՞նց ես օդաչու դառնալու, թե ընկնելը չսովորես:
Աղջիկների նստելու ձեւ՞ը որտեղից գիտես:
Կինոներից, - ծիծաղեց Վանիկը: - Էն ի՞նչ էիր ձայնդ գլուխդ գցել, հարայհրոցը կապել: Ի՞նչ էր պատահել, որ փոփոլանում էիր այդպես:
Քո իմանալու բանը չի:

Քեզ թվում է, չգիտե՞մ: Միամիտ, քեզնից շուտ գիտեի: Բայց Դավթակն ու եղբայրդ պահանջեցին բանը թաղը չգցել: Առանց այդ էլ թաղեցիք գիտեն Բագոյի ու նրա հոր մասին իրողությունը: Իսկ, այ, թաղեցթաղ կռվի մասին, - ծոր տվեց մեծավարի, - միայն դու գիտես: Սա չէ՞ր գաղտնիքդ:
Էլի կա: Դու չգիտես, - դեռ պարծենում էր Վրեժը: - Այսօր ժամը վեցին են մերոնք գնալու Երկրորդ խանդակ: Իսկ ժամը չորսին
Վանիկը խայթվածի պես ծառս եղավ թամբի վրա.
Այսօ՞ր: Ճիշտ ես ասու՞մ, - ձին կանգնեցրել, մտածում էր: - Էսօրվա արածներիցդ ամենախելացին ինձ այդ մասին ասելն էր: Դե, ավելի պինդ կպիր, բայց ոտքերով չդիպչես ձիու փորին: Պինդ պահիր քեզ: Հասնենք անտառին, կտեղափոխվենք: Կկարողանա՞ս քշել ձին: Դե, գնացինք:
Տափարակը ետեւում մնաց: Այդտեղից սկսվում էր անտառապատ բարձունքը: Վանիկը հենց ձիու մեջքին կատարեց տեղափոխությունը: Երբ օգնում էր` Վրեժը նստի քշողի տեղը, վերջինս նորից ամուր կպավ նրանից: Ծիծաղելի էր տեսնելը:
Սանձը ձգած պահե՞մ, Վանիկ:
Շատ մի ձգիր: Սարն ի վեր հո չի՞ վազելու: Միայն թե ուղիղ տար, որ խեղճին քարքարոտը չգցես:
Վերելքն անցնելու կիսաճամփին նրանց դեմ դուրս եկան թաղի եւ այլ տեղերից հանդը եկած մարդիկ, հիմնականում` բուժական բույսեր հավաքող: Ճանաչեցին Վանիկին: Ծիծաղելի դիրքով ձին քշող Վրեժը մեծավարի պատասխանեց նրանց բարեւին ու ավելի փքվեց որպես հեծյալ: Մարդիկ խնդմնդացին` Վանիկի հետ ընկալող հայացքներ փոխանակելով: Քիչ անց իջան ձիուց. ավելի թեք էր դառնում ճամփան: Ձին կտանջվեր, կխեղճանար

Մոտենում էին բինաներին: Կարոն հեռվից ձեռքով էր անում, սուլոցով եւ բղավոցով ետ կանչում Գամփռին, որ չհասնի, հաչոցով խրտնեցնի ձիուն:
Արա, օդաչու, - ասաց, երբ մոտեցել էին միմյանց, - գնալդ տեսանք, գալդ`ոչ: Էս ո՞ւր էիր այսքան ժամանակ: Թե՞ սպասում էիր Վանիկը քեզ բերի:
Չէ, ուրիշ բան կար:
Ոչ մի բան էլ չկա, Կարո: Էդ իրեն է թվում
Երեւաց նաեւ Գոհարը: Նրա հանդիմանանքը նույնպես Վրեժին էր ուղղված.
Բա չես ասում` սարում անասուն ունենք, խոտ պիտի արվի: Գնացիր, կորար:
Երեք օր է, էլի:
Երեք չի, հինգ է, - ուղղեց Կարոն: - Էլ չես գնա: Անելիքը շատ է: Հրեն կիտվում են ամպերը: Անձրեւ եկավ` կփչանա խոտը: Մեղք են կնանիք` մայրդ էլ նրանց հետ: Հետս հավասար ձգում են: Դու կմնաս: Միայն Վանիկը սրանից հետո կգնա-կգա: Էգուց գալի՞ս են Դավթակն ու Վարուժը, Վանո:
Հա: Քանի՞ քաշան կունենանք:
Էսօրվանն էլ որ հավաքենք, կլինի վեց: Ձին հանգստանա, դուք հանգստացեք, կգնաք Ղանձլասարի տակը: Այնտեղ էլ եմ մի քիչ հնձել: Գոհարը հետներդ կգա: Կհավաքեք, կդիզեք:
Խոխեք, էյ խոխեք, - կանչում էր բինայի մոտից Կարոյի մայրը: - Գուար, ըխչի, էդ լաճեր առ, էկեք հաց ուտինք:

Նստոտեցին ողորկ սալաքարի շուրջը: Դավթակի մայրը լցնում էր թանով ապուրը, աղջիկը` Գոհարը բաժանում: Մայրը նայեց նրա արեւախանձ դեմքին: Սիրտը մղկտաց: Հայացքով ամփոփեց բոլորին ու մի պահ կանգ առավ Կարոյի վրա: Սա մտահոգ նայում էր կուտակվող ամպերին, դանդաղ ծամում հաց ու պանիրը: Մայրն զգաց, որ աղջիկը ծածուկ հետեւում եւ սպասում է Կարոյի հայացքին: Ծնողական բերկրանք ապրեց. Կարոն շատ էր հասուն, խելացի, տղամարդավարի` ամենահաս:
Մոր աչքերը մղկտացին: Չարտասվեց: Զսպեց իրեն: Աղջիկը չէր սխալվել
Դու չուտի՞ս, - բինայից դուրս եկավ Կարոյի մայրը` մի քարեղեն ափսեով քոլի թթու բերելով: - Սպաս ըմենուն լցե, քզի մոռցե՞ր իս, ըխչի:
Գոհարի մայրը մի ափսե լցրեց, նստեց: Անախորժակ էր ուտում: Ընդամենը մի շաբաթ առաջ վերջապես խաղաղվեցին, երբ ամուսինը տուն գալով` հայտնեց, որ Բոյկո Անդրեի ուղարկած վկայությունը ազատել է իրեն դարդ ու ցավից: Դրանից երեք օր հետո ամուսինը տղայի ու Վարուժի հետ եկավ սարը: Զգացել էր Կարոյի վերաբերմունքից Գոհարի նկատմամբ նուրբ բաներ եւ վերադառնալուց առաջ կնոջ ականջին փսփսացել. ,,Սրանց մեջ մի բան կա: Աչքդ վրաները պահիր,,: ,,Հրեշտակի մաքրություն ունի Կարոն, - եղել էր կնոջ պատասխանը: - Ոչ թե մի տուն, այլ մի ամբողջ թաղ կարելի է վստահել նրան: Ամեն ինչ լավ կլինի: Հանգիստ գնա քո գործին,,:

Վրեժը պտույտ էր գալիս Կարոյի չորս բոլորը, սպասում, թե երբ կհեռանա Վանիկը: Վանիկին իմացածն ասելու անզուսպ ցանկություն կար մեջը: Բայց գիտեր, քաջ գիտեր, որ եղբայրը բերանբացությունը անպատիժ չի թողնի: Հինգ տան հոգս էր ընկած Կարոյի ուսերին, միակ հասած տղան էր այդքան կին ու երեխաների ապահովության համար պատասխանատու: Գումարած անասունը: Գաղտնիքը այնուամենայնիվ չէր տեղավորվում Վրեժի փորում: Բարակ էր գաղտնիք պահող աղիքը: ՈՒռել, նվում էր
Մերա, - դիմեց Կարոն մորը: - Գոհարն ու սրանք /նկատի ուներ տղաներին/ Ղանձլասարի տակն են գնալու: Կերածները մի քիչ նստի, եղան ու փոցխեր տուր, գնան: Ես գնամ ոչխարը դեսն անեմ: Իսկ վաղը քաղելու ենք: Բոլորս ենք քաղելու, մեզ հետ էլ` Դավթակն ու Վարուժը: Թե այսօր ամպերը ցրվեցին, ու անձրեւ չեկավ, մի քանի օր կշարունակվի առանց անձրեւի:
Ճիշտ կըսա տղեն, - սիրազեղուն` որդուն նայեց մայրը: - Թե էդքան բան ուրկի՞ց սովրավ, բան չհասկընամ: Օղորթ. յուր ինչի՞ն պետք կիգա համալսարան-մամալսարան: Գիտնական ի տղեն, չոբան-գիտնական:
Բոլորին համակեց ուրախ, անկաշկանդ ծիծաղը: Գոհարը կարմիր կտրեց բերկրանքից:
Երբ Վանիկը ձին քշեց դեպի առվակը` ջրի, ետ գա, Վրեժը համարեց հարմար պահ ու վազեց Կարոյի ետեւից&
Եվ Կարոյի ականջին փսփսաց ամբողջ իմացածը:
Ժամը քանիսի՞ն, որտե՞ղ, - տագնապի ու գազազմունքի մեջ հարցրեց Կարոն:
Ժամը վեցին: Չորսին կինոյի մոտ են մերոնք հավաքվելու: Կռվի տեղը Երկրորդ խանդակն է&

ՎանիՆկ: Ձին բեր, - կարգադրաբար կանչեց Կարոն: - Մերա, սրանք այսօր Ղանձլասարի տակը չեն գնա: Եղածը շուռ տվեք: Ես շտապ քաղաք եմ գնալու:
Գոհարը տագնապած, հարցական նայում էր նրան, Վրեժին:
Էդ ի՞նչ որոշեցիր այդպես հանկարծ, - հարցրեց:
Հանկարծ որոշած բան չկա: Մոռացել էի պարզապես: Շուտ կհասնեմ, վերցնեմ խոտհունձի գրավոր իրավունքը: Մինչեւ մութն ընկնելը այստեղ կլինեմ: Ձին բեր, Վանիկ: Չլսեցի՞ր:
Վանիկը մոտեցավ ձիու հետ: Խեթ նայեց Վրեժին: Նկատել էր, որ նա Վանիկին է մոտեցել:
Հլա եկեք: Բան ունեմ ասելու, - նրանց մի կողմ տարավ Կարոն: - Մնում եք իմ փոխարեն: Ամեն ինչի համար դուք եք պատասխանատու: Հրացանը քեզ եմ թողնում, Վանիկ: Միայն դու իրավունք ունես հարկ եղած դեպքում ձեռքդ առնելու: Այստեղ ոչ ոք չպիտի իմանա գնալուս պատճառը: Հատկապես քեզ եմ ասում, Վրեժ: Բերանդ շաղ տվիր, ձեռքիցս չես պրծնի: Պա՞րզ է ամեն ինչ: Ընկերոջդ էդպես խեթ-խեթ մի նայիր, Վանիկ: Մի քիչ լոպազ է, մի քիչ` բերանբաց: Ոչինչ, կարգի կբերենք ժամանակին: Բան է, եթե ուշացա կամ գիշերը այստեղ չհասա, չվախենաք, գլուխներդ չկորցնեք: Շրջապատում սարվորներ շատ կան: Բան չի պատահի: Դե, ես գնացի: Մերա, մեծերից դու ես մնում օղակավար, - ժպտալով մորը դիմեց նա, երբ մոտեցել էր Գոհարին ու մայրերին: - Ինչո՞ւ տխրեցիր: Բա քո տղան անմիտ բանի համար ձեզ կթողնի՞ սարում անօգնական: Լավ կացեք, հրես գալիս եմ

Թաղում ոչ ոք չէր երեւում: Ասես քոչել էին: Թռավ ձիուց, վազքով մտավ Դավթակենց բակը: Տան դուռը փակ էր: Վարուժենց տանը նույնպես մարդ չկար: Ձին քշեց կինոյի մոտ: Գիտակցում էր, որ Ծովիկին ու Գայանեին հարցնելը սխալ կլինի: Չէ՞ որ տղաները այնքան անմիտ չեն, որ վերջիններիս տեղյակ պահեն մի այնպիսի բանի մասին, ինչպիսին թաղեցթաղ կռիվն է:
Կինոյի մոտ էլ ոչ մի նպատակահարմար մարդ չտեսնելով` Կարոն նայեց արեւին, գրեթե ճշգրտությամբ ժամանակը որոշեց: Վեցին քիչ ժամանակ էր մնում:
Ձին սլացավ սանձաթող: Կարոն կպավ նրա վզից ու ոտքերով ավելի էր խթանում նրա փորն ի վար: Ծանոթ երկու աղջիկներ` ցածր փողոցի, ձիուց վախեցած մի կողմ քաշվեցին:
Դավթակին ու Վարուժին չե՞ք տեսել:
Իրենց աղջիկների հետ կլինեն, - ծիծաղելով պատասխանեց նրանցից մեկը: - Պարապում են:
Ո՞Ւր է Բագոն, - Կարոն դիմեց նրա հորեղբորը:
Ջհանդամումն է: Իմանանք որտեղ է, էլ ի՞նչ գլխացավանք: Հազար ընկեր եք, մի Բագրատ չեք կարողանում գտնել:
Վերջին բառերը Կարոյի ականջին չհասան: Ձին քառատրոփ քշում էր դեպի ծմակի թաղը: Վերի փողոցի ծայրին դեմ ու դեմ կանգնեց Մանուշը` առանց վախենալու ձիուց եւ նրա քառատրոփից: Կարոն պինդ ձգեց սանձից: Ձին քարացավ տեղում:
Գժվե՞լ ես, արա: Սարի արջ:
Տղաները չանցա՞ն էստեղով:
Ի՞նչ կա, Կարո, - Մանուշը կպավ նրա շալվարի փողկից: - Չթաքցնես:
Սարում ոչ մի բան էլ չի եղել: Բայց լավ կլինի Կռոյի ձին վերցնես, կամ իրեն էլ հետդ, գնաք սարը, քանի մութը չի ընկել: Թող, Մանուշ: Կքշեմ` կքաշեմ:

Կաց հլա, - Մանուշը ձիու սանձը ամուր քաշեց իրեն, եւ ձին կրկին գամվեց տեղում: - Ի՞նչ է պատահել: Երեսիդ գույն չկա: Չասացիր, հենց հիմա վար կբերեմ ձիուց:
Կարոյի աչքերը լցվեցին: Մանուշի մեջ նա տեսավ իսկական ընկերոջ կերպարը: Այնպիսին, ինչպիսին էին նրա համար Դավթակը, Վարուժն ու Գեւոն: Տեսավ տղամարդուն, ինքն իրեն տեսավ ու& երկու բառով ասաց ամեն ինչ:
Տղերքը կռվի են գնացել: Երկրորդ խանդակում են հիմա:
Բագոյի կերած բողկեՆրն են: Հլա իջիր ձիուց, - Կարոյին վար էր բերում Մանուշը: - Բոզ Սուսանի խաթե՞ր: ԷՆխ, Դավթակ, Դավթակ: Իջիր, ասացի:
ՈՒՆր,- չեր ուզում իջնել Կարոն:
Ձին թող: Վերցրու Բագուլ տատանցը /Կռոյին հետդ չբերես/, ես գնացի: Մինչեւ հասնեմ, դու էլ կհասնես: Շուտ արա, Դոդոշ: Դու դեռ միկոճականի շալվար էիր հագնում, ես արդեն Ղզողլանն էի,- ասաց, տղայական թեթեւությամբ թռավ ձիու մեջքին: - Անտառով, վերին ճամփով հասիր հետեւիցս, Կարո: Որ ուզենաս, ինձանից առաջ կընկնես
Մի քանի կին, որ տներից դուրս էին թափվել այդ քաշքշոցին, զարմացած-մեղադրող նայեցին Մանուշի հետքից ու պտտեցին գլուխները:
Բլրակից ձախ, մի լորենու տակ, գլուխը ափերով պինդ սեղմած` մղկտում էր Վարուժը: Մղվում էր դեպի մոտիկ խանդակն ու կրկին հետ գալիս, իրեն տալիս գետնով, վեր կենում, զարկում լորենու բնին, ապա կրկին, կրկին, կրկին:
Մորդ ե՞ս թաղել,- փրփրակալած շուրթերից նետեց Մանուշը: - Ի՞նչ ես ողբում: Կռիվը որտե՞ղ է:

Երկրորդ խանդակում: ՉգնաՆս: Դավթակն ասաց` ով գա, նրա դեմ է շուռ տալու կռիվը: Հրեն, հորեղբորս տղան էլ էն կաղնու տակին է: Մեզ արգելել են: Դավթակն արգելեց:
Կարոն Մանուշի հույսերը գերազանց էր արդարացրել: Կանգնեցրեց ձին ձիու կողքին:
Ճիշտ է արել,- ճվաց: - Տեղներիցդ չշարժվեք: Կջնջխեմ ձեզ ձիուս սմբակների տակ:
Թռավ ձիուց, վազեց Մանուշի ետեւից: Վարուժը փռվել գետնին, հիստերիկ լացով լցրել էր շրջապատը:
ԵՆս էլ եմ գնում,- լսեց գլխավերեւից: - Դու մնա: Ձերոնք երկու հոգով ավելացան:
Հլա սպասիր,- մռնչաց Վարուժը: - Դու գնում ես իմ ընկերների դե՞մ: Դու՞&
Բռունցքի հուժկու հարվածով տապալեց հորեղբոր որդուն: Սա բռնեց ծնոտն ու թռավ ոտքի: Կպան իրար: Ոչ թե ցավից, այլ անասելի զայրույթից կատաղել, փնչացնում էին թշնամի ախոյանների պես: Մերթ խտտում իրար, մերթ հեռանում էին, զարկում- զարկվում` անհաշտ ու անզիջում
Տկլոր ե՞ն, Դոդոշ,- քարաբեկորների մեջ հազիվ ոտքերի վրա իրեն պահելով` հարցրեց Մանուշը: - Թե՞ տռուսկաց են կռվում: Քանի՞սը քանիսի դեմ:
Չգիտեմ: Բայց նրանք մերոնցից շատ են երեւում,- պատասխանեց Կարոն` հագուստը ջղային ու պատառոտելով վրայից հանելով: - Չգաս: Դու մնա: ԽնդրուՆմ եմ, Մանուշ&
Մանուշը ոչինչ չասաց. Կարոն արդեն խանդակ էր հասել: Ձին նրա ետեւից ծառս եղավ, ուզում էր պոկվել կապից: Չկարողացավ: Վրնջաց` կենդանական, ցավագին:

Կարոյի հասնելն ու գլխապատառ հարձակումը չնկատեց ոչ ոք նախապես: Երեք տղա, որ տնքտնքոցի մեջ էին` Դավթակին կպած, ասես քարակտորներ ստացան գլխներին: Կարճ ու հաստլիկ թեւերով, պիրկ բռունցքների կարկտային հարվածաշարով նա տապալեց երկուսին: Երրորդը ընկրկում էր` գլուխը թեւերի մեջ առած: Կարոն դեռ հալածում էր նրան: Ազատվելով երեքից` Դավթակը հասավ Բագրատենց դասարանցի երեք տղաներին իրենց շրջապատման մեջ առած ինը ծմակեցիների վրա: Դեմքը կորել էր արյան մեջ: Բայց աչքերի կատաղի փայլը ում ասես չտեսնել կտար արյունն այդ: Անզիջում եւ թշնամական էր դառնում կռիվը: Նա ճանաչել էր իրեն օգնության հասած տղայի մեջ Կարոյին: Թունդ առավ սիրտը: Իր Կարոն էր: Մինչ ծմակեցիների վրա հասնելը նկատեց, որ խոշոր ժայռաբեկորի ետեւում երկու հոգու դեմ կռվում է Սեւանից եկած երիտասարդը:
Դիմացիր, - գոռաց այդ ուղղությամբ եւ ճանաչեց Գոնչին, որ սեւանցու հետ կռվողներից մեկն էր:
Ինը հոգու վրա ընկնելով` ասես բնազդաբար զգաց կողքից հասած ինչ-որ լրացուցիչ ուժ: Կարոն էր:
Կարո, Դոդոշ ջան, քեզ ո՞վ էստեղ բերեց: Բա սա բա՞ն է:

Ահավոր տեսարան էր: Բագրատանց երեքին ավելացած Դավթակն ու Կարոն անդիմադրել էին: Բանը միակողմանի հաշվեհարդարի էր հասնում: Մանուշն էր միացել կռվին, որ սեւանցուն օգնության հասնելով` իր վրա վերցրեց Գոնչին ջարդելու բանը: Դավթակը տեսավ, թե ինչպես վերջինս ծնոտը բռնելով տապալվեց Մանուշի ոտքերի առաջ: Աղջիկը մերկ էր, միայն կրծկալով ու ոտնաշորով: Դավթակի շուրթերն ու կզակը դողացին Եվ արդեն ծմակեցիներին պրծում չկար: Սեւանցին նեղն էր ընկել` այս անգամ արդեն երեքի դեմ: Մանուշը հասավ: Բայց նույն պահին Գոնչը շտկվեց սողեսող դիրքից, ոտքը դրեց նրա ոտքի առաջ, եւ աղջիկը գլորվեց գետին:
ՀաՆ: Դա դեռ կենդանի՞ է, - զարմանքով բղավեց Դավթակը` Կարոյին թողնելով դեռ ոտքի վրա իրենց պահող ծմակցիների հասիլը տալու մնացած գործը: Բագրատի երեք համադասարանցիների հետ Կարոն նրանց հետապնդեց մինչեւ վերջինը: Սրան նույնպես տապալեց ու վազում էր Դավթակին օգնության:
Թող, - լսեց կողքից Մանուշի զգուշացումը: - Չի սպանի էդ Գոնչ խոզին, մի վախենա: Բայց թող մի լավ տեղը բերի& Խոսքը չավարտեց: Ասես թաքստոցից դուրս պրծան նոր ծմակեցիներ եւ հասան Կարոյի վրա: Մանուշը մեջքը տվեց վերջինիս մեջքին, իսկական տղամարդու դիրք ու պահվածքով մարտիկի մարմնացում դարձած` ճչաց ուղղակի.
ԵՆս էլ եմ տկլոր, շան բճեր: Հիմա ձեր սեւը կբերեմ: Հենց հիմա լափել տամ ձեզ ձեր խլինք-մլինքը: Կարո, մեՆջքս պահիր:

Սատկիր, մեշոկով քաք, -լսվեց Դավթակի մռունչը կողքից, եւ Գոնչը փլվեց ցորենով պարկի պես: - Ատամներդ հաշվելով մտածիր, ինչ ասել է քսան հոգով վեց տղայի ու մի աղջկա վրա գալը:
Գոնչը դեռ շարժվում էր, քարի տակ տնքում անբնական, խռխռալով: Խանդակի ծայրին երեւացին իրար ձեռքերից ազատելու ձգտող Վարուժն ու հորեղբոր տղան: Վերջինս նկատեց ահագին մի քար ձեռքին թիկունքից Դավթակի վրա գնացող Գոնչին: Տղան պոկվեց Վարուժի կապանքի պես թեւերից ու
Դավթակ, - գոչեց Վարուժը:
Բայց բանն արդեն կատարվել էր. նրա հորեղբոր տղան ոտքի հուժկու հարված հասցրեց Գոնչի վզին, ետ թռավ ու բռունցքի մի նոր հարվածով տապալեց: Հաջորդեց անսպասելին: Փախուստի դիմած ծմակեցիներին այլեւս չհետապնդելով` տղաները հասան օգնելու սեւանցուն, որ Գոնչին ուզում էր փրկել Վարուժի հորեղբոր տղայի խեղդող ձեռքերից:
ԹողեՆք, - գոռում էր վերջինս: - Թողեք խեղդեմ էս անասունին: Ես էլ կհանգստանամ, բոլոր թաղերն էլ: Սա է մեր ցավը: Ցավը բերեմ, պրծնեմ:
Հանգստացիր, ախպեր, - նրան կաշկանդած` հորդորում էր Վարուժը: - Դու նրան այդ դասը տվեցիր, ինչպիսին մեր ոչ մեկի ծեծը չէր անի:

Վերջ, - գոռաց Մանուշը: - Հիմա արագ, առանց դադարի` դեպի մեր թաղը: Շորերը ճամփին կհագնեք: Կոշիկները գցեք ոտքերդ, անցեք առաջ: Կարո, դու այստեղ չես եղել: Հիմա սարում ես` բինաներում: Հենց այս սորանով բարձրացիր: Ձին կգնա: Մյուս ձիով, Դավթակն, ընկիր առաջ, մարզադաշտի ներքեւի պարսպի մոտ սպասիր: Սրանց նման տականք, քածանման թաբունի մեծերը իրենցից օրինավոր դժվար թե լինեն: Մեկ էլ տեսար քշեցին մեր թաղի վրա: Հլա մոտ արի, - ափով մաքրեց Դավթակի քունքի արյունը, հիստերիկ ծիծաղեց: - Ցավդ տանեմ, ախպեր ջան Քո արյունը չի Ինձ էլ թվաց
Լաց եղավ Մանուշը: Քրոջակա՞ն էր այդ լացը, թաղեցու, կանացի՞: Ապա մեկիկ-մեկիկ եւ արագ զննեց տղաների դեմքերը, հավաստիացավ, որ վտանգավոր ոչինչ չկա ու կրկին դարձավ Դավթակին: - Շուտ հասիր ասածս տեղը: Կարեւոր է:
Վարուժի հորեղբոր որդու հարցն է ինձ մտատանջում: Նա ինչպես մտնի իրենց թաղը: Այս թափանի հետ ի՞նչ եք անելու, - ձիու մեջքին թռչելով` հարցրեց Դավթակը:
Վարուժի ախպերը արեց այն, ինչ կաներ ամեն մի իսկական տղամարդ, - պատասխանեց Մանուշը: - Էս գիշեր նա կմնա մեր թաղում` հորեղբոր տանը: Վաղը կմտածենք: Օրը կգա, բարին հետը&
Սատկողը չի, - այնուամենայնիվ մտահոգ նկատեց Վարուժը: - Կգան, քաշ տալով կտանեն իրենց խայտառակվելու ամենավառ փաստին:
Կարոն գրկախառնվեց բոլորի հետ, ձին քշեց սորանով վեր ու անհետացավ բարձունքում: Մանուշը հագավ դեյրան: Կոշիկներից մեկը չէր երեւում: Շտապելուց ոտքից շպրտել է այդտեղից հեռու: Բագրատենց տղաներից մեկը գտավ, բերեց:

Ապրես, ապեր ջան: Դե, ես էլ գնացի: Ինձ այստեղ չեք տեսել: Որոշեցինք: Ոչ մեկդ ինձ այստեղ չեք տեսել:
Մութն արդեն ընկնում էր: Բագրատենց եռյակը, Վարուժն ու հորեղբոր տղան եւ սեւանցին անմիջապես չգնացին թաղը: Զարտուղի ճանապարհով, Դավթակից աննկատ անցան նրանից քիչ հեռու ընկած կածանով եւ հասան թաղի վերեւի անտառափեշին:
Ծմակի թաղի կողմից ոչ մի շարժում չկար
Կեսգիշերին թակեցին Դավթակենց դուռը: Հայրը բացեց սովորականի պես, առանց տագնապի: Երկու միլիցիոներ նրան հրեցին մի կողմ, ներս խուժեցին:
Ո՞Ւր է լակոտդ, - հարցրեց մեկը:
Անդրավարտիքը վեր քաշելով Դավթակը ելավ պատշգամբ:
Աչքերդ չչռես հորս վրա, - քայլ արեց դեպի միլիցիոները: - Ես եմ պե՞տք, գործդ ինձ հետ ունեցիր: Դուրս եկեք, գնացինք&
Տներում այդ ժամին արթուն էին շատերը: Բոխուտի թաղում խռովք կար:

12.

Անտառից դուրս եւ ապա հարթավայրում ճամփան գնալով ավելի խոնավացավ: Առուն այդտեղ լայնանում-տարածվում էր ու կորչում հուլիսյան արեւից խանձվող հողի պապակած գրկում: Քիչ անց երեւաց օձագալար գետակը, որ առվին հակառակ իջնում էր հանդիպակաց սարից: Ձին խմելու արեց ու, երեւի ավազից խուսափելով, ռունգերը կտրուկ պոկեց գետակի ջրից: Կարոն իջավ, թողեց սանձը, առաջ անցավ: Ջրաշատ փոսորակ էր փնտրում, որ եւ ձին հաճույքով խմի, եւ ինքը: Նաեւ դեմքը զննի, որ մրմռում էր կռվից հետո: Ձին` թաղի սիրելի, խելացի, կոկիկ անասունը, կամացուկ հետեւում էր նրան: Մութը ավելի թանձրացավ: Թիկունքից լսվեց նրա ֆռշտոցը: Կենդանական իր բնազդով վերջապես գտել էր խմելու հնարը. դուրս էր եկել ճամփից, մտել թփուտը եւ աղմուկով խմում էր այնտեղ գոլ տված ջրից: Նա զուլալ, հայելանման ջրի էր սովոր: Այդ հայելու մեջ երեւի հիանում իր տեսքով, սիրունիկ խոշոր աչքերով, ապա խմում` ռունգերով շարունակ ֆռշտացնելով: Կարոն ծնկի իջավ նրանից հետո, նայեց ջրի մեջ: Թփուտը խանգարում էր լուսնի լույսը փոսորակի վրա ընկնելուն: Դեմքը տեսնել չկարողացավ: Լուցկին նույնպես չօգնեց:
Թումբն անցնելուց հետո լայնացավ գետալի հունը: Լուսնի լույսի տակ փայլում էր նրա հայելին: Զննեց դեմքը: Լվացվեց: Չանգռվածքներն ու թեթեւակի վերքերը կսկծացին: Քթարմատից մինչեւ քունքը հասնող բարալիկ մի վնասվածք զգալի ցավ էր պատճառում: ,,Գոհարը անմիջապես գլխի կընկնի, - անցավ նրա մտքով: - Չորուկներ է հավաքել պետք,,: Նորից լվացվեց, կուշտ խմեց գիշերային սառնորակ գետակից ու գնաց ետ, մտավ անտառ:

Դժվար էր մթնում ճյուղերի թացն ու չորը իրարից զատել: Շոշափելով, ափը զարկելով այս կամ այն ճյուղին` գտնում, կոտրում էր չորը, դարսում երկու տեղ: Անդրավարտիքը նա սովորաբար կապում էր գոտկատեղին մի քանի անգամ փաթաթվող պարանով, որն հաճախ պետք էր գալիս թե խոտ բերելիս, թե` փայտ: Ձին խոնարհ սպասում էր: Կապուկները գցեց ուսը: Երբ կրկին դուրս եկավ անտառից, տեղավորեց ձիու մեջքին` խուրջինի պես: ,,Չեմ նստի, - վճռեց: - Առանց այն էլ խեղճ անասունի հոգին դուրս եկավ,,: Սանձը մեջքը գցեց, գնաց առաջ
Գամփռը նախ խուլ ղռմռտաց, ապա տարածվեց ծանոթ վնգստոցը. եկողը յուրային է: Վանիկը հրացանը ձեռքին վազեց դուրս: Նրան հետեւում էր Կարոյի մայրը:
Լաո, մնիր իդա բինեք, առտուն լուսով ճամփու ընկիր: Անտառտնտեսություն կփախի՞ յուր տեղե: Ինչ իս լուսնոտե, - տրտնջաց ու կրկին մտավ բինան:
Գոհարը քնած չի, - զգուշացրեց Վանիկը: - Սպասում էր: Երեւի բան է կասկածում: Գոհարը դուրս եկավ կանանց բինայից: Մոտեցավ` օգնելու փայտը իջեցնելուն:
Գնա քնիր, Գոհար: Եղածը բան չի: Ես ու Վանոն կիջեցնենք, կտեղավորենք:
Դեմքիդ ի՞նչ չանգռվածքներ են:
Մութ է: Էս անտեր չորուկները` ոնց որ դանակ:
Ես դրա՞ն հավատամ Ի՞նչ ասացին անտառտնտեսությունում, - խորամանկ ժպտաց աղջիկը, - բա սա՞, - հրացայտ նայեց Վանիկին: - Պարտիզան լինի ասես:
Վրեժին թափ ես տվել, միջից հանել լոպազաքափը:
Ի՞նչ դժվար բան է. մի հարց տվի, ինքն իրեն պատմեց: Մե՞ծ կռիվ էր:
ՍոՆւս, - մատը շուրթերին տարավ Վանիկը: - Քնե՞լ է օդաչուն: Հա՞: Ես դրան բացբերանություն ցույց կտամ:

Քո գործը չի: Նա եղբայր ունի, եղբոր ընկերներ: Դու էլ գնա քնիր: Հանկարծ կզարթնի, կվախենա մթնում մենակ: Գնա մոտը, - ցածրաձայն ու չթաքցված հոգածությամբ ասաց Գոհարը:
Վանիկը հնազանդ գնաց դեպի տղաների վրանը` այդ անգամ, ,,հարս ու փեսա,, չասելով: Աղջիկը չորուկների երկրորդ կապոցը քաշեց քարաշեն վառարանի մոտ, ընդհուպ մոտեցավ Կարոյին ու պահանջի տոնով ասաց.
Պատմիր: Ահավոր բան եղած կլինի: Նորի՞ց այդ Սուսան չեղածի պատճառով: Ամոթ չի՞ ձեզ, արա: Խելքներդ թռցրեՆլ եք&
Նրա խոսքում դժգոհություն կար, աղջկական վիրավորվածություն եւ կարեկցողի, սիրող սրտի հոգածություն:
Ժամանակ չեղավ` ամեն բան մանրամասն իմանայի: Մինչեւ հասա, կռիվը գնում էր: ՄանուշիՆն տեսնեիր կռվելիս:
Մանուշի՞ն, - ապշեց Գոհարը: - Ճի՞շտ, Կարո: Հետներդ կռի՞վ եկավ: Բա որ նման անհրաժեշտություն լինի, ես կկարողանա՞մ:
Կարողանաս` Գոհարը չես լինի: Մանուշը Մանուշ է, դու` դու: Ամեն աղջիկ զուտ ինքն է: Հնարավոր չի, որ Ծովիկն ու Գայանեն իմացած չլինեին, որ կռվի են գնում տղաները: Բայց չեն երեւացել: Նրանք էլ նրանք են: Իրենց տեղում:
Հետո՞& Մանուշն էլ վերքեր ունի՞:
Չունի: Մեզանից լավ էր կռվում: Հենց որ վրա հասավ, տղերքը ասես ոգի առան: Ծմակցիները աղվեսի պես սկսեցին ծակուծուկ ման գալ: Քսան հոգով էին եկել Դավթականց հինգի դեմ:
ԱնամոթնեՆր: Թյու: Դրանց երեսին ո՞ր աղջիկը կնայի: Դավթակին, Վարուժին հո բան չի՞ եղել: Բագրատին:
Ամեն ինչ լավ էր: Շատ թեթեւ քերծվածքներ ունեն: Մի երկու օրում կանցնի: Բագոն չկար:
Հա՞& Ինքը բանը սարքել, անձամբ չկա՞ր:

Չհասցրեցի մանրամասն իմանամ: Կռվից անմիջապես հետո այստեղ եկա: Թաղում նրա հարազատները անտեղյակ-անտեղյակ նրան էին ման գալիս: Տղերքը առավոտ կգան: Կիմանանք ամեն ինչ:
Աղջիկը ձեռքը վախվորած, բայց քնքշանքով տարավ նրա քունքին: Շոյեց մեղմիկ` հանկարծ չցավեցնի: Սիրով լի աչքերը հառեց նրա երեսին ու շեշտված հարցրեց.
Եթե Դավթակն ու Վարուժը չլինեին էդ կռվում, կսլանայի՞ր գլխապատառ:
Երեւի: Չէ՞ որ թաղեցթաղ էր, - հարցի ենթատեքստը չհասավ Կարոյին: Բռնեց նրա ձեռքը, որ դեռ իր քունքին էր, կամացուկ վար բերեց եւ մեղմիկ հպեց շուրթերը ջերմ, տրոփող ափին:
Անամոթ: Չափդ կորցրիր: Հլա մյուս անգամ փորձեՆս:
Գոհարի ձայնի մեջ արդեն չկար նախկին արգելակը, կոպիտ չէր, կաշկանդող չէր: Տղան բաց չէր թողնում նրա ձեռքը: Բռնեց մյուսը նույնպես եւ համբուրեց պիՆնդ-պինդ: Ասես բույրեր էր առնում, փակել էր աչքերը&
Դե գնա: Գնա բինան: Կմրսես: Ցրտեց մի քիչ, - շշնջաց:
Գոհարը երեւի չէր ուզում լսել հենց այդ պահանջը: Նեղացած, կտրուկ շրջվեց, մտավ կանանց բինան: Հանգավ թույլ լամպը: Կարոն, երջանկությունից խենթացած, ընկավ խոտերին եւ խորոմաչափ մի խուրձ գրկեց:
Խոտից Գոհարի ձեռքերի հոտն էր գալիս
Օրը ճաշ էր դառնում: Դժվարացել էր հնձելը: Մոր եւ մյուսների անընդհատ հարցերը արդեն ձանձրացնում էին մտքերով քաղաքում դեգերող Կարոյին: Չէին երեւում Դավթակն ու Վարուժը:

Բարձունքից դեպի Ղանձլասարի տակը ձիով իջնող Վանիկն ու Վրեժը առաջինը նկատեցին արահետով դեպի բինաները գնացող միլիցիոներներին: Վանիկը շրջեց ձիու գլուխը, վեր սլացան անցած ճանապարհով: Կարոն ինքն էր արդեն նկատել անկոչ հյուրերին: Գոհարի ականջին շշնջաց.
Զբաղեցրու, շեղիր մեծերի ուշադրությունը:
Իբր ջրի է գնում` դույլը վերցրած գնաց գետակը: Դույլը գռի մոտ թողնելով` թեքվեց դեպի ձորը ու գնաց եկողներին ընդառաջ:
Իմ ետեւից եք եկել: Հասկանալի է: Խնդրում եմ, մի երեւացեք մորս ու մյուսներին: Գնացեք մի քիչ ետ: Երդվում եմ, որ բլրից այն կողմ դեմներդ դուրս կգամ, կտանեք:
Ձիավոր տղաները հեռվից դիտում էին այդ հանդիպումը:
Սերժանտը ականջը կախել, լսում է: Ասես հրեշտակ է խոսողը, - ուղեկից սերժանտին դիտողություն արեց կրտսեր լեյտենանտը: - Իսկ ես ուզում եմ մի քանի հարց էլ վերեւում եղածներին ուղղել: Կարոն դո՞ւ ես:
Հա: Ի՞նչ հարց` բանից անտեղյակ սարվորներին: Բացի այդ. դուք եկել եք ինձ տանելու հանձնարարությամբ: Հարցաքննությո՞ւն եք սկսում հենց ոտի վրա: Մայրս ու մյուսները որեւէ բան իմանան, ինձ այլեւս չեք գտնի: Միայն կրակելով կկարողանաք կանգնեցնել: Մայրս ոչինչ չպիտի իմանա:
Տեսնո՞ւմ ես` ինչ փորձվածն է, - սերժանտի կողն էր բզում լեյտենանտը: - Քոքված է, քոքված: ԱրաՆ, սարվոր, ուշ թե շուտ բոլորն էլ կիմանան: Ջարդել, աղցան եք արել: Հրեն հիվանդանոցում պառկած են յոթը: Լակոտների կռիվ չի սա: Պատերազմ է, պատերազմ: Դուք ձերը կստանաք:
Ես նախազգուշացրի, - վերջնական էր Կարոյի խոսքը: - Մայրս չպիտի իմանա:

Տարեց սերժանտը, որ համակրանքով նայում էր առաջը կանգնած կարճահասակ, գնդլիկ տղային, չոր ու վճռական ասաց.
Տղան բան է խնդրում: Ի՞նչ ես ձգձգում: Մայրը տեսնի՞: Ի՞նչ օգուտ քեզ: Կրտսեր լեյտենանտը գլուխը կախեց:
Գնալը` գնանք, - ասաց, - բայց ես անպայման կզեկուցեմ պահվածքիդ մասին: Հիմա վարորդին էլ տեղյակ կպահեմ, որ հաստատի զեկուցածս:
Վայ: Խնդաս դու քո մի աստղիկով: Դեռ էնքաՆն պիտի հաց ու փափա ուտես:
Կտեսնենք, - նետեց լեյտենանտն ու Կարոյին հրեց առաջ:
Վերջինս ետ նայեց, համոզվեց, որ Գոհարը հմտորեն կարողացել է ծնողներին զբաղեցնել բինաների հակառակ կողմում: Խաղաղվեց եւ արդեն սուլում էր ցածր` սիրված մեղեդիներից մեկը:
Հասան ցածում սպասող թափքավոր մեքենային: Շարժվեցին քաղաքի ուղղությամբ: Մենավոր թեղու տակ գլխիկոր կանգնել, դեպի քաղաք սլացող մեքենային էին հետեւում Վանիկն ու Վրեժը:
Միլիցիայի բակում բազմություն էր կուտակվել: Մի կողմում ծմակի թաղի ծնողները, հարազատներն ու թաղեցի այլ մարդիկ էին, որ Կարոյին տեսնելով մղվեցին դեպի նա, մյուս կողմից` Բոխուտի թաղի: Նրա, Դավթակի, Վարուժի հայրերն էին, հարեւաններ ու գործի հետ կապ չունեցող բավականին տղաներ: Ընդառաջ եկող ավագ լեյտենանտը կոպտությամբ քաշեց Կարոյի թեւից: Հրեց առաջ: Կարգադրեց.
Լեզվիդ չանես: Փախիր ներս: Թե չէ հրես մեծ թիքեդ ականջդ կթողնեն: Ընկերներիդ հազիվ փրկեցինք նրանց ճանկից: ԱՆյ թե մի նոր պատերազմ կլիներ: Դե գնա, գնա: Վազիր: Հետներդ եղած աղջկա անունը ի՞նչ է:
Կարոն աննկատ ժպտաց: Գիտակցեց, ոչ չգիտեն իրենց հետ եղած աղջկա ով լինելը:

Ի՞նչ աղջիկ: Մեզ հետ աղջիկ չի եղել:
Լեյտենանտը նրան հրեց օրապահության նախնական հետաքննության դռնից ներս: Քիչ անց ներս մտավ տարիքով մի կապիտան: Ոտքով, չխկութխկոցով սեղանին մոտեցրեց աթոռը ու պարզապես փուլ եկավ նրա վրա:
Կարոն ամեն ինչ ասաց ամենայն ճշտությամբ: Մանուշի մասին որեւէ բան չկարողացավ դուրս կորզել կապիտանը: Բռունցքը զարկեց սեղանին, գոռաց.
Մի րոպե ժամանակ: Աղջկա անունը չասես, հենց այստեղ կջարդեմ քիթ-մռութդ:
Մեզ հետ աղջիկ չի եղել:
Եղել է, - ձայնը գոռգոռոցի փոխեց կապիտանը: - Ընկերներդ չեն հրաժարվում, խոստովանում են այդ մասին: Անունն ասա:
Վախեցրել եք, ստել են:
Ո՞նց թե` ստել: Այդ աղջիկը քեզ հետ չի՞ դեպքի վայրը հասել: Վկաներ կան:
Կարոն մտքերի մեջ ընկավ, ձգվեց ծնոտի մկանը, ցավ զգաց կոկորդում: Բայց դա ընդամենը մի պահ: ,,Նրա անունն էլ, հասցեն էլ երբ ասես կպարզեն, - ծագեց նրա մտքում: - Թող պարզեն: Բայց ինձանից ոչինչ չեն իմանա,,:
Հը, չհիշեցի՞ր: Ես քո խափանն ե՞մ
Հարվածից կողքի վրա թեքվեց Կարոն: Շրթունքից ծորեց արյունը: Ինչ-որ մեկը շտապով ներս մտավ ու սաստեց պարկանման կապիտանին: Դուրս ելան երկուսն էլ:
Կարոն հարձակվեց փակված դռան վրա, սկսեց բղավել ամբողջ ձայնով եւ բռունցքների հարվածներ հասցնել դռանը:
Խոզեր: Ինձ տղերքի մոտ տարեք: Ժանդարմ շներ: Ես դուրս կգամ էստեղից, դուք իմը կտեսնեք:
Կարոյի վարմունքը զուտ պոռթկում չէր. հատուկ նպատակ կար նրանում:

Կարո՞ն& Արա, Կարոն է: Դոդոշս է, տղերք, - գոռաց Դավթակը մի այլ խցիկից: - Կարո ջան, պինդ կաց: Պինդ կաց, վրադ աղջիկ-մաղջկ չկարեն: Դուռը բացեք, թե չէ կջարդեմ: Ես ձեր& Գարշելի արնախումներ:
Միջանցքում անսպասելի լռություն տիրեց: Նույնիսկ կալանվածները զարմացան:
Դա ո՞ր խցիկից էր, - լսվեց հանգիստ, բավականին ազդեցիկ մի ձայն: - Ինչո՞ւ են բղավում:
Ընկերոջն է ճանաչել կողքի խցիկից, - պատվի առած` պատասխանեց Կարոյին ,,մշակող,, կապիտանը: - Կարոտել է Դոդոշ-Կարո անունով վիժվածքը: Ընկերների հետ է ուզում լինել:
Ինձ մոտ բերեք: Բոլորին: Բոլորին միասին, - հանգիստ կարգադրեց նախորդ ձայնը, ու լսվեցին հեռացող քայլեր:
Պետը չի թողնում միասին լինեն: Արգելված է, ընկեր փոխգնդապետ:
Բերեք, ասացի, - առանց շրվելու հրամանը կրկնեց փոխգնդապետը:
Տարբեր խցիկներից դուրս բերեցին Դավթակին, Վարուժին, սրա հորեղբոր որդուն, Կարոյին եւ 10-ի ,,Ա,,-ի երեք տղաներին: Սեւանցին չկար: Խմբված գրկախառնվեցին: Հաջորդեց հրամանը.
Ձեռքներդ ետեւ: Մի շարքով մարշ:
Բարձրացան երկրորդ հարկ: ՈՒղեկցողների ավագը բացեց մի դուռ, ուզում էր զեկուցել: Ներսից զեկույցը կանխող հրաման եղավ: Ավագը մի կողմ քաշվեց: Տղաները հերթով ներս մտան:
Նստեցեք, - ասաց փոխգնդապետը` ցույց տալով պատատակի աթոռների կողմը: Ավագն էլ ուզեց նստել: Բայց հանդիպեց նրա արգելող ակնարկին եւ դուրս եկավ: Միջանցքում սպասող գործընկերներին փսփսաց.
Գիմնազիա է բաց արել: Դաս պիտի պարապի:
Բազմանշանակ հայացքներ փոխանակվեցին, լսվեցին նաեւ խնդմնդոցներ:

Տղաներ, - ցավի երանգ ուներ փոխգնդապետի խոսքը: - Ամեն գնով աշխատելու եմ հասկանալի անել խոսքս: Հենց նոր կրկին եղա հիվանդանոցում: Կոտորած եք սարքել: Գիտեմ, որ նրանք եկել են քսան հոգով
Կարո՞ղ ենք իմանալ` ում հետ գործ ունենք, - ընդմիջեց Կարոն` աննկատ մաքրելով շրթունքի արյունը:
Պետի տեղակալն եմ: Ո՞Ւզում եք լսել ինձ:
Պատասխանը լռությունն էր:
ՈՒրեմն, շարունակեմ: Նրանք քսան հոգով են եղել, իսկ դուք` նրանց կեսից քիչ: Այսքանդ եւ էլի մեկը, որ աղջիկ է եղել: Գործում նշվում է նաեւ ինչ-որ երիտասարդ, որի մասին ոչ մեկդ չգիտեք, ցուցում չեք տալիս: Ճիշտն ասած, այդ աղջիկը հիմա ինձ չի հետաքրքրում: Որքան հնարավոր է, արագ պիտի գտնենք Բագրատ անունով տղային եւ ինչ-որ Սուսանի: Նրանք արդեն երկու օր անհետացած են` ասես գետնի տակն են անցել: Շատ բան է պարզ: Սուսան կոչվածը արդեն մոտ մեկ տարի հատուկ հսկողության տակ է: Հայտնի է նրա ,,համբավը,,: Բայց հնարավոր չէ մի բան անել, եթե Բագրատը չկա, այս ամենի նախապատմությունը չներկայացնի: Բոլորիդ ցուցմունքներում նշվում է, որ ինքնապաշտպանության համար փայտով հարվածել է իր վրա հարձակված երեք դանակավորներից մեկին: Կոտրվել է սրա թեւը: Բայց զարմանալին այն է, որ մյուս երկուսն էլ են ծանր վիճակում: Մեկի գլուխն է վնասված, մյուսի ետեւից շպրտել է փայտը, որը ուսն է վնասել փախչողի: Հարց է ծագում, թե ո՞վ պիտի ձեր ցուցմունքների հիման վրա ապացուցի Բագրատի ճշմարտությունը: Ես նոր եմ նշանակվել այս աշխատանքին: Շրջապատին դեռեւս ծանոթանալ է պետք: Ձեր ու Բագրատի մասին դեռեւս բարյացակամ կարծիք չեմ լսել աշխատակիցներից, բայց եղել եմ երկու թաղերի դպրոցներում եւ հարեւանների հետ զրուցել: Նույնիսկ իմացել եմ այն աղջկա մասին, որը ձեզնից Կարո անունով մեկի հետ անտառամերձ ճանապարհով հասել է դեպքի վայր: Այս ամենը դեպքի երկրորդ կեսն է: Ինչպես սկսենք վերջից: Մի խոսքով, Բագրատն է պետք, դանակներն են պետք: Օգնեք, գտնենք Բագրատին, հնարավորության դեպքում` դանակները: Այս դեպքում ամեն ինչ ձեր օգտին է խոսում: Նաեւ այն անհայտ սեւանցու եւ աղջկա մասին Աղջկա տեղն ու անունը ես գիտեմ, բայց երեւի ինքն անձամբ կգա, քանի որ ըստ ամենայնի տղամարդ աղջիկ է, ազնիվ ու համարձակ:

Տղաները նայեցին միմյանց: Փոխգնդապետը ժպտաց` նշելով.
Դուք չզգացիք էլ, թե ձեր փոխադարձ հայացքներով ինչպես կարող եք մատնել աղջկան: Այնքան են խոսուն ձեր հայացքները:
Իսկ մենք չենք ուզում մատնել, - իրավունքի բեռը իր վրա Դավթակը վերցրեց: - Կարող ենք ուղղակի ասել` ով է նա:
Ինձ ասել պետք չէ, - փոխգնդապետի ակնարկը հասկանալը դժվար չէր: - Ես գիտեմ նրա մասին: Արդեն ասացի: Կան չիմացողներ: Գուցե շատանան չիմացողներ
10-ի ,,Ա,,-ի տղաները նայեցին միմյանց, ապա բոլորը` Դավթակին:
- Ընկեր փոխգնդապետ, կարո՞ղ եմ վստահ լինել, որ հավատում եք մեր եւ Բագրատի անմեղությանը:
- Անմեղության մասին առանց հետաքննության եւ դատավճռի ես հետեւություն անելու իրավունք չունեմ: Եթե բանը հասնի դատարան /իսկ դա կարելի է կանխել Բագրատի ներկայանալով/, այնտեղ է վճռվում` ով է մեղավոր կողմը: Վերջապես, ամոթ է նաեւ այն, որ նրա հայրը կալանքի է վերցված: Քրեականների հետ, քանի որ ուրիշ ելք չունենք: Մի՞թե Բագրատը հորը պիտի թողնի այդպես, նվաստացման պայմաններում:
- Նա Սեւանում է, - վճռականորեն պատասխանատվությունն իր վրա վերցրեց Դավթակը: - Իսկ դանակների մասին զուր եք մեզ հարցնում: Գիտենք միայն, որ երեքն էլ դանակներով են հարձակվել:
- Բանն էլ հենց այդ է. երեքն էլ չեն հրաժարվում դրանից: Եթե դանակները նրանց մոտ մնացած լինեին, ապա ոչնչացրած կլինեին մինչեւ հիմա եւ հաստատ կհայտարարեին, որ իրենց ձեռքին դանակ չի եղել: Դանակների տեղը միայն Բագրատը կիմանա:

- Դանակները ինձ մոտ են, - անսպասելի հայտնեց Բագրատի համադասարանցիներից մեկը: - Բայց նրանց վրա կարող են լինել նաեւ իմ ու Բագրատի մատնահետքերը:
- Դա չի խանգարում գործին, - պայծառացավ փոխգնդապետի դեմքը: - Զննումները ամեն ինչ կպարզեն:
Տղան դեռահասի հրճվանքով շփեց ձեռքերն իրար, ասաց.
Ինչ լաՆվ էր` չկորցրեցի պրծնենք: Սխալ կլիներ: Բագրատն էր կպել` կորցրու գնան& Մի խոսքով, - գլխահակ էր արդեն խոսում նա: - Ընկեր փոխգնդապետ: Ես ու Բագրատը մորաքրոջ տղաներ ենք: Սեւանում է ապրում մեր քեռին, որի տղան էլ մեզ հետ մասնակցեց կռվին: Բագրատը այնտեղ է` Սեւանում:
Լավ: Ավարտված համարենք մեր զրույցը: Բոլորդ էլ այսօր կմնաք այստեղ: Միասին կլինեք, մի առանձին խցիկում: Չաղմկեք, չկռվեք, - կատակով թափ տվեց մատը գնդապետը: - Որի՞դ են սարից բերել:
Ինձ, - հազիվ լսելի պատասխանեց Կարոն: - Բինաներում հիմա տարեց մեր մայրերն են, երկու տղա-երեխա ու մի աղջիկ: - Աննկատ կրճտացին ատամները: - Հենց հիմա ինձ ուղարկեք սարը: Տասնյակ անասուն է այնտեղ, անպաշտպան կին ու երեխա, առջեւում` գիշեր: Հինգ տնից այնտեղ` բայց անօգնական
Կմտածենք, - փոքր-ինչ ուշացումով պատասխանեց փոխգնդապետը: - Մի լույս էլ մինչեւ մութն ընկնելը կբացվի:
Բակում աղմուկ էր բարձրացել: Մեկը ամբողջ կոկորդով գոռաց.
Մենք միլպետին ենք ուզում:
Միլպետն անձամբ բացեց առանձնասենյակի պատուհանը, նայեց մարդկանց խմբին, հարցրեց.
Ինչո՞ւ եք աղմկում:

Թող հրես կապիտանն ու ավագը ասեն, - գոռաց նույն մարդը: - Քո տեղակալը բարեկամի զրույց է վարում արնախում շների հետ: Մենք էլ էստեղ` իշի պես կանգնած
Փոխգնդապետը ներկայացավ պետին, պատվի առավ.
Թույլ տվեք զեկուցել, ընկեր գնդապետ:
Ասեք:
Հետաքննությունը շուտ կավարտվի: Մարդ է պետք ուղարկել Սեւան: Թույլ տվեք գնամ ինքս: Ինձնից հանձնարարություն կստանան այստեղի տղաները` ինձ արդեն ծանոթ աշխատակիցներ, որ կգործեն ըստ հրահանգի: Կվերադառնամ վաղը: Նախապես խնդրում եմ թույլ տաք Մի խոսքով, խմբակային առերեսում է պետք, որին կմասնակցեն նաեւ զույգ կողմերի շահախնդիր ներկայացուցիչներ: Մի խոսքով` ծնողներ, տարիքավորներ: Կաշխատենք ուժեղացված ջոկով
Դուք նրանց անչափահասնե՞ր եք համարում:
Գրեթե այդպես էլ կա: Թույլ տվեք գործել: Մի բան եւս. Ձեր թույլտվությունն է պետք անհրաժեշտ մի քայլում: Տղաներից մեկը սարում անպաշտպան է թողել հինգ ընտանիքի անասուն` կանանց ու մի քանի երեխաների հետ, բերվել է այստեղ: Նրան պետք է բոլորից աննկատ վերադարձնել սարը: Ձեր գիրուկ կապիտանը ձեռք է բարձրացրել հարցաքննելիս: Պիտի խնդրեմ, մինչեւ վերադառնալս ձերբակալվածների հետ հարցաքննություններ չվարեն:
Շատ լավ: Կարող եք սկսել: Տղային սարը կհասցնեն մեքենայով: Այո, բոլորից աննկատ: Ինձ հետաքրքրեց աշխատելու ձեր ոճը, մեթոդը& Իսկ ինչո՞ւ եք հենց ինքներդ ուզում մեկնել Սեւան: Լավ: Դա ձեր գործն է: Բարի ավարտ ձեր սկսածին, ընկեր փոխգնդապետ: Բարի ճանապարհ& դեպի Սեւան: Ժամանակ կունենաք, իմ տեղն էլ լողացեք:
Նրանք ժպտացին: Ժպիտը ծիծաղի փոխվեց

Այս հասցեով, - իր առանձնասենյակում մի կապիտանի հրահանգավորում էր փոխգնդապետը, - հանգիստ, առանց լարվածության, քաղաքացիական հագուստով կգնաս ամբողջ քաղաքին հայտնի ,,Պերվայայի,, մոտ: Օրինական անունը Անյա է: Մութն ընկնելուն պես այնտեղ հավաքվում են թղթախաղի, երեքից հինգ ռուբլիանոց լրբերի սիրահարներն ու էդ լրբերը: Սուսանը նրանցից չի: Կգա մեքենայով, ծպտված: Զգույշ եւ մասնագիտորեն կհրավիրեք մի կողմ: Թե չի ուզենա քեզ հետ առանձնանալ, ոչինչ: Թող ուղեկցողի հետ գա: Մոտակայքում կլինեն նաեւ մեզանից մի երկու այլ ընկերներ: Կպահեն թիկունքդ: Ամեն ինչ կարող է պատահել: Բանը դանակին չթողնես հասնի: Եթե ուղեկցողը աքլորանա, կասես` ինքը գործ չունի, քեզ միայն Սուսանն է պետք: Սա առաջինը: Երկրորդ. Կարո եւ Սուրիկ անունով տղաներին հենց հիմա աննկատ կտանեք այնտեղ, որտեղից Կարոյին են բերել: Սուրիկին հետներդ կվերադարձնեք ետ: Ճանապարհին ցույց կտա այն ծառը, որի տակ դանակներ են պահված: Զգուշությամբ կվերցնեք` մատնահետքեր չավելանան: Եթե կհայտնվի սեւանցի մի երիտասարդ, ասա թող ներկայանա վաղը, երբ ես արդեն այստեղ կլինեմ: Այսքանը: Կատարիր&
Բագրատի հետ Սեւանի ափին զբոսնելիս փոխգնդապետը հիմնականում լռում էր: Տղան դեռեւս անհամարձակ, կասկածով պատմում էր իր կռվի եւ դրան նախորդած դեպքերի մասին: Տղան հանկարծ կանգ առավ, միանշանակ հարցրեց.
Բա ինչո՞ւ անմիջապես չեք տանում: Ի՞նչ զբոսանք է սա:
Զբոսանքն ինձ համար է, տղաս: Արդեն տասնհինգ տարի չեմ եղել այս կողմերում:

Սեւանը մթագնում էր դանդաղ: Տեղ-տեղ պսպղում էր նրանից մի կտոր` ձկների վխտալուց կամ քամուց ալիքվելով: Կեսգիշերի ցուրտն էր սկսվում: Բագրատը դողաց ոչ այնքան ցրտից, որքան անորոշության մեջ խճճված, անելիքը չգիտակցելով:
Իսկ Մանուշին ճանաչո՞ւմ ես, - հարցրեց փոխգնդապետը: - Ձեր թաղից է: Մականունը` Ղզօղլան: Կարո՞ղ ես մի երկու բան ասել նրա մասին:
Մեզանից մեծ է ութ-տասը տարով: Անխտիր բոլորիս համար համ մեծ քույր է, համ ընկերուհի-խորհրդատու: Հարկ եղած դեպքում միշտ էլ կանգնել է թիկունքներիս` ցանկացած տղայից էլ լավ: Ինչո՞ւ եք հարցնում:
Կռվի մեջ ընկերներիդ հետ է եղել` հետները հավասար: Չի ներկայանում, ես էլ հո չե՞մ կարող աղջկան ձերբակալած բերել միլիցիա: Մարդ ուղարկեցի` հրավիրելու ձեւով լինի գալը: Ասել է. ,,Թե մեդալ են տալու, թող Սուսանին տան: Ես դրա կարիքը չունեմ,,: Տարօրինակ աղջիկ է, չէ՞:
Ինչո՞ւ եք ինձ հետ խոսում, ասես բարեկամի եք հանդիպել:
Այդպես եմ ուզում լինի: Եվ կլինի երեւի: Իսկ Սուսանը Սուսանից խոսե՞նք: Իրո՞ք փչացած է, ինչպես նրան ներկայացնում են:
Չգիտեմ ստույգ: Չեմ ուզում հավատալ: Ասում են սիրել է ինձ: Դեռեւս հինգերորդ դասարանից: Ես էլ իր նկատմամբ անտարբեր չէի: Լինում են պահեր, թվում է ուզում եմ նրան: Ձգում է: Իրականում վրեժ է լուծում Բոլորիցս: Հատկապես ինձանից: Չգիտես ինչու` նաեւ Դավթակից: Սուսանը մեղք է

13.

Տեղատարափ անձրեւ էր: Հոտը շրջան կազմել, գնդվել էր` գլուխները միմյանց փորի տակ անձրեւից պաշտպանված: Կովերն անխռով թրջվում էին: Կարոյի մայրը ամբողջ ձայնով կանչում-փնտրում էր նրան: ,,Հասած, կարգելու տղա ի, խեւություն է կենի, գետնի տա՞կ անցավ,, , - բողոքեց մեկուսի: Միսակի Վանիկն ու Վարուժը պառկել բինայի խսրի վրա, վրանները տաք խոտ էին քաշել եւ խուսափում էին մայրերի հայացքներից: Գոհարի մայրը արդեն քանի անգամ պահանջում էր ձին քշել, գնալ ծմակը, որտեղ Կարոն ,,մի ձմռան փայտ արած կլինի ար դեն,,: Վերջին անգամ, անձրեւն սկսվելու հետ, երբ նա կրկնեց այդ պահանջը, Վանիկը շուռ եկավ փորին, գլուխը դրեց թեւերին ու ասաց.
Դե որ պետք լինենք, կկանչի, էլիՆ: Ծմակից ձայնը շաՆտ լավ էլ կլսվի:
Մամ, ինչ ես կպել դրանցից: Կգա, չի կորչի, - իբր տրտնջաց Գոհարը: - Ինչների՞ս է սարում այդքան փայտը: Հրեն, այնքաՆն է դարսել& Երեկվա բերածն էլ է ավելորդ:
Մութն ընկնում է: Դրա համար եմ անհանգստանում: Երեկ առանց զգուշացնելու թռավ-կորավ: Էսօր` նույնը: Հլա մորը նայիր: Ի՞նչ անի մայրը: Էս ամենը Կարոյից չի: Դավթականք էլ չեկան: Կարող է, մոտնե՞րն է գնացել:
Կգա, կասի, մերա, - զայրացկոտ էր աղջկա տոնը: - Անձրեւը կովին տուն տարավ: Կթելու ժամանակն է:
Բա հեչ պետքդ չի՞, աղջիկ ջան: Թաղի տղա է, եղբորդ ընկերը, համարյա միասին եք մեծացել` քույր ու եղբոր պես:
Պետքս լինելը ո՞րն է. զարկեմ ծնկներիս ախուվախ անեմ ձեր պես, - բարձր ծիծաղեց Գոհարը: - Այ կտեսնեք, ուր որ է կգա:

Նրա ձայնի մեջ մայրն այնուամենայնիվ զգաց անհանգիստ ինչ-որ թրթիռ ու տեսավ աչքերը, որ գցել էր հեռու` մթության մեջ կորչող արահետին, որտեղից կարող էր երեւալ Կարոն: Չէ, մտածեց մայրը, մեջը թաքուն խռովք կա: Գաղտնիք:
Ցուցադրական անտարբերությունը բնավ էլ պայմանավորված չէր Գոհարի իրազեկությամբ: Այո, գիտեր, որ նա գնաց միլիցիոներների հետ, գիտեր ինչու տարան: Բայց տասնվեցամյա դեռահասը, աղջիկն առավելապես, բանականության ձայնին չի տալիս առաջնությունը, հաճախ բացառապես հոգու թելադրանքն է լսում: Մոր մտահոգությունը մասամբ նաեւ նրան անցավ, ու նա ծածուկ& սրբեց աչքերը: Ակամա՞ էին արցունքի երկու կաթիլները: Սիրող սրտից բխած արցունքը ակամա լինել չի կարող: Մրահոն աչքերով այդ աղջիկը, որքան էլ կամքի մարմնացում էր, այնուամենայնիվ զգացմունքը նրան պիտի տաներ իր հաճությամբ: Ամռան արձակուրդի ազատ, թռվռան ժամանակը գիտակցականի մղումո՞վ էր, անասնապահությունը, խոտհունձը, մութից մութ տքնաջան աշխատանքը զուտ անհրաժեշտությա՞ն պահանջով էին սարում գամել աղջկան, թե՞ կար նաեւ սիրո ռոմանտիկան, սիրած տղային ամեն օր, ամեն ժամ իր հետ տեսնելու ոգեղեն ցանկությունը: Շատ էր ժլատ հոգում ծվարածը երեւութացնելու հարցում: Սահմանը միշտ աղջկական զսպանակով լարած` Գոհարը առավել ժուժկալ էր, առավել անդրդվելի, քան նրա մյուս հասակակիցներն ու անգամ տարիքով մեծերը: Քույրն էր Դավթակի: Եղբայրներից առավելապես Դավթակին էր տեսնում` ընդօրինակելին յուրացնելու, իրենն անելու ձգտումներում: Գրքասիրությունը, արվեստների, մշակույթի, գիտության եւ այլ բնագավառների գոնե մինիմումը նվաճելու ձգտումը Դավթակինն էին: Բայց ռոմանտիկ եղբայրը զգացմունքի ու հոգեւոր այլ դրսեւորումների մեջ անմնացորդ եւ շռայլ էր, իսկ նա` Գոհարը, ծայրաստիճան շրջահայաց, ավանդապահ, տնտեսող, որից միայն Կարոյի նմանը կարող էր գլուխ հանել: Նույնանում էին նրանք հենց այս հատկանիշներով: Ճակատագրաբա՞ր էր այդ նույնությունը, թե՞ ընտրության արդյունք: Ինչպես էլ գնահատվեր այս զույգի ֆենոմենը, երկու կողմի ծնողները չարտահայտվելով, լռելյայն ունեին իրենց բերկրանքը զավակների, նրանց փոխադարձ համակրության եւ սիրո հարցում: Եվ ոչ միայն ծնողները: Ընկերական շրջապատն ու հարեւանությունն էր նաեւ ուրախ` ինքնատիպ այդ դեռահասների զուլալ, պարկեշտ ու չափի եւ ընդունվածի սահմաններում փայփայվող սերը տեսնելով:

Ամոթխած նայեց մորը, մեղմիկ փարվեց կրծքին եւ շշնջաց.
Մամ, ամաչել, մինչեւ հիմա էլ չգիտեմ ինչպես ասեմ Չեմ կարողացել կիսվել գոնե քեզ հետ: Մամ, ես Դե, ո՞նց ասեմ Ախր, սիրում եմ Կարոյին: Մենք սիրում ենք իրար
Իսկ ես գիտեմ: Գիտեմ գուցե ավելի վաղ, քան ինքդ ես դա զգացել: Նրա հոգու հետ չարաճճի աղջկա քո խաղերը նկատել եմ դեռեւս չորրորդ դասարանից: Նա այդ ժամանակ Դավթակի հետ վեցերորդում էր: ԳիտեՆմ, աղջիկս, գիտեմ& Միայն թե շատ ես նրան տանջում: Թույլ տուր հենց չափ ու սահմանի հնարավորություններում գոնե ամենաքիչը զգա: Մինչեւ քո հասունանալը մի քիչ վայելի սիրո բերկրանք:
Նա ավելին է տեսել Ձեռքերս համբուրեց:
Վախ, քոռանամ ես: Ինչքան է պարկեշտ, ինչքան է լավը Դավթակը գիտի՞ ձեր սիրո մասին:
Հա, գիտի: Հերսոտում է վրաս: Չոր ու ցամաք ես Կարոյի հետ, ասում է: Կարոյին ինձանից շատ է սիրում:
Դա քեզ թվացել է: Նա Կարոյին սիրելիս կլինի այնքան, որքան քեզ: Ընկերներ են, բա ո՞նց: Կարոյի նման տղային ինչպես չսիրես: Ես ինքս եմ նրան հարազատ մոր պես սիրում: Եվ դա գիտե՞ս ինչքան լավ է երկուսիդ համար էլ:
Մամ, մամ ջան, - դողաց Գոհարի ձայնը, եւ նա այս անգամ արցունքը չթաքցրեց:
Ի՞նչ պառկեր իք, լաո, ղուրբան: Ելեք, - Կարոյի մայրը, անձրեւի դադարելը տեսնելով, շտապել էր տղաների վրանը: - Կովեր քշեք դես: Պաղին, կաթ չէ, ջոՆւր լէ չիտան:
Նույն շտապողականությամբ ելավ բինայից, աչքը գցեց սարը բերող արահետի կողմը.
Զարկի՞ն: Ո՞Ւր կորավ իդա լամուկ:
Գոհարը Վանիկի ականջին փսփսաց.

Թող Վրեժը կովերը դեսը քշի: Դու իջիր ցած: Մի քիչ հետո ես էլ կգամ: Շատ չիջնես: Ջրի մոտ սպասիր:
Կովերից մի քանիսը կամակորացել, առանց հորթի չէին շարժվում տեղից: Գոմից մայրերի մոտ թողնելով նրանց` Գոհարը նստեց Մարալին կթելու: Կարոյի մայրը կթել ,,սատկած անտեր,, Շորորին, մեկ ուրիշին էր անցնում:
Վարուժենց Մզզանը էսօր բան չտվեց, մերա, - ասաց Գոհարը` հասզիվ մեկ երրորդով լցրած դույլը մորը ցույց տալով: - Խեղճանում է:
Չխեղճնա, Գուար: Յուր տեր Վրեժի պես անբան ի, - նկատեց Կարոյի մայրը: - Գլուխ կախեց` չվերու, վերուց` չկախա:
Այսօր էլ թող այդքան լինի, ոչինչ: Անձրեւին դա ավելի է կամակորանում: Չտվածի տեղը վաղը կհանի, - հորթին Մզզանին մոտ տանելով` պատասխանեց Գոհարի մայրը: - Էն կիսատ տաշտը լցրու: Կտեղավորի:
Տաշտերի կողմը գնաց Կարոյի մայրը, աչքը սահեցրեց նրանց վրայով, ասաց.
Լավ, շատ լավ ի: Ըմեն տուն մե բեռ յուղ ու պանիր կհասունք, բալա ջան: Օչխար մի քիչ չորնա, քշի գոմ:
Գոհարը խոտ տարավ ոչխարների փարախը, վերադարձավ, վերցրեց ջրի դույլերը.
Գնամ ջրի, մերա: Վրեժը կօգնի ձեզ:
Նազելով իջավ դեպի գետակը:
Լուս աղջիկ ունիս, դրկից: Հասաե, սարի մարալ ի դառի: Կերեւի. բախտավոր տի եղի աղջիկ:
Աստված ձայնդ լսի, քույր:
Մե օր խնամի տի դառնա՞նք:
Բարին կատարվի, - ի պատասխան ժպտաց Գոհարի մայրը: - Կարոդ ինձ համար` ոնց որ զավակներս:
Երկնային Աստված ըմեն բան կդնե յուր տեղ: Գոհացու մզի, Երկնային:
Փոխհամաձայնող էին մայրերը: Թեեւ այդ թեմայով առաջին անգամ էին կարծիքներ հայտնում, բայց դրանք վաղուց էին հստակ ու հասկանալի:

Մթնեց, բան չի երեւում, - վազքով մոտեցող Գոհարին ասաց Վանիկը: - Ցածից ճյուղերի կոտրատվելու ձայներ լսեցի: Բայց դժվար թե Կարոն լինի: Այսքան շուտ բաց կթողնեի՞ն:
Կարող է: Կարո՞, - եւ հարց, եւ կանչ պարունակող տոնով միայն մոտակայքին լսելի ձայնեց Գոհարը:
Ես եմ: Գալիս եմ: Մի բղավեք, - նույնպես խուլ պատասխանեց Կարոն:
Գոհարը չթաքցրեց ուրախությունը Վանիկից, նույնիսկ գրկեց.
Գնա վերեւ: Վարուժի հետ օգնեք ոչխարը կթեն: Ես սրան մի երկու շշպռեմ, գալիս ենք: Վրեժն էլ չպիտի իմանա, որ ես էստեղ եմ:
Չէ: Ես մնամ: Առանց ինձ կկթեն: Մի քիչ ցած իջիր, միասին բարձրացեք: Մնում եմ: Կարոն կարող է բան հանձնարարի:
Դու ինձանից խելքով ես: Լավ որոշեցիր: Մնա: Համ էլ կտեսնես շշպռելը: Արահետի վրա անձրեւից կռացած թաց խոտերը թրջում էին Գոհարի ոտքերը: Սառնությունը հասնում էր ծնկներին ու վեր: Տրեխները լցվել ջրով, ճլփճլփում էին ամեն քայլի հետ: Դուրս եկավ արահետից, թաքնվեց թփի ետեւում` որոշած, որ անսպասելի ելնելու է Կարոյի առաջ:
Վախեցնել ես ուզո՞ւմ, - ծիծաղեց Կարոն: - Ես քեզ վաղուց եմ տեսել: Դեպի վեր եկողին տեսանելի է առջեւը, իսկ վերեւից` մութ է:
Մեռանք սպասելով: Մայրդ մղկտում է: Ո՞ւր տարան: Ի՞նչ էին ուզում:
Կռիվ ենք արել, Գոհար: Ի՞նչ պիտի ուզեին: Բայց ամեն ինչ լավ կլինի: Նրանք կարգին ջարդված են: Շատերը` հիվանդանոցում: Սիրտս դրա համար արդեն չի էլ ուրախանում: Պատահում է, կռվում հաղթողը հետո խղճում է պարտվողին:
Հաճախ ե՞ս կռվում: Փորձը որտեղի՞ց: Լա՞վ ես կռվում Կարո, - դուրեկան ժպտալով` Գոհարը ավելի մոտ գնաց տղային:

Եսի՞մ: Ինձ հլա ծեծող չի եղել: Որ խփում են, չեմ զգում:
Գոհարը ցրտից սրթսրթաց, բաճկոնը երկու ձեռքով քաշեց կրծքին, հարցրեց.
Ո՞նց կլինի: Խփեն` չզգա՞ս:
Գնանք, մրսեցիր: Ճլփճլփում են տրեխներդ: Նույնիսկ ցածից էր լսվում: Հանիր: Բոբիկ տաք կլինի, քան նրանցով:
Քարերը ծակծկում են, թե չէ կհանեի:
Թաց տրեխը ծակծկոցից չի պաշտպանում: Հանիր: Տես,- ցույց տվեց ուսից կախ տրեխները: - Սովորիր. անձրեւի ժամանակ եւ հետո տրեխներն հանել է պետք:
Մի ձեռքով հենվել նրան, մյուսով արձակում տրեխի կապը ու դեռ սրթսրթում էր աղջիկը:
Հլա սպասիր:
Կքանստեց Կարոն: Քանդեց կապերը, կքանստած էլ կապեց թելերն իրար ու գցեց ուսը: ՈՒզում էր շտկվել, կանգնել: Գոհարը չթողեց: ինքն էլ իջավ, կքանստեց եւ փսփսաց.
Քարերը ոտքերս կծակեն:
Ոչինչ, կսովորես
Բա սա՞ ինչ է: Առավոտյան որ գնացիր, շրթունքդ ուռած չէր: Էլի՞ կռիվ,- այնքան ցավ կար, այնքան հոգատարություն Գոհարի ձայնի մեջ:
Չէր հասցրել ուռչի,- իսկությունը թաքցրեց Կարոն: - Երեկվանից է:
Ինձ թույլ տվեցին` սարը գամ: Դավթակին ու մյուսներին նույնպես բաց կթողնեն: Ամեն ինչ դրան է տանում: Այլապես, ինձ էլ բաց չէին թողնի: Կռիվը պրծավ: Էլ չենք անի նման բաներ: Տարիքներս արդեն ուրիշ է: Իսկ սրանք,- ինքն էլ ձեռքը տարավ շրթունքին, որի վրա աննշան դողում էր աղջկա ափը,- կմնան հիշատակ մեր խելառ ժամանակներից:
Չի՞ ցավում: ՑավուՆմ է: Ես զգում եմ& Դավթակն ու՞նի այսպիսի վերքեր:
Չէ: միայն մի աննշան չանգռվածք: Հմուտ է: Դեմքին ոչ մի հարված չի հասնի:

Ցավում է, Դոդոշ: Խաբում ես,- դժգոհեց Գոհարը` ձեռքը արագ հեռացնելով Կարոյի շրթունքից /թվաց, տղան ուր որ է կկրկնի երեկվա արարքը/: - Դու էլ բոքսի պիտի գնացած լինեիր
Ոչ թե չկարողացավ, այլ աղջիկը չուզեց ձեռքը պոկել նրա ափից: Մեկը կամացուկ քաշեց իրեն, տարավ նրա տաք շրթունքներին, շոյեց: Մյուսով անհամարձակ խառնում էր Կարոյի գանգուր, թաց մազերը: Ավելի նկատելի սրթսրթաց: Մի քայլ ետ գնաց, նայեց զարմացած տղայի աչքերին: Փոքրիկ բռունցքը ճոճեց օդում, վճռական ասաց.
Մենք դեռ երեխա ենք: Իսկ դու` ոնց որ ֆրանսիական էն կինոյում: ՈՒզում էիր գրկե՞լ& Հլա փորձեՆս: Ես քեզ գրկել ցույց կտամ:
Գոնե թուշդ պաչեմ:
Չէ: Չեմ անի այդ բանը: Արի չմեծանանք ժամանակից շուտ:
Ինձ բանակ կտանեն մի տարի հետո:
Իսկ բանակից գաս, ինձ համբուրելը արդեն այն չի լինի՞& Փորձված ու& աղջիկ տեսած կգա՞ս: Լավ, գնացինք: Վանիկը հիմա ջրի մոտ սառավ: Սպասում է:
Տարածությունը նրանց միջեւ նույնն էր: Միմյանց շնչառությունն էին զգում: Թեւերը թույլ կախած, նույն հեռավորությունից տղան հակվեց դեպի նա, փոքրիկ տատանմունքի մեջ համբուրեց կյանքում ամենաբաղձալի, ամենադյութիչ, կախարդող այտը: Եվ երջանկությունից ասես կհալվեր, կչքանար այդտեղից. Գոհարն ինքն էր այտը ամուր սեղմում նրա շուրթերին&
Դե հիմա գնանք,- ասաց: - Վանիկը սառավ: Այս մի համբույրը մեզ հերիք է& Մինչեւ բանակից գալդ: Համարիր, որ ես էլ քեզ համբուրեցի:
Կտրուկ շրջվեց, ասես չկային ծակծկող քարեր, վազեց վեր, հասավ Վանիկի մոտ:

Շշպռեցի՞ր,- ծիծաղում էր տղան: - Տրեխներդ ու՞ր են, ախչի:
Նրա մոտ են: Թաց լեշ են դառել: Դու նույնպես հանիր դրանք: Կսառչես
Գալիս է,- հայտնեց Վանիկը բինաների միջեւ կանգնած մայրերին: - Հրեն` ջրի մոտ: Ասաց, մի քիչ հանգստանա, կգա:
Մյուս կողմից աննկատ հասել բինաներին, գոմի գործին էր անցել Գոհարը:
Բը չըսիս, մեր տղա,- տրտնջաց մայրը, երբ որդու քայլերի ձայնը հասավ նրանց,- մալ կաՆ, բան կաՆ& Մըզի անտեր թողե, ու՞ր չքվել իս:
Ցածում մի տաս-տասնհինգ չոր բոխիներ եմ ընտրել: Կտանենք: Եղածի հետ բոլորիս հերիք կանի այս ձմեռ:
Դուք էլ հավատու՞մ եք,- ծիծաղելով դուրս եկավ գոմից Գոհարը: - Սրան միամիտ չկարծեք. ժամադրված էր երեւի: Իր նման մի գնդլիկը կունենա:
Չէ, աղջիկ ջան,- կանխեց Վարուժի մայրը, որ անչափ սակավախոս կին էր, զրույցներում ավելի շատ հայացքով, այո կան ոչով, ժպիտով, դեմքի այլ արտահայտություններով մասնակցող: - Աչքներիս առաջ են մեծացել տղաները: Մեր հինգ մատի պես նրանց գիտենք: Կարոն մաքրություն է Կեղծիք չկա նրանում:
Կարոյի մայրը թաքուն գոհացում ապրեց. ապագա հարսը խանդից դրդված է անուղղակի ձեւով դժգոհություն դրսեւորում: Իսկ խանդը առանց սիրո չի լինի: Նայեց Գոհարի մորը, առանց խոսքի իրար հասկացած` անցան իրենց գործին:

Գոհար ջան,- նրա ետեւից գոմը մտավ Վարուժի մայրը: - Կարոն շատ է նուրբ: Բնության կտոր է, տղան: Քո անմիջական, անկաշկանդ արտահայտություններից կարող է վիրավորվել: Իսկ մենք` մեծերս, առավելապես մայրերը, մի քիչ ավելին ենք տեսնում, փոքր-ինչ շուտ, քան տղամարդիկ` հայրերը: Զգույշ եւ խնայող եղիր. Կարոն հմտորեն թաքցնում, բայց անասելի սիրում է քեզ: Խնդա, աղջիկ ջան: Երջանկությունդ սկսիր ապրել հենց հիմիկվանից: Քո բախտն է նա: Մենք ամեն ինչ գիտենք: Սիրիր այնպես, որ քեզնից նաեւ քրոջ համն առնի: Չէ՞ որ նա քույր չունի, մինուճար է: Քչախոս է, հազվադեպ է իր կարծիքն առաջինն ասում, բայց երբ խոսում է / ինչքան եմ ներկա եղել Վարուժիս ու մյուսների հետ նրա զրույցներին/, այնքան է հասուն, այնքան բանիմաց` ապշել կարելի է: ՈՒ տղաները երբեք չեն ժխտում, չեն հակառակվում նրա կարծիքներին
Հատկապես անասունի, գոմի, սարի քոլի, անտառի ու փայտ-մայտի հարցում,- բարձրաձայն ծիծաղով, ասես լսածն էր հիմնավորում, արձագանքեց Գոհարը: - Բայց, Սոնա մայրիկ, ինչու՞ ես ինձ ասում այդ ամենը: Ես ինչ է...
Կատակը դու արեցիր, սիրելիս: Զգույշ եղիր Կարոյի հետ: Նա քեզ Առանց քեզ նա իր կյանքը չի պատկերացնում:
Աղջիկը կուզենար իր խորին գոհունակությունը հայտնել Սոնա մորը, իր հերթին բացել հոգին, խոստովանել թաքուն փայփայվող բոլոր տվայտանքների մասին, բայց պատասխանը դարձյալ եղավ կատակախառն, խուսափող, քնքույշ քնքույշ.

Այնքան լավն է նրանց ընկերությունը: Մտածում եմ, գալիս այն բանին, թե նրանք ուզում են շրջապատում իրենց տարիքակիցների համար, տո նաեւ Վրեժի համար օրինակ ծառայել: Հատուկ ծրագրե՞ր ունեն, ինչ է:
Դա գոյացել է անկախ նրանց կամքի, ի՞նչ ծրագիր: Բնականը բնականով է հիմնավորվում, Գոհար ջան: Այսինքն ի ծնե է շատ բան, մնացածը` ձեռքբերովի. շրջապատ, դաստիարակություն, լավագույն ընդօրինակելի եւ այլն, եւ այլն: Վրեժիս մասին նշեցիր: Երկու եղբայրներ` Վարուժս ու Վրեժս: Մեկը համեստության մարմնացում է, մյուսը` սնապարծության: Նույն ծնողների զավակներն են, բայց շատ բաներում` հակասություն: Աստծո տվածն ու մոր փորից ստացածն է ամենաէականը, աղջիկս: Մնացածը գալիս է ժամանակի եւ հասարակական կերտվածքի հիման վրա:
Վրեժը հո այդպես միշտ չի՞ սնապարծանալու: Քո ասած ի ծնե ունեցածը կբռնի իր տեղը: Մի քիչ ուշացումով, բայց նա էլ կնմանվի Վարուժին: Համոզված եմ: Սոնա մայրիկ միշտ ուզեցել եմ հարցնել, բայց ինչ- որ բան արգելել է քո ապրած կյանքի անցյալներից բաներ իմանամ: Քեզ ի՞նչն է խանգարել շարունակես, ավարտես բարձրագույն կրթությունը: Դավթակի ասելով` պատերազմից առաջ սովորելիս ես եղել Կիեւի համալսարանում, ապա թողել կիսատ:

Ամուսնացանք, - խուսափողաբար պատասխանեց Սոնա մերը: - Վարուժի հայրը չուզեց օտարության մեջ մնանք: Նաեւ նրա ծնողների խնամքի հարց կար: Ինքն էլ կիսատ թողեց ու վերադարձանք: Հույս ունեինք այստեղ` Երեւանի համալսարանում ավարտել կիսատ թողածը, բայց` հոգսեր, տնտեսություն, զավակներ: Մի խոսքով` ինչպես շատ-շատերը: Կյանք է, իրենն է անում&
Իրականում այն էր, որ Սոնա մոր հայրը Կիեւի համալսարանի տնտեսագիտական ֆակուլտետի ուսանողության շրջանում /դասախոսելիս էր եղել նույն ֆակուլտետում/ մի հավաքի ժամանակ անշրջահայաց եւ առանց ետին նպատակի ասել էր. ,,Կապիտալը,, հիմնավոր գիտելիքների համար անսպառ աղբյուր է, բայց այն պետք է համալրել նաեւ այլ աղբյուրներով: Մինչ ,,Կապիտալը,, եւ հետո եղել եւ կան գիտական ձեռնարկներ, որոնց ուսումնասիրելը ապագա տնտեսագետներիդ համար շատ է անհրաժեշտ: Հրապարակի վրա` ասպարեզում գրեթե չկան հիմա, բայց ցանկության դեպքում կարելի է ձեռք գցել,,: Անմեղ, ոչ մի քաղաքական միտում չունեցող արտահայտությամբ առնվել էր հսկողության շրջանակի մեջ: Քաշքշել էին, պահանջել ասի, թե ,,այդ որտեղի՞ց կարելի է ձեռք գցել,, եւ այդպիսի այլ բաներ: Շուտով ազատել էին աշխատանքից, այլախոհության պիտակով աքսորել, որտեղ էլ վախճանվել էր պատերազմից անմիջապես առաջ: Ընտանիքի կրտսեր զավակը` Սոնան, զգացել էր անուղղակի հսկողությունը իր վրա եւ ուսանողական ընկերոջը` ապագա ամուսնուն հայտնել այդ մասին: Ստեղծված իրավիճակում, ելք համարելով համալսարանը, կրթությունը թողնելն ու բնակավայրը փոխելը, մնացած հարազատության հետ եւ նրանց խորհրդով կիեւյան բնակավայրը փոխել էին: Նախ եկել էին Նոր Նախիջեւան /Ռոստովի արվարձաններից/, ապա` Հայաստան: Ի՞նչ ծնողների խնամք, ինչ ուրիշ բաներ: Իսկ քառասնական թվականներին այդ մասին այլեւս մտածել չէր լինում. նախ պատերազմ, ապա զավակներ ու, իրոք, սոցիալական հոգսեր: Հոգեբանությունը դեռ աղջիկ ժամանակից յուրացրած Սոնան վերածվել էր Սոնա զուտ կնոջ, զուտ տնտեսուհու, զուտ ամուսնու անդավաճան կողակցի եւ ապա` Սոնա մոր: Հոգեբանի բնատուր ընդունակությունները ամփոփել էր նեղ կենցաղում, ընդամենը չորս տասնյակ տարիքի մեջ` զավակների ընկեր-ընկերուհիների կողմից կոչվել Սոնա մայր: Կոչում, որ տրվում է տոհմի կամ մտերիմ բարեկամների կողմից տատերին, տատերից` եզակիներին:

Սոնա մայր էր: Վարուժ ու Վրեժ ուներ` որպես հենց իր կյանքի, երկատված ճակատագրի կենդանի մարմնացումներ:
Ոչ իմ, ոչ Կարոյի եւ մյուսների մայրերը կրթություն չունեն կամ լիկկայան են հաճախել: Իսկ դու ինչպե՞ս ես թողել համալսարանը: Քո ցանկացած խոսքից կարելի է շատ դասեր քաղել: Որ հնար լինի, չես ուզենա՞ շարունակել: Կիեւի համալսարանը հո չի՞ հրաժարվի փաստացի վկայությունից:
Եվ արդեն շատ ուշ է, աղջիկ ջան, եւ կարող են հրաժարվել& Դեռ բանեՆր կան:

14.

Միլիցիայի շենքի բակում իրարանցումը շարունակվում, ավելի էր բեւեռացնում երկու թաղերի տարերայնորեն հակադրված կողմերին: Միմյանց անվանարկող, շիկացման հասնող տաք արտահայտություններով մարդիկ ավելի թշնամական էին դառնում, նույնիսկ մղվում խոսքից ձեռքերի օգնությանն անցնելու: Նման դեպքում միլիցիան էր անմիջապես միջամտում, եւ, գուցե հետեւանքները աչքի առաջ ունենալով, ախոյան կողմերը հանդարտվում էին: Բայց հանդարտվելը երկար չէր տեւում: Ինչ-որ մեկի որեւէ արտահայտություն, տափակ կատակ կամ սրամտություն հրահրում էր մի նոր բորբոքում, ու կրկնվում էր նույնը` հոխորտանքներ, վիրավորանք, միմյանց դեմ մղվելու փորձ:
Մի կապիտան մոտեցավ հավաքավածներին, խոսքը ծանրութեթեւ անելով հայտնեց.
Ներս են գալիս ծմակի թաղի այն ծնողները, որոնց որդիները մասնակցել են կռվին: Հատկապես զգացվում է ներկայումս հիվանդանոցում գտնվող տղաների կողմի մասնակցությունը հարցերի պարզաբանման ժամանակ: Այստեղ են այդպիսիք:
Կանք: Այստեղ ենք, - լսվեց այսուայն կողմից:

Մենք նույնպես պիտի ներկա լինենք, - հաստատապես պահանջեց Վարուժի հայրը: - Միայն մի կողմի այնտեղ լինելը գործն ավելի կբարդացնի: Նրանք իրենց բողոքավոր են համարում որպես տուժած կողմի ծողներ, մինչդեռ մենք ենք իրականում տուժող կողմը: Բագրատի հայրը այժմ բարոյական անհիմն պատիժ է կրում, մեր զավակները կալանքի տակ են առնված զուտ այն պատճառով, որ /ծիծաղել կարելի է պարզապես/ թույլ չեն տվել ծեծեն իրենց: Կանչել են կռվի: Իրանք մեր տղաներից այնքան անգամ ավել թվով են եկել, ինչպես Բագրատի վրա դանակներով հարձակվածները` երեքը մեկի դեմ: Արդյունքում` բողոքավոր տուժող կողմ: Մեր ներկայությունը պարտադիր է: Ես խոսեցի մեր բոլորի կողմից:
Կարոյի հայրը անսքող համակրանքով լսում էր հարեւանի կրակոտ խոսքը, նաեւ գալիս այն համոզման, որ առօրյա կենցաղային ծայրահեղ դժվարին վիճակներն անգամ մարդուն չեն զրկում բանական բարձր մակարդակում խոսքի ուժը ներկայացնելու ունակությունից:
ՈՒրեմն, ընտրեք ամեն կողմից մեկական ծնողի, եւ ինչ ասելու եք, կասեք միլպետին: Որոշողը նա է: Երկու ծնող հետեւեն ինձ
Թատրո՞ն ենք սարքելու, ընկեր փոխգնդապետ, - զարմացական հայացքով պետը նայում էր տեղակալին: - Առերեսո՞ւմ անվանենք դա: Իսկ հիվանդանոցը, գլխավոր բժիշկը համաձայն կլինե՞ն երեսուն-քառասուն մարդ ընդունել իրենց մոտ Այսպիսի բան իմ պրակտիկայում չեմ տեսել

Ես` նույնպես, - առջեւի թղթերը հավաքելով ասաց փոխգնդապետը: - Բայց այս դեպքը բացառիկ է: Թող ամեն ինչ պարզվի բոլորի ներկայությամբ Մինչեւ դատը: Եթե դրանից դատը չշահի, նաեւ չի տուժի: Համոզված եմ: Դատի մասին ակնարկելով` փոխգնդապետը խուզարկու հայացքով ամփոփեց բոլոր ծնողների դեմքերը: Նրանցից մեկը, որի որդու թեւն էր կոտրել Բագրատը, վրա տվեց անհամարձակ եւ կցկտուր.
Կրակն ընկա՞նք էս մեր լակոտների երեսից& Հո սերունդ չի& Դա՞տս որն է: Ընկեր փոխգնդապետ, առանց դատի չի լինի՞:
Չէ, չի լինի: Որովհետեւ դուք եւ ձեր ավագ որդին դեռ երեկ վճռած եք եղել ու փորձել անցնելու ձեՆր դատին: Հաշվեհարդա՞ր էին ուզում տեսնել: Կմորթեմ` Բագրատի եւ նրա հոր հասցեին որդիդ հոխորտանքներ է թույլ տվել իրեն: Բանից բոլորովին անտեղյակ ծնողին կալանքի տակ էինք պահում, որ Բագրատը անձամբ, ինքնակամ ներկայանա, իսկ դուք& ինքներդ ձեզ զերծ պահեք մի նոր հանցագործությունից: ԱմոՆթ է, ամոթ& Արյունն աչքներդ լցրել, չեք էլ գիտակցում, որ ձեր այսօր կոտրված թեւով տղան պարզապես խայտառակել է ձեզ:
Տաքացել էին. ներող եղիր, ընկեր գնդապետ: Համ էլ չէինք հավատում, թե մեր տղան դանակով
Ի՞նչ ենք անում, ընկեր գնդապետ: Թող իմ եւ ձեր պրակտիկայում այս մի բացն էլ լրացվի, - ծնողի արտահայտությանը առանձին կարեւորություն չտալով` փոխգնդապետը նայում էր պետին: - Փորձե՞նք: Թող երկու կողմի ծնողներն էլ ներկա լինեն: Հիվանդանոցում փորձը իրացնելը վերցնում եմ ինձ վրա: Կստացվի:
Փորձենք: Բայց ձեր այս թատրոնը ծիծաղելի վիճակի մեջ է դնելու ինձ:

Ինչո՞ւ` ձեզ: Եթե ծիծաղելի լինի, կծիծաղեք նախ իմ վրա:
ՉէՆ, հարգելիս: Ծիծաղելին ես եմ լինելու, քանի որ միլպետը հլա որ ես եմ, թեեւ որոշումը իրականում կայացվեց ձեր նախաձեռնությամբ: Բողոքող կողմի հետ նաեւ մյուսների՞ն եք ներկա դարձնում:
Առանց դրա թերի կլինի: Արդյունքում չի շահի ոչ մի կողմը: Իսկ երկուստեք ներկայությունը կապահովի համերաշխություն երկու թաղերի միջեւ
Մի զարմացեք, - փոխգնդապետի առանձնասենյակում զեկուցելով այն մասին, որ դանակները գտնվել են, կապիտանը ցածրաձայն հայտնեց իր կարծիքը: - Վաղուց եմ ծանոթ: Հենց նոր ձեւացնում էր, թե տարօրինակ է համարում ձեր մեթոդը: Բոլորովին: Պարզապես չի կարողանում ըմբռնել, թե ինչպե՞ս կարելի է ձեռքից բաց թողնել այնպիսի յուղոտ պատառներ, ինչպիսիք են կռվում հաղթող կողմի ծնողները: Չ՞է որ, նրա կարծիքով, ստեղծված իրավիճակում նրանք պարզապես կթու կովեր են:
Գործը դուք կվարեիք, կաթը& ինքը կստանար:
Թողնել, կապիտան: Չեմ ուզում բանը այդ հարթության վրա տեսնել: Փորձենք տեղահանել քարացած գործելակերպերը:
ԼաՆվ իմացեք, - խորհրդի կծիկն էր դեռ քանդում տարեց կապիտանը: - Տասնհինգ տարի աշխատում եմ նրա հետ: Ձեր մեթոդներով տեղակալ չի ուզենա լինի կողքին:
Հասկացա, կապիտան: Նկատի կունենամ: Եղա՞ք հիվանդանոցում:
Այնտեղից է գալիս: Կարող եմ զեկուցել. գլխավոր բժիշկը դեմ չի:
Շատ լավ: Ավտոբուս նստեցրեք բոլորին: Հարգալից վերաբերմունք բոլորի հետ:
Եղավ, ընկեր փոխգնդապետ: Ձեր մեթոդները ընդունելի են ինձ համար&

Նստեցին հիվանդանոցային հագուստով յոթ տղաներ: Նրանցից երկուսը կծկվել, ծամածռվում էին ցավից: Մեկի թեւն էր գիպսի մեջ, մյուսի գլուխն էր արտակարգ հաստ վիրակապով փաթաթված: Յոթից հետո Գոնչն էր, որն ամեն կերպ փորձում էր աննկատելի անել աչքերի տակի կապտուկները: Նրա կողքը չորս այլ տղաներ էին` նույնպես կապտուկներով եւ ուռուցքներով: Մի քանիսը թեթեւ վնասվածքներ ունեին, որ նստոտել էին հիվանդանոցային հագուստով տղաների մյուս կողմում: Երբ ներս մտավ գլխավոր բժիշկը, ծնողները, փոխգնդապետը եւ միլիցիայի երեք աշխատակիցներ պատշաճ համբերությամբ սպասում էին ,,ի պաշտոնե,, ուշացող միլպետին: Փոխգնդապետը միլիցիայի լեյտենանտին հանձնարարեց, երբ միասին դուրս էին եկել բակում ծխելու.
Մնա դրսում: Հենց որ տեղ հասնի պետի մեքենան, ներս բերեք Սուսանին: Կալանված տղաներին` նրանից անմիջապես հետո: Եթե Բագրատի հորը ազատ եք արձակել արդեն, լուր ուղարկիր, թող նա նույնպես ներկայանա:
Առերեսման համար ներկա գտնվողների մոտ մնալով` առանց բարեւելու, նույնիսկ արհամարհող պահվածքով գնդապետը անցավ երկար սեղանի վերին մասը: Չմերժեց նստել գլխավոր բժշկի տեղը, որ զիջեց վերջինս: Ամեն կերպ ուզում էր պահպանել արտաքին պաշտոնական կեցվածքը: Սակայն չհաջողվեց. աչքն ընկավ վիրակապերով եւ կապտուկներով տղաների վրա, նայեց զանգվածային ծավալներով Գոնչին, մյուսներին, որ կուչ էին եկել ծամածռված ու փռթկացրեց: Ի վերջո ծիծաղը մի կերպ զսպած` խոսեց.

Ձեր տերն էլ պիտի ասի` ,,ախոռում էշ ունեմ,,: Այ խնդաք դուք ձեր կռվով: Թե հինգ-վեց հոգով, մեկը` աղջիկ, այսպես հաջող մշակել են ձեզ, էլ բողո՞քս որն է: Ո՞Ւր է մյուս կողմը, - հարցրեց փոխգնդապետին:
Հիմա կգան:
Դուռը բացվեց: Սուսանն էր: Մթնած, ամբարտավան կանգնեց: Սկզբում արհամարհական հայացքը տարավ ծեծված տղաների վրայով, ապա, իր վրա զգալով փոխգնդապետի ծակող հայացքը, կծկվեց մի տեսակ: Վրա բերեց դեկոլտե դեյրայի լայն բացվածքն ու շուռ եկավ, քաշվեց մի անկյուն: Իրար ետեւից ներս մտան Դավթականք: Պատի տակ շարվեցին:
Դե սկսեք, ընկեր փոխգնդապետ: Մի բանակ ժողովուրդ է հավաքվել, - կրկին անցավ ծիծաղի: - Չե՞նք բացում վարագույրը:
Փոխգնդապետը անտեսեց նրա հեգնական տոնը: Նայեց սեղանի մյուս ծայրում նստած կապիտանին: Վերջինս սկսեց.
Սույն ամսի վեցին, երեկոյան ժամը յոթն անց երեսունին բանակային մեզ հայտնի երկու գնդերի ետին պարսպի տակ Բագրատ Ասատուրի Ոսկանյանի վրա հարձակվել են երեք տղաներ` նրան ծեծելու նպատակով: Երեքն էլ այստեղ են: Բագրատ Ոսկանյանը պաշտպանվել է նահանջելով եւ փոխադարձ հարվածներով: Նրա հարվածից վայր է ընկել հարձակվողներից մեկը: Մյուս երկուսը, նույնպես ստանալով զգալի հարվածներ, դանակ են հանել եւ, ըստ իրենց ցուցմունքների, փորձել վախեցնել նրան, որպեսզի թողնի-փախչի: Արդյունքը, հարգելի ներկաներ, ձեր առջեւ է

Կապիտանը այնքան լուրջ եւ շեշտված արտահայտեց վերջին խոսքը, որ նախ միլպետը, ապա փոխգնդապետը, գլխավոր բժիշկը, ծնողները եւ /զարմանք բան էր/ ծեծված տղաները բարձր ու անկաշկանդ ծիծաղեցին: Չէին ծիծաղում Դավթականք:
Սպասելով ծիծաղի դադարելուն` կապիտանը նույն լրջությամբ աչքի էր անցկացնում առջեւի արձանագրությունը: Շարունակեց լռության պայմաններում.
Նախնական քննությունը պարզեց. Բագրատ Ոսկանյանին ծեծելու համար երեք տղաներին նախապատրաստել է Սուսան Կռոյանը, որը դրանից հրաժարվում է կտրականապես:
Ո՞նց է հրաժարվում, - բղավեց գլուխը վիրակապով փաթաթած տղայի հայրը: - Մի շաբաթ էր, խեղճ երեխիս վզից պոկ չէիր գալիս: Ի՞նչ էիր խոստացել, տո կապդ կտրած:
Դա արդեն չեղաՆվ, - նկատեց փոխգնդապետը: - Չի կարելի: Եթե ձեզ չզսպեք, ստիպված կլինենք դադարեցնել: Ցանկության դեպքում խոսքի իրավունք կստանաք, կասեք ձեր ուզածը: Շարունակիր, կապիտան:
Սուսան Կռոյանի հրաժարվելը անհիմն է, քանի որ երեք տուժողներն էլ միաձայն պնդում են, որ նա է իրենց դրդել` խոստանալով, որ Բագրատ Ոսկանյանին ծեծելուց հետո կկատարի նրանց բոլորի ուզածը, - այս անգամ կապիտանն ինքը ծիծաղի անցավ ու եզրակացության ձեւով ասաց: - Թե ո՞նց պիտի կատարեր այդքանի ցանկությունը, այդ էլ ինքը կասի:
Անկյունից լսվեց Սուսանի լացի ձայնը: Ապա զայրույթով ու հաստատ նա հայտարարեց.
Այս բանը, որ կազմակերպվել է ինձ խայտառակելու նպատակով, ես այսպես չեմ թողնի: Դուք ձերը կստանաք, օրենքի պաշտպաններ: Պահանջում եմ նաեւ իմ ծնողի ներկայությունը:

Չեմ կարող երաշխավորել, թե ձեր ծնողը այս ամենին ներակ լինելուց հետո խայտառակ չի լինի ամոթից, - պատասխանեց փոխգնդապետը: - Ինչ վերաբերում է ,,մեր ստանալուն,,: Բողոքարկելը ձեր իրավունքն է: Առայժմ որպես վկա եք հանդես գալիս: Եթե հրաժարվում եք վկայություն տալուց, ձեր գործն է: Կարող եք գնալ: Սա ընդամենը նախնական քննության արդյունքների ամփոփում է: Կգնաք հիմա, ձեր գործը կսկսվի Անյայի` Պերվայայի տնից:
Կմնամ: Մնում եմ, - փնթփնթաց Սուսանը:
Կապիտանը փոխգնդապետի հրահանգով շարունակեց.
Տուժող եռյակից երեքն էլ հրաժարվում էին դանակներից: Սակայն ընդամենը երեք ու կես ժամ առաջ գտնված դանակների վրա, որ Բագրատ Ոսկանյանն է նրանց ձեռքից խլել, կան այս երեքի մատնահետքերը, ինչն ապացույց է այն բանի&
Մենք չենք հրաժարվել, - մռթմռթաց թեւը գիպսի մեջ տղան: - Էդ կարդացածիդ մեջ պարզ գրված է, որ մենք դանակ ենք հանել, որպեսզի Բագրատը փախչի:
Լավ էլ փախել է, - լիաթոք ծիծաղում էր միլպետը: - Առաջ անցիր, կապիտան: Վերջինս շարունակելուց առաջ հարկ համարեց պատասխանել տղային.
Հրաժարվում էինք, քանի դեռ դանակները չէին գտնվել: Մնացածը` հերթով: Նույն երեկոյան Հարություն Չախոյանը մարդ է ուղարկում Բոխուտի թաղ, թե պիտի գաք կռվի
Կապիտանը հայացքը կտրեց արձանագրությունից, նայեց ներկաներին, որոնց սպասողականը նրան ստիպեց ավելացնել առանց թղթերին նայելու.

Մանրամասները, որոնք ներկայացնում են ձեզ առավել հայտնի տվյալներ, թվել կարող եմ նույն այս արձանագրությունից, բայց ինձ թվում է, դրա կարիքը առանձնապես չի զգացվում: Կռվի կանչելու արդյունքը, ահա` մեր աչքի առաջ: Հետեւությունը զուտ իմ անձնական կարծիքն է. դանակով Բագրատի վրա հարձակվողները սրանից հետո պիտի բավարարվեն& անանիզմով, Գոնչի ավել անունը պիտի փոխվի Եզի կամ Ջվալի: Մնացածի մասին մտածել է պետք
Տարածված քրքիջը լսելի էր նույնիսկ բակում: Դավթականք դրան անմասն մնացին: Ծեծվածների հայրերին դանակ խփեիր, արյուն չէր կաթի:
Թող ես գնամ, ընկեր փոխգնդապետ, - տեղից ելավ Գոնչի հայրը: - Խայտառակվելու տեղ այլեւս չկա: ՈՒզում եք դատեք, ուզում եք հենց այստեղ էլ կախեք իմ էդ իշին: Հլա դրաՆն, հլա արածին: Անասուն, աչքերդ պիտի հանած լինեին, ոչ թե կապտացրած:
Մի հարց կարելի՞ է, - ցածրաձայն խնդրեց մինչ այդ ոչ մի խոսք չարտահայտած, ներկաների անկաշկանդ ծիծաղին չմիացած մի ծնող: Կարոյի հայրն էր: - Տղաս, - շրջվեց դեպի Գոնչը: - Դավթակը քեզ առաջարկել է, որ գնաք երկուսով: Տղամարդավարի, անզեն, առանց քարումարի մենամարտեք թաղեցթաղ կռվի փոխարեն: Հաղթողը կհամարվեր նաեւ թաղի պատիվը փրկող: Առաջարկե՞լ է Դավթակը:
Հա: Բայց մեր տղերքը կռվել էին ուզում:
Եղե՞լ է պայման, որ դուրս եք գալու ասենք` հինգը հինգի դեմ:
Եղել էր, բայց մերոնք, - խոսքը չկարողացավ ավարտել:
Դավթակը հրացայտ նայում էր նրան:

Բա դու մոր ծիծ կերած ե՞ս: Դու հաց տալու, պահելու բան ե՞ս, - ուղղակի դեպի որդին մղվեց Գոնչի հայրը: - Թու քո նամուսին: Բա քեզանից տղամարդ դուրս կգա՞: Ոտքդ տանը չտեսնեմ, շան ջինս& Ընկեր փոխգնդապետ, ինձ ազատիր էս անպատվությունից, - ասաց եւ առանց պատասխանի սպասելու հեռացավ սենյակից:
Միլպետը ելավ տեղից, տարօրինակ, անիմաստ նայեց փոխգնդապետին, դեպի դուռը գնալիս մի պահ շրջվեց.
Վերջացրեք, փոխգնդապետ: Իրոք որ շատ լավ ներկայացում էր: Պարզ է ամեն ինչ: Ոչ միայն սրանց, բոլորիս համար դաս կլինի: Ժամանակ գտեք ինձ մոտ մտնելու: Ոչ որպես պետ եմ ասում, ընկեր փոխգնդապետ, այլ հենց այնպես: Մարդ եմ, քեզ հետ անկեղծ զրույց եմ ուզում տանել: Ասելու շատ բան կունենանք:
Դուրս եկավ պետը: Ներկաները սպասողական, դեռեւս լարված նայում էին փոխգնդապետին, որը կրկին նստեց եւ դեռեւս խորհելով ասաց.
Մնում է պարզել, թե այս բացահայտումից հետո ովքե՞ր են բողոքավորները: Սա շատ կարեւոր բան է, քանի որ այս ամենը աննախադեպ քայլ էր, որի համար ես պիտի յուրատեսակ քննություն հանձնեմ, այսինքն` պատասխան տամ: Խնդրում եմ բողոքները գրավոր ներկայացնել:
Այս անգամ էլ ես եմ ասում բոլորի փոխարեն, - տեղից ընդոստ վեր կացավ թեւը կոտրվածի հայրը: - Բողոքներ չկան: Որ կողմն էլ բողոքի, անիմաստ է: Ես աննամուս լակոտիս եւ իմ կողմից ներողությունս եմ հայտնում Բոխուտի թաղեցիներից` մեծից փոքր: Հատկապես թող մեզ ների Բագրատի հայրը: Ախպեր ջան, երեկ քեզ ուղղած հայհոյանքներս ու ավել-պակաս այլ բաները համարիր հետ վերցրած: Ներիր, ախպեր Էլ ի՞նչ ասեմ:

Ներկաները համաձայնում են լռությամբ: Նույնիսկ Բագրատի հայրը չի ակնարկում բողոքի մասին: Հարցը փոխհամաձայնությամբ անցավ միաձայն. բողոք չունեք: Բայց չէ՞ որ բողոք կարող է ունենալ աղջիկը, որի շուրջը այսպիսի բաներ են տեղի ունենում, եւ ինքը ստիպված է լվացք անելու, եփել-թափելու, կարել-կարկատելու փոխարեն կռվի մեջ մտնել` տղամարդավարի Շատ է հնարավոր, ճի՞շտ է: Սուսան, չե՞ս զղջում, խղճի խայթ չկա՞ մեջդ գոնե այդ աղջկա առումով: Ո՞ւր է կորել նամուսը, ինչո՞ւ այդ օրին հասար Ընկեր կապիտան, արձանագրեք, որ ներկաներից ոչ ոք բողոք չունի, եւ թող ստորագրեն: Կռոյան Սուսանը հենց հիմա վերցվում է նախնական կալանքի: Ծնողներին կհայտնենք ինքներս: Ներկաներից ոչ ոք իրավունք չունի այդ բանը նրա ծնողներին հասցնելու: Նախազգուշացնում եմ խստիվ: Սերժանտ, տարեք Կռոյանին: Մնացածներդ ազատ եք: Ցտեսություն:
Երբ ծնողները մտքերի հետ, գլխիկոր դուրս էին գալիս հիվանդանոցից, Դավթակը նկատեց, թե ինչպես հեռավոր ծառի տակ կուչ եկավ Սուսանի փոքրամարմին, բոլորին հայտնի Ինքն ու ինքը մականունով հայրը: Խրտնածի պես ծուլ եղավ տեղում, աշխատելով որքան հնարավոր է շուտ եւ աննկատ հեռանալ այդտեղից` մարդը վազքով կտրեց-անցավ փողոցը, թեքվեց առաջին իսկ կեռմանով ցած: Խղճաց Դավթակը նրան: ՈՒզում էր հասնել, ինչ-որ բան ասել սփոփող, սակայն ներքին մի ձայն արգելեց: Ի՞նչ ասեր տասնութամյա տղան հասուն մի մարդու, որն այսօր խայտառակվել էր շրջապատում զուտ այն պատճառով, որ անառակ աղջկա հայր է: Ինչպե՞ս մխիթարեր, ինչո՞վ մխիթարեր Դավթակը:

Ծովիկը, Գայանեն ու մի քանի ուրիշ աղջիկներ հակառակ մայթում սպասում էին Դավթականց: Բայց, նկատելով բակից դուրս եկող ծնողներին, հեռացան շտապով: Բագրատն ու Վարուժը ճանապարհ դրեցին վերջինիս հորեղբորորդուն եւ ուշ երեկոյան տուն եկան: Բացի սարում գտնվողներից հարեւանության գրեթե բոլոր ներկաները հավաքվեցին Բագրատենց տանը, սպասում էին նրանց գալուն:
Մի քիչ մոտ արի, տղա ջան, - ներս մտած եւ խոնարհաբար մի անկյուն քաշված Բագրատին դիմեց Գայանեի հայրը:
Վերջինս նույն գլխահակությամբ, դան դաղ մոտեցավ եւ ուզում էր նստել նրա կողքը: Գայանեի հայրը չթողեց նստի` ձեռքը նրա ուսը գցելով.
Կաց: Հլա մի նստիր, - համբուրեց տղայի ճակատը, կրկնեց համբույրը ավելի ջերմ ու պինդ եւ ավելացրեց: - Ապրես: Ապրեք բոլորդ: Նամուսով տղերք եք: Կարոյի ականջն էՆլ սարում կանչի: Ինչ վերաբերում է Մանուշին Թե ճիշտը խոսենք, նա մեր թաղի նամուսն է, աղջիկ հալով` փառք ու պատիվը: Ճակատը քիչ է նրա ոտքերն էլ կարելի է պաչել: Այ թե աղջիկ եմ ասել: Այ Ղզօղլան:
Բա Վարուժի ճակատը, - անհամաձայն նշեց Բագրատի հայրը, - Դավթակի ճակատը, մյուսներինը` ո՞վ պիտի համբուրի: Ես հիմա բոլորին մեկիկ-մեկիկ:
Համբուրում էր յուրաքանչյուրի ճակատը, հայրաբար թփթփացնում ուսին: Դավթակն ընկրկեց եւ, երբ նա կրկին մոտեցավ ճակատն համբուրելու, խույս տվեց համբույրից ու ասաց.
Ճիշտ չէ մեր ճակատն համբուրելով մեզ մեծարելը: Այսքան տարիների ընկերուհիներից մեկը հիմա կալանատանն է: Դա տղայական կռիվ չի, հեշտությամբ չի հարթվի նրա գործը: Սուսանին ուրիշ բան է սպասում:

Այդ դարդը հենց քե՞զ է տրված: Չլինի՞& Երեւի կգնաս, կալանատանը կկիսես նրա ցավը, - չկարողացավ Ծովիկը զսպել իրեն եւ նույն պահին հանդիպեց հոր շամփրող հայացքին:
Կոտրված ժպիտով Դավթակը նայեց սիրած աղջկան: Հայացքը փախցրեց բոլոր մնացածներից եւ անշտապ դուրս եկավ: Սիրտն ուզում էր այդ ուշ ժամին գնալ սարը` մոր, քրոջ, Կարոյի, մյուսների մոտ: Գնալ: Քաղաքից հեռու, այդ ամենից հեռու: Կանգնել, մտորում էր նույն կոտրված ժպիտը դեմքին: Այն պահին, երբ քայլերն ուղղեց դեպի թաղի ծայրը, որտեղից ճանապարհը թեքվում էր դեպի անտառ, ետեւից հոր ձայնը լսեց.
Հլա սպասիր, Դավթակ:
Ի՞նչ է, հերա, - դժգոհող էր արձագանքը:
Ո՞վ չհասկացավ, որ Ծովիկից նեղացած թողեցիր-դուրս եկար: Բա ի՞նչ աներ: Հիանա՞ր քո հոգացավությամբ Սուսանի հանդեպ, որի կերածի & համար քիչ էր մնում դատերոց լինենք: Վզո՞վդ ընկներ երջանկությունից: Մի այլ բան չէր կարող անել կատարվածից բացի: Ճիշտը հենց Ծովիկն էր` իր կշտամբանքով:
Ինչո՞ւ հայրիկ: Իսկ իմ ճիշտը հե՞չ: Թող մի ուրիշը կշտամբեր, կանխեր, եթե անտեղի խոսեցի:
Դու ճիշտ էիր, տղա ջան: Բայց չ՞է որ նա Նա Ծովիկն է` սրտիդ ուզած աղջիկը, որի համար դու էլ ես սրտի ուզած: Նա մենք չենք: Նա քո Ծովիկն է
Հազիվ լսելի ճռռոցով փակվեց Մանուշենց դուռը:

15.

Նորից կեսգիշեր: Առավոտի տենդագին սպասում, երբ թվում է պառկած ես սուր-սուր փշերի վրա: Շուռումուռ ես գալիս, գալարվում հոգուդ վնգստոցի հետ, ու այդ ջղահյուծող վիճակից ելք չկա:

Լամպի լույսը ավելացնելով` Դավթակը արդեն որերորդ անգամ վերցրեց աթոռակի վրայի գրքերից մեկը, բացեց եւ թույլ հառաչանքով փորձեց կարդալ: Չէ, կարդալ չէր լինում: Կրկին մտորումներ: Տառապանք, որը ծագում էր այն բանից, որ Ծովիկը ոչ միայն անսիրտ է, այլեւ դաժանության կարող է հասնել, անցնել չափ ու սահման` դույզն ինչ չմտածելով հետեւանքների մասին: Թող որ ինքը անհարկի խոսեց Սուսանից, թող որ դրա ժամանակը չէր: Բայց կարող էր, չէ՞, սիրող աղջիկը, թեկուզ անասելի դառնացած, ակամա անտեսված` լռել: Կուլ տալ այդ պահին իր համար վիրավորական պահվածքը մի տղայի, որի նկատմամբ տածած նրա սերը վեր է ամեն ինչից: Վե՞ր է, - նորից խորը մի հոգոց, նորից երկվություն: Եթե վեր է, ապա ինչո՞ւ նա չկարողացավ հաղթահարել հանկարծահաս պոռթկումը, անխղճորեն բոլորի ներկայությամբ պարսավեց, խայտառակեց: Սերը չի նրա սրտում ամենաբարձրն ու ոգեղենը: Նա նախ իրեն է սիրում ամեն ինչից վեր, իր եսը, մնացած բոլոր աղջիկների նկատմամբ իր առավելությունները: Նաեւ առաջնորդվում է Դավթակի այն թուլությամբ /փալաս, ոտաշոր, կամազուրկ, - անվանարկեց ինքն իրեն Դավթակը/, որ վիրավորանքը համարժեքով չի հատուցվի, չի պատժվի:
ԱյնպեՆս էր ուզում մի այլ վախճան տեսնել կատարվածի մեջ. ինքը դուրս չգար այդ բանից հետո, սպասեր հավաքի ավարտին եւ դրսում առանձնանար աղջկա հետ: Ասեր այդ ամենը: Նույնպես չխնայեր, եւ թող նա հասկանար, որ սերը խեղդամահ անելու համար առանձնակի ճիգեր պետք չեն, թուր ու թվանք պետք չեն: Բավական է սուրսայր մի խոսք, եւ սերը կարող է մարել&

Հիմա նա նույնպես տանջվո՞ւմ է, մղկտում ու գալարվում, թե՞ քնել է իր համար: Անխռով, իր անունն ու պատիվը իբր թե բացառիկացրել, վեհացրել է ինքն իր աչքում եւ & քնել:
Պարզորոշ չգիտակցելով անելիքը` վեր կացավ, ականջ դրեց ծնողների սենյակից լսելի շնչառության ձայներին: Համաչափ շնչառություն էր, քնած մարդու անխռով հանգիստ: Ինչո՞ւ էր հավաստիանում դրանում: Խուսափում էր ծնողներն իմանան, որ աղջկա հասցրած վիրավորանքը նրան տառապանք եւ անքնություն է բերել: Հենց այդ դրության մեջ արդյոք նա նույնպես եսապաշտական, պատվախնդրական մղում չունի՞, ինչը հանդես բերեց Ծովիկը: Որքան է անհաղթահարելի արժանապատվությունը չոտնահարելու ձգտումը մարդու մեջ: Հա, այդպես է: Նույնիսկ սիրո՞ հարցում: Չէ: Ելնել է պետք գիշերով, գնալ մանկության տվայտանքների վկա տանձենու մոտ, որտեղից կարելի կլինի տեսնել` քնա՞ծ է, թե՞ արթուն Ծովիկը:
,,ԷՆխ, ԾովիՆկ, Ծովիկ, - ցավից պատեպատ էր ուզում զարնվել տղան: - Իսկ ի՞նչ, եթե քնած ես, եթե իսպառ մոռացել ես անպատվությունն իմ: Ի՞նչ անեմ ես դրանից հետո: Ի՞նչ անեմ, ԾովիՆկ,,:

Դռան աննշան աղմուկից, նույնիսկ սրտի զարկերից դալկացած` նա ելավ դուրս եւ այնտեղ հագը գցեց ան դրավարտիքն ու երկարաճիտք կոշիկները: Գողեգող /շները կարող էին հաչոցով արթնացնել մարդկանց, ուրեմն` նաեւ Ծովիկին, եւ նա չէր իմանա` քնա՞ծ էր աղջիկը, թե՞ արթուն/, ամեն քայլը ծայր զգուշությամբ անելով` կուզեկուզ հասավ ցանկապատին: Մատները քերծեցին այն բարձրանալիս: Չթռավ: Զգուշությամբ սահեց ցած եւ արդեն տանձենու տակ էր: Ծառի հորիզոնական հաստ ճյուղով մագլցեց դեպի ծանոթ պատուհանը, ականջը հպեց ապակուն: Ասես չէր շնչում: Ծովիկենք ընդամենը երկու սենյակ ունեին: Մայրը հաճախ քնում, գիշերն անց էր կացնում աղջկա հետ: Ի՞նչ կմտածի հասած աղջկա ծնողը` գիշերային այցով եկածին տեսնելով: Չէ: Լռություն էր սենյակում: Մի՞թե այնտեղ ոչ ոք չկա: Իսկ հիմա՞ ինչ անի: Նստեց ճյուղին` սաղարթով պատսպարված, սիրտը դող:

Զգայական ինչ-որ մղումով Ծովիկը մի կողմ տարավ սավանը, որով շոգի պատճառով ծածկվում էր սովորաբար: Ակնդետ նայում էր պատուհանի կողմը: Լուսնի լույսի տակ պատուհանից դուրս` տանձենու ճյուղին նշմարվեց ուսերի եւ գլխի մի ուրվագիծ: Մեծ ճիգով զսպեց վախի ճիչը, կծկվեց սավանի տակ, եւ այդ պահին ուրվագիծը վերածվեց շատ ծանոթ, ձգող ուժով միշտ նրա մտապատկերից չհեռացող կերպարանքի: Դեռեւս վախը սրտում` զննում էր կերպարանքն այդ: Զարկեց սիրտը: Անծանոթ, անսովոր էին զարկերը: Ամբողջ մարմինը դող` աղջիկը ելավ անկողնուց, թաթերի վրա, սահաքայլ մոտեցավ պատուհանին: Դավթակը չէր տեսնում նրան, սակայն ներսից հասնող թույլ շնչառությունն ու նույն զգայականը արթնացրին նրան երկվության վիճակից: ,,Պատուհանին մա՞րդ մոտեցավ, - անցավ նրա մտքով: - Իսկ եթե մայրն է,,: Կծկվեց ավելի, սաղարթախիտ վերին ճյուղը քաշեց իր դեմ, ասես անշնչացել էր: Ծովիկը աննշան ետ քաշեց վարագույրը Դավթակն էր, իր Դավթակը, սիրելիՆն:
Փեղկը ամուր սեղմած, որ աղմուկ չլսվի` աղջիկը կիսաբացեց պատուհանը: Դեռեւս կարծելով, թե պատուհանի մոտ կարող է մարը լինել` տղան սեւակնած, ամոթին հլու վայր կընկներ ծառից, եթե ամուր չգրկեր ճյուղը:
Բա որ տեսնող լինի, խեՆնթ&
Քնած չէի՞ր, - փսփսաց Դավթակը: - Քնա՞ծ չէիր, ուրեմն: Ինչո՞ւ չես քնել:
Քնած էի& Այս ժամին միայն քեզ նման խենթը արթուն կլինի: ԳնաՆ, խնդրում եմ, Դավթակ: ԳնաՆ, խայտառակ կանես ինձ:
Դու քնած չէիր, - կրկնեց տղան` ասես պահանջում էր հաստատել այդ բանը:

Հա, լավ: Քնած չէի: Դե գնա, պատուհանը ծածկեմ: Խենթ ես, գիՆժ ես:
Սպասիր, - տղան բռնեց փեղկը: - Չփակես: Փակեցիր, ինձ այստեղից կգցեմ ցած: ՈՒզո՞ւմ ես, փորձիր:
Գժվե՞լ ես, այ տղա: Դե թոՆղ& Խնդրում եմ: Ամոթ չի՞, որ այսպես, գիշերանոցով կանգնած եմ առջեւդ: Ինքդ չե՞ս ամաչում:
Ինչո՞ւ չես քնել:
Եսիմ, չգիտեմ: Մտածում էի, որ դու& գիժ ես: ՇաՆտ սիրելի գիժ& Իսկ ես անհոգի աղջիկ եմ: ԱղաչոՆւմ եմ, հիմա գնա: Մեր ժամից շուտ կգամ Գայանեանց տուն:
Չեմ գնա: Հիմա, հենց հիմա պիտի ասես: Սիրո՞ւմ ես ինձ, թե՞&
Ծովիկն ըմբոշխնում էր պահի ընծան: Երազների տղան դիմել է մի քայլի, որը կարող է տեսնողին թուլություն թվալ, կամազուրկ մարդու, անողնաշարավորի ստոր պահվածք: Կարդացել էր աղջիկը, տեսել կինոներում այդպիսի ինքնազոհաբերումներ, հանուն սիրո կյանքը տալու պատրաստ ասպետների եւ իգիթների էր հանդիպել, բայց գրքերում ու բեմերում: Թերահավատորեն էր վերաբերվել Ռոմեոյի եւ Ջուլիետի եթերային, անհավատալի սիրո պատմությանը: Շատ էր երազում իր հետ Դավթակին տեսնել կյանքում անմեկին, հավատարիմ, նվիրական: Բայց այսպես, գիշերով, լուսնի լույսի տակ ծառին թառած Դավթակ չէր պատկերացրել:
Ինչո՞ւ լռեցիր, - նեղացած հնչեց տղայի` շշուկից փոքր-ինչ բարձրի անցած ձայնը: - Դժվա՞ր է պատասխանելը: Արդեն չե՞ս կարողանում հասկանալ ինձ: Բայց բաց չես թողնում առիթը ինձ մեղադրելու, հանդիմանելու, նսեմացնելու` իբր խանդում ես:

Դավթակ, - շշուկը ծորուն մեղեդու վերածվեց աղջկա շուրթերին: - Դավո Ես քեզ համար Ես քեզ: Ախր, չգիտես Ես խենթանում եմ քեզանով:
Մատները դրել էր երկու փեղկերի միջեւ, տղան կարծես ասում էր` փակիր, թե ուզում ես մատներս ջարդել: Ծովացող հուզմունքից, հաճույքից արբած` դեռ ձգում բռնակից, այնուամենայնիվ ուզում էր փեղկը փակել Ծովիկը: Ավելի ուժով քաշեց:
Օ ֆ, - լսելի եղավ տղայի մղկտոցը:
Ի՞նչ եղավ, Դավթակ: Ի՞նչ պատահեց քեզ:
Տղան մատները բերանին` ցավն էր ուզում մեղմել:
Արա՞նքն էիր դրել, խեՆնթ: Դրել էիր, որ չփակե՞մ& ԳիՆժ, սիրելիՆ գիժ:
Ձգվեց առաջ: Զգուշությունն ու անպատեհությունը մոռացած` առավ տղայի ձեռքը, սեղմեց կրծքին: Գիշերանոցի տակ Դավթակն զգաց պիրկ, կրծկալազուրկ մատաղ ստինքի տրոփյունն ու ջերմությունը: Զմայլանքով, երանության մեջ` փակվեց աչքերը, ու հանկարծ թվաց, թե Ծովիկը քաշում է ձեռքից, կանչում է ներս: Աչքերը բացեց, երբ աղջիկը մեղավոր-աղերսական շշնջում էր.
Գնա, ցավդ տանեմ& Չես տեսնո՞ւմ, ես ինքս եմ ինձ անկարող զսպել: Դու չէՆ որ ուժեղ ես: Ավելի ուժեղ եղիր& Չէ՞ որ դու շաՆտ ես ուժեղ: ԳնաՆ:
Պահանջում էր, աղերսագին պահանջում: Բայց հանկարծ տղայի գլուխը քաշեց կրծքին, ապա բարձրացրեց, նայեց աչքերի մեջ: Կոպերն էր անուշիՆկ համբուրում: Դավթակն այդպես էլ կքարանար տեղում: Ծովիկը սթափվեց.

Դե հիմա գնա, Դավթակ: Հիմա հասկացա՞ր, որ քոնն եմ ես: Միայն քոնը: Մի՞թե ավելին է պետք: ՈՒրի՞շ ապացույց ես ուզում: Դե գնա, սիրելիս: Եկ չաղտոտենք գալիք մեր երջանկությունը: Չէ՞ որ այս պահին ինքնին երանություն է: ԽղճաՆ ինձ, մեզ խղճա&
Ցանկապատից դուրս սահելիս լսեց պատուհանի փակվելու ձայնը:
Այն հնչեց ասես գիշերային հրաժեշտ:
Հայրը կանգնած էր հարթակում: Ամոթահար, հանցանքի մեջ բռնված` տղան կանգնեց նրա առաջ ու հազիվ արտաբերեց.
Ինչ ուզում ես ինձ հետ արա, հայրիկ: Ես մեղավոր եմ:
ՉէՆ, բալա: Այդպիսի սերը մեՆղք չի: Թե մաքուր, զուլալ աղբյուր ես բացել ձեզ համար ու չես պղտորում, ուրեմն բախտավոր ու երջանիկ կլինեք: Ես ու մայրդ փառք ենք տալու Աստծուն: Փառքդ շատ, Աստված:
Հերա, հայրիկ ջան, - Դավթակը գրկեց նրան: - ՀրեշտաՆկ ես, ծնող իմ:
Հրեշտակները դուք եք, տղաս: Մենք ինչ հրեշտակ: Մատաղ եք դեռ, թե պսակեմ, մուրազներիդ հասնեք:
Գրկված էլ պատասխանը տվեց Դավթակը.
- Այդ մասին մենք չենք խոսել& Համ էլ առջեւում քննություններ են:
- Երբ Բագոյանց տանը Ծովիկդ չհանդուրժեց խոսքդ, նայեցի նրան: Կնոջ եւ նրա իրավունքի, նաեւ հասուն արժանապատվության բոցեր տեսա աչքերում: Առաքինության տիպար է: Ձերը վայելելն է, մենք` այդ սերը պսակողներ: Դե գնա պառկիր: Չքնեցիր ամբողջ գիշերը:
Հորից աննկատ չէր մնացել ոչինչ: Նա զգացել, տեսել էր որդու ապրումները, քաոսն ու տառապանքը հոգու եւ գիշերային հանդիպումը սիրող սրտերի:

Պսակելու մասին հայրական ակնարկը իր հետեւանքը թողեց. Դավթակը ակամա վերադարձավ այդ խնդրին: Ինչպե՞ս կընդունեն Ծովիկի ծնողները: Չէ՞ որ նա շատ է հպարտ եւ ինքնուրույն: Արդյոք չի՞ պահանջի նախ իր հետ խորհրդակցել, իմանալ կամքն ու ցանկությունը ամուսնանալու հարցում: Երիտասարդ զույգը անցնի ամուսնության մասին լուրը, հիմնավոր քննարկման, արդյոք ժամանակից շուտ չի՞ խամրեցնի, ապականի զուլալը, երազածը, ձգտածն ու գտածը:
Կար նաեւ եղբոր` բանակում դեռ ծառայող Սահակի հարցը: Նա էր մեծը, որի ամուսնության գործը ծնողների կողմից պիտի կայացվեր առաջինը ու` նախ եւ առաջ: Անընդունելի էր հակառակ պարագան: Ամոթ կլիներ ամբողջ ընտանիքի համար:
Քնել էր լուսաբացից առաջ: Երբ աչքերը բացեց, հայրը կանգնել, կիսաբաց դռնից նայում էր նրա կողմը: Երեւի այդ հայացքն էր արթնացրել նրան:
Վարուժն եկավ, քնած էիր: Պարապմունքները մտահան արեցիք: Վեր կաց, որոշեք ձեր անելիքները, ես էլ իմ գործին գնամ: ՍաՆրն էլ իր հերթին: Խեղճ Կարոն&
Կգնանք, հերա: Այսօր անպայման սարն ենք ելնելու: Մի բան եմ ուզում քեզ ասել, չգիտեմ ոնց:
Ասա ինչպես կարող ես, բայց շիտակ, անկեղծ:
Նշանի մասին, որ ասացիր& Ես կարծում եմ, նախ Սահակի հարցը պիտի լուծվի, հետո&

Լավ ես նկատել, Դավթակ: Բացի մարդկային օրենքներից, կան նաեւ շատ այլ բաներ, որոնց մասին մտածելը անխուսափելի է, անհրաժեշտություն: Թե ադաթ ու օրենքով չշարժվես, մի օր մի բան գլուխ կբարձրացնի: Բայց& Մի ուրիշ հարց կա, որի մասին դու չես մտածել: Երեւան եք գնալու: Կսովորեք համալսարանում: Մորդ հետ խոսել ենք այդ մասին: Մտահոգություն կա& Լուրջ բան է: Բան է, թե Ծովիկի հետ անցնեք այս հարցին, զգույշ, նուրբ եղիր: Չփորձես քո տեսակետը նրա վզին փաթաթել` տեսեք-տեսեք տղամարդը ես եմ: Վրիպեցիր վարմունքիդ մեջ, ինչ-որ չափով սերդ կտուժի: Սերը տուժեց` հոգիդ կդատարկվի:

Վարուժենց տնամերձ հողամասն ու բակը շրջապատված էին քարե բարձր պարիսպով: Ներս մտնող ցանկացած մարդ անկարող կլիներ զմայլանքից չապշելու: Ծաղկաստան, բույրերի թագավորություն: Քչերն էին հող տրամադրում ծաղկանոցին: Իսկ այստեղ բազմերանգ, բազմատեսակ վարդն ու ծաղիկը զբաղեցնում էին տան առջեւի գրեթե ողջ տարածքը` աջ ու ձախից իրենց մեջ առնելով նաեւ տնամերձից մի զգալի մաս: Ծաղկանոցից հետո բանջարանոցն էր, որին հովանի էին խնձորի եւ տանձի ծառերը: Պարսպի ներսից նրա ամբողջ երկայնքով բալենու, սալորի բերքի տակ կռացել, մոռի թփերն էին ասես պահպանում մեկընդմեջ շարված ծառերը: Ծառ ու պարտեզի, ծաղկանոցի եւ էսթետիկայի նկատմամբ սերը բնատուր էր, իսկ հմտությունը ձեռք էր բերել դեռեւս ցարի օրոք Ղրիմի հարուստներից մեկի մոտ այգեպանություն արած պապից, որի մոտ ընտանքիով գնում էին Կիեւից: Կանացի խոր նրբանկատությունը վերածվել էր բանասիրության, ինչի կենդանի վկան էր թաղից տարածված համբավը, որ Վարուժի մոր ծաղկաստանն էր վայելում: ՈՒկրաինայից տեղափոխվելուց անմիջապես հետո մայրական կողմի տուն ու տեղը, որ հիմնավոր ուշադրության եւ խնամքի կարիք էր վաղուց զգում, հանձինս նորաստեղծ ընտանիքի ունեցավ հոգատար տերեր, շնչե ց, ծխաց` կրկին բնակարանի ձեւ ու բովանդակություն ստանալով: Կնոջ` ամուսնուն ուղղած առաջին խնդրանքն ու ցանկությունը տնամերձին էր վերաբերում. ,,Այգին ու բանջարանոցը գցիր քո հայեցողությամբ, բայց այսքանը, - ցույց տվեց` որտեղից որտեղ: - Այսքանը, խնդրում եմ ինձ տրամադրես: Ծաղիկներ եմ ուզում աճեցնել: Մեր կորցրածի վերականգնմանը նաեւ ծաղկանոցը կնպաստի,,:

Ծաղիկ վաճառելը ոչ միայն ընդունված չէր թաղում, այլեւ զավեշտական կլիներ, քանի որ ամեն տուն այսպես թե այնպես տնամերձում ուներ իր ծաղկատարածքը: Շուտով նրա ծաղկանոցը նկատելիորեն տարբերվեց մյուսներից եւ անվանեցին ծաղկաստան, բույրերի թագավորություն: Այն ծառայում էր բոլորին ու մասնավորապես հարսանիքների եւ այլ ծեսերի ժամանակ: Լինելով արդեն անառողջ /հոր անլուր նահատակվելը, ուսումը անկատար թողնելու հանգամանքը, անկայուն հոգեվիճակները, որ առավելապես նկատելի դարձան Վրեժով հղիության ընթացքում եւ անմիջապես ծնունդի հետ/, - Վարուժի մայրը օրվա զգալի մասը անցկացնում էր տնամերձում: Մի կով ունեին, մի քանի ոչխար, քանի որ տանտիկինը ,,այդքանի հոգսը հազիվ տաներ,, , - ասել էր ամուսինը: Սփոփանք ծաղկանոց էր: Դրամատիկ իր անցյալից հետո հանգել էր մոր եւ տան կնոջ միակ երջանկության քիչ թե շատ գտնելուն: Նրանում մնացել էին զգալու եւ նկատելու նրբացած հատկանիշները, եւ բախտ էր համարում ամուսնուն շառ ու փորձանքից տեսնելն ու զավակների համար վերածվում օրինակելի, ընդօրինակելի մարդու: Ճիշտ է, կրտսերի` Վրեժի բնավորության որոշ արտառոց կողմեր մտահոգում էին նրան, բայց զգույշ էր նրա նկատմամբ, զիջողական. տղան ծնվել էր իր անկայուն առողջական վիճակներից հետո` ծանրագույն կեսարական վիրահատությամբ: ՈՒրեմն, ինչ-որ բան անբնական էր երեխայի մեջ: Համբերատար, առանձնահատուկ մոտեցումներ էր ցուցաբերում Վրեժի դաստիարակման հարցում:

Դեռեւս ձմեռվանից , երբ Վարուժն ու Դավթակը որոշեցին աղջիկների եւ Բագրատի հետ միասին նախապատրաստվել համալսարանի քննություններին, տանը առանձնացվեց մի սենյակ, որի պատուհանների գոգերը նույնպես ծաղկանոց էին հիշեցնում: Իսկ արդեն մայիսի սկզբին ամուսնուն խնդրեց ծաղկանոցի կենտրոնում տաղավար սարքել, որպեսզի շոգ օրերին ,,երեխաները արեւից չտապակվեն,,
Դավթակն ուշանում էր: Վարուժն ու Բագրատը աղջիկների հետ վերանայում էին նախորդ օրերին կրկնած ինչ-ինչ թեմաներ, որի կարիքը չէր զգա Դավթակը: Երբ նա դարպասից ներս մտավ, Վարուժի հորաքույրը /եղբոր տանն էր հիմնականում, որովհետեւ տան միակ կինը սարն էր գնացել Կարոյի ու մյուսների հետ, իսկ պարապողները խնամքի կարիք ունեին / իջավ աստիճաներից եւ մառլայով ծածկած երկու կարկանդակ տվեց նրան, կատակեց.
Սա էլ քո բաժինը, տղա ջան: Թե սրանց սեղանին թողնեի, կուտեին:
Կարկանդակները նրանից վերցնելիս Դավթակը ձեռքը համբուրեց:
Այ այդպես է գրավում բոլորին, հորքուր, - տաղավարից լսվեց Վարուժի ձայնը: - Հո միայն ք՞եզ չի խաբում: Բոլորն էլ խաբվում են, - լուրջ-լուրջ, իր կատակից ասես բոլորովին չազդվելով` աչքով արեց աղջիկներին:
Գայանեն ծիծաղեց անկաշկանդ: Ծովիկը տխուր, անտրամադիր ժպտում էր:
Դավթակը գոտկատեղից հանեց տետրը, նստեց:
Դուք ձերը կերել եք, - ասաց խնդմնդալով եւ սկսեց ուտել կարկանդակներից մեկը: - Գայան, թույլ կտա՞ս արտագրեմ: Պրծնեմ, կշարունակենք:

ՈՒշացողը ներողություն է խնդրում, - հանդիմանողը Ծովիկն էր: - Հենց որ պրծնի, կսկսի դիտողությունները. այս այսպես չի, այն այնպես չի:
Իսկ ես կարծում եմ սրա արտագրելու կարիքը չկա: Այս թեման, Դավթակ, շատ լավ գիտես դու: Մի բան կպատմե՞ս կռվից, - Գայանեն հարցական նայում էր նրան: - Վարուժը մի երկու բան ասաց` անկապ-անկապ: Հնարում էր երեւի:
Այդ կռվի եւ, առհասարակ, այլ կռիվների մասին ես այլեւս լսել չեմ ուզում, - տխրաձայն, բայց շեշտված ասաց Ծովիկը:
Մյուս կարկանդակն առել ձեռքը, Դավթակը զննում էր այն` ինչպես թխվածքեղենի գիտակ: Վայր դրեց, տիրող լռությունը գնահատելով որպես լսածի ազդեցության հետեւանք` արեց իր հետեւությունը.
Պարզ է եւ նույնիսկ բացակա կռվարարներին հասկանալի: Մնում է միայն մտածել, թե ինչ միջոցներով ու եղանակով ենք բոլոր դեպքերում եւ ,,առհասարակ,, , - շեշտեց վերջին բառը, - խուսափելու կռվից: Ասենք այսպես. ինչ-որ տականք, լկտի, եզավարի անհանգստացնում է Գայանեին, որն իմ ընկերուհին է, քրոջս, սիրածս աղջկան, մի անծանոթ աղջկա կամ կնոջ, ես պիտի ,,հմտորեՆն,, խուսափեմ, մի կողմ քաշվե՞մ, ինչ է թե հանկարծ կռիվ կբացվի: Վարուժը խուսափի, Ծովիկի բոլոր մտերիմները խուսափեն: Այսինքն` փախչեն, որովհետեւ& կռվելը շաՆտ վատ բան է:
Ինչո՞ւ ես այլափոխված ներկայացնում Ծովիկի ամենաբնական, քրոջական հոգացավությունը, - նրա հետ իրապես անհամաձայն` դիտողություն արեց Վարուժը: - Ո՞վ կարող է անհամաձայն լինել նրա հոգու ցանկության հետ:
Իր գեղեցիկ, հմայիչ ժպիտով Ծովիկը ընդմիջեց Վարուժին.

Ասացի, չէ՞, որ հիմա կսկսի հետեւությունները: Դավթակ, արի մեր նախընտրությունները վերանայենք. դու փիլիսոփայության ֆակուլտետ դիմիր: Ես լուրջ եմ ասում` առանց որեւէ ետին մտքի: Ոչ մեկս այդ մասին չենք մտածել: Երեւի նպատակաուղղող չի եղել: Ես ու Գայանեն շատ ենք բանասիրությունը սիրում: Վարուժը` պատմություն: Իսկ դու դեռ երբեք չես արտահայտել կոնկրետ հակումդ այս կամ այն բնագավառի նկատմամբ: Ի՞նչ է, միայն մայրաքաղաքո՞ւմ կարող են ծնվել վաղը փիլիսոփա կամ իրավաբան դառնալիք երեխաներ:
Շատ ես գերագնահատում ընկերոջդ ունակությունները, թեեւ անհամաձայն, բայց մտքերի գիրկը գնաց Դավթակը: - Ինձանից ի՞նչ փիլիսոփա:
Ծովիկը ճիշտ է ասում, - ընկերուհու միտքը պաշտպանեց Վարուժը: Քո մեջ բոլորս էլ նկատել, բայց չենք նշել ճշմարիտ հետեւությունների գալու եւ փիլիսոփայելու հմտությունդ: Ի՞նչ կա որ. նույն քննություններն ենք հանձնելու: Մեզնից մեկը պիտի այդ հարցը բարձրացներ, վճռականը Ծովիկը եղավ: Ի՞նչ կասեք, Բագրատ, Գայան: Ախր, ճիշտ է նկատել Ծովիկը:
Ճիշտն ասած, ես այդ մասին հենց նոր սկսեցի մտածել, - մտորման մեջ` պատասխանեց Բագրատը: - Նույն դասարաններում լինեինք, ես նույնպես նկատած կլինեի այն, ինչ Ծովիկն է նկատել: Դավթակ, արի կլինի` ընտրիր կամ փիլիսոփայությունը, կամ իրավաբան դարձիր:
Կարծում եմ, պարապելն է հիմա ամենակարեւորը, - Դավթակը ժպտում էր ընկերներին: - Ժամանակը առանց այդ էլ քիչ է, եթե մանավանդ նկատի ունենանք, որ մի քանի կռիվ առջեւում դեռ ունենք:

Ծովիկը չթաքցրած սիրալիրությամբ նայում էր նրան: Հանկարծ ասես խայթված` դիմեց Վարուժին.
Եթե հենց հիմա չգցես ծխախոտը, ես կգնամ ու էլ չեմ գա պարապմունքներին, - արդեն ուզում էր ելնել տեղից, բայց նրան կրկին նստել տվեց Դավթակի միջամտությունը:
Հանգցրու, Վարուժ: Այս դիտողությունն ու պահանջն էլ են առաջին անգամ ներկայացվում մեզ: Չհանգցրեցիր, կկռվենք: Աղջիկներն էլ կմտածեն, թե մենք անուղղելի հիմարներ ենք: Հանգցրու, Վարուժ: Հորաքույրդ էլ ցավով նայում է:

16.

Ստվերի պես շարժվող փոքրամարմին մի մարդ կամացուկ բացեց ցախացանկապատից դեպի անտառ բացվող դռնակը, որ նույնպես ցախերից էր հյուսված եւ երկու կողմերից փափուկ մետաղալարով կապված էր կողասյուներին: Թաքուն, կուզեկուզ անցավ, հետեւից կրկին տեղը կապեց դռնակը, մտավ անտառ: Կանգնեց փտած, բայց դեռ կանգուն լորենու տակ: Մի պահ էր դա: Քայլեց առաջ, դալար բոխիներից հասավ ծեր անտառին: Շրջվեց: Իր տան կողմն էր նայում: Հառաչեց: Տառապատանջ էր այդ հառաչը: Ցածում ամռան տապից հեւացող քաղաքն էր արդյունաբերական իր եռուզեռով, ոտքերի տակ, մի քանի մետրի վրա` մատղաշ բերքով նրա առատ այգին, անքրտինք շինված տունը, որն իր արտաքին խնամքով ու երեսապատով տարբերվում էր թաղի մյուս բոլոր տներից: Մոսկվայում եւ Մուրմանսկում նրա հեռու-մոտ բարեկամները ձայն-ձայնի տվել, հետպատերազմյան նեղ օրերին հարազատաբար հիշել էին իրենց միակ եղբորն ու փեսային, հավաքել կարգին գումար: Եկել էին, ,,եղբայրաբար,, կանգնեցրել այդ տունը, որը ,,լիուլի պիտի բավարարեր նրա ներկային եւ ապագային, եթե նույնիսկ տասնյակներով լինեին զավակներն ու թոռները,,:

Շարունակում էր նայել տանը, այգուն, տնտեսությանը, պատշգամբում ամեն բանից անտեղյակ վազվզող կրտսեր թոթովախոս աղջկան, որ մեկ գրեթե իր չափերի տիկնիկի հետ էր զրուցում, մեկ նայում վշտից քարացած, ասես դեռ երեկ հարազատին հողին հանձնած, արցունք թափող մորը: Պատշգամբից հայացքը գնաց, հասավ տասներկու տարեկան որդուն, որն ուրագը ձեռքին կատարում էր նրա տված հանձնարարությունը: Երեկոյան բացատրել էր, ցույց տվել, թե ինչպես պիտի կեղեւահան անի գերանները, որոնցով պիտի մի փոքրիկ գոմ սարքեր, անասուն պահեին` ինչպես թաղի մյուս բոլոր տներում: Տղան տաշում էր, երբեմն ականջ անում քրոջ բլբլոցի կողմը, ժպտում մեծավարի: Ստեպ-ստեպ նայում էր այգու կողմը, որտեղ, նրա կարծիքով, հայրը կարտո ֆիլ է ջրում եւ ամեն պահի կարող է կանչել:
Կիրակի էր: Թաղը` կիրակնօրյա հոգսերի հետ, օգոստոսյան եռուզեռի մեջ, տանն ու դռանը, թխկուշխկին: Մի բակից մայում էր գառնամեր մի ոչխար, որին սարը չէին տարել. գարնան գլուխ դատարկ հորը ընկնելով` ոչխարը կոտրել էր առջեւի զույգ ոտքերը: Ոտքերը լվացել էին, իսկ ոչխարը` կամակորացել. չէր արածում, եւ տերը ստիպված էր ամռան օրով խոտը նրան մսուրքում տալ:
Մարդը դեռ խորանում էր անտառում: Խիտ անտառաշերտից անտեսանելի էր այլեւս թաղը: Կռացավ, գրեթե պառկեց` իր այգին, տան տանիքը նշմարելու:
Տեսածը նրան խեղճ ու անտեր թվաց, իրենից էլ` խեղճ ու անտեր:

Սովորության համաձայն նստեց ճամփաբաժնում, փաթաթեց հաստ մի ծխախոտ: Ծխում, զննում էր ծխախոտատուփը, որ պատերազմի ժամանակ նվեր էր թողել հոր տարիքի մի բելոռուս: Ճակատային այդ մարդու տունն ու ընտանիքը կործանվել էին ռմբակոծությունից: Զարկված բելոռուսը մղկտում էր մահամերձ ոչ թե կողքը ընկած ոտքերի եւ մոտալուտ մահվան ցավի կսկիծից, այլ իր անտուն-անտերության, առանց հարազատ կյանքի, անշառավիղ մեռնողի մրմուռից:
Դեռ ծխում էր: Աչքի առջեւ էր այն մարտընկերը: Դառնագին հառաչեց այս անգամ արդեն իր ու նրա հառաչը: ,,Ձախ լանջին հիմա գրեթե ոչ ոք չի լինում,, , - մտածեց: Իրոք, այդ մասում մարդն ասես անելիք չուներ: Այնտեղի մամռապատ որձաքարերից, խոնավ, արեւից ամբողջ տարին զրկված մթին այդ ծմակից մեռելահոտ էր գալիս: Անտառային պտուղները խակ էին մնում:
Ծխախոտը դրեց գրպանը, ծանրորեն ելավ, հասակին անհամապատասխան լայն քայլերով ձորը իջնելիս եւս մեկ անգամ զննեց չորս կողմն ու թեքվեց դեպի լանջը: Մամռապատ քարին ոտքը սայթաքեց: Քիչ էր մնում գլորվի ծերպից ցած: Պտտեց գլուխը` ինքն իրենից դժգոհ: Իջավ էլի մի քիչ, շունչ քաշեց: Հանեց կացինը, գոտկատեղին այն պահող պարանը արձակեց եւ սկսեց փնտրել ամենահարմար ծառը
Վարուժը վերջինն էր, որ դուրս եկավ քննասենյակից: Մռայլ, անտարբեր անցավ ընկերների կողքով, բայց չկարողացավ կեղծ, ցուցադրական դերը տանել մինչեւ վերջ: Ետ դարձավ, լայն ու երջանիկ ծիծաղեց, մոտեցող ընկերներին ասաց.
Ասեմ` պայթելու եք նախանձից: Ինձ ,,4,, էր պետք, ճի՞շտ է: Իսկ ,,5,,-ը չի խանգարի, չէ՞:

Է, հեեեյ, - նրան գրկած պոկելով գետնից` բացականչեց Դավթակը: - Թող հիմա որեւէ մեկը կասկածի, որ հիանալի հնգյակ ենք մենք: Գնացինք: Էլ ի՞նչ կա սպասելու: Բագրատն ու մյուսները Գեւոյենց բարեկամի տանն են: ՈՒշանանք, դուրս կգան, կկորցնենք իրար: Գնացինք, առաջ ընկեք:
Այսօ՞ր ենք նշելու: Ցուցակներին չսպասե՞նք, - զարմացավ Ծովիկը:
Ցուցա՞կս որն է, - առաջ ընկավ Դավթակը: - Ամենաբարձր միավորները մերն են: Թող հիմա որտեղ իրենցը կասեն, էնտեղ էլ մերն ասեն: Նարկոմի լակոտներ:
Ձեզ են նայում մարդիկ, - հանդիմանեց Գայանեն: - Արի մենք գնանք, Ծովիկ: Սրանք հիմա լոպազությունից պար կգան:
Գեւոյենց բարեկամի տանը` խաղողի թփերի ծածկի տակ սեղան էր գցված: Միջավայրին անծանոթ եւ առաջին անգամ այդ տանը լինելը իրեն երկար զգացնել չտվեց: Երեկոյան արդեն ուրախ երգն ու պարն էին եղանակ ստեղծողը: Փոքր-ինչ գինովցած` տղաները սկսում էին անկաշկանդության պահվածքներ թույլ տալ իրենց: Իսկ երբ տանտերն ու նրա որդին նրանց թողեցին, մտան տուն, ավելի սաստկացավ երաժշտության ու պարի շիկացած մթնոլորտը: Հոր եւ եղբոր հեռանալուց հետո կտրուկ զվարթացավ այդ տան Հասմիկ անունով աղջիկը, որը նույնպես քննությունները հաջող հանձնել, Բագրատի հետ ընդունվում էր ֆիզիկայի ֆակուլտետ: Գեւոյի քեռու աղջիկն էր: Շատ էր իրեն երեւակայում` որպես երեւանցի: Այն էլ` բնիկ:

Այս մի բաժակով էլ, - շարունակեց կենացները Գեւոն, - խմում ենք բացահայտումների կենացը: Ոչ միայն բացահայտումների, այլեւ` մերկացումների: Ով հիմա կանգնի ու հայտարարի, թե ներկաների մեջ իր սիրած տղան կամ աղջիկը չունի, ես նրան ճգնավոր եմ համարելու: Ի՞նչ եք Բագոյին նայում: Թվե՞մ զույգ-զույգ: Որեւէ մեկիդ հարցում սխալվեմ, զրկեք թամադությունից: Թվում եմ
Նորից անամոթացավ, - կեղծ խստությամբ նրան կանխեց Գայանեն: - Բեմականացումը քիչ էր, քավորության է ուզում անցնել:
Ճիշտ չե՞մ ասում: Կթվարկեմ` կդատեք: Դու՞ ինչ կասես, Ծովո ջան, ձեզանից ո՞րը կկանգնի ու կասի, թե չի ընտրել, չի սիրում որեւէ մեկիս:
Դու ճիշտ ես, Գեւո: Ես, օրինակ, բոլորիդ էլ սիրում եմ:
Ապագա բանասերիս նայեք: Որեւէն ու բոլորը չի տարբերում իրարից: Ծովիկ, բոլորիս սիրում ես, որպես բոլորիս:
,,Զույգ-զույգ թվեմ,, ,- հեգնեց Գայանեն: - Այնքան էլ ինքնավստահ ես: Ի՞նչ է, գյուղի քահանա՞ ես պսակներն օրհնող կամ ծխամատյան վարող: Կամ գուցե ոմանք քեզ խոստովանահա՞յր են դարձրել:
Ես ձեր ամեն ինչի, ամեն բանի եւ բոլորի քավորն եմ լինելու: Բուհ ընդունվելու, տունուտեղ դնելու, զավակների Գլուխդ չկախես, Բագո: Նոթերդ չկիտես: Քո հարցերն էլ եմ հենց հիմա լուծելու, պրծնեմ: Հասո, ի՞նչ ես ձեւացնում, իբր ասածս քեզ համար հեչ: Բագոն անցյալ քննությունն հանձնելուց առաջ չասա՞ց, որ& հանձնելուց հետո սիրելու է քեզ:

Ծանծաղ, խելառ: Դու քեզանից խոսիր, - ասաց ու բոլորից բարձր ծիծաղեց Հասմիկը: - ՈՒ թող Մարիամն էլ ասի, թե որքանով ես այս պահին նրա սրտին մոտ: Մարիամ, ես քո տեղը լինեի, հենց հիմա կմոռանայի սրան: Թասիբ չունե՞ս, Գեւո:
Թասիբս որն է: Ձեւացնեմ, թե թուրութվանք առած հսկո՞ւմ եմ քեզ` քեռուս աղջկան, ու Բագոյի՞ն, որպեսզի չսիրե՞ք իրար: Չէ: Ես էդքան հմուտ դերասան չեմ: ,,Համ էլ, ընկերս ինձ հո,, ողջ գյուղի առաջ գետնովը չի՞ տվել,, , որ արյունն աչքս ղաչաղ ընկնեմ: Ի՞նչ է պատահել: Բագոն խելքը գլխին, որ երեւանցիներից էլ մի գլուխ բարձր, ինձ` Գեւո ընկերոջը չխայտառակող տղա է: Իսկ, դու քույրիկս, քեզ չերեւակայես& Ամենամոդայիկ գեղեցկուհիները միայն Երեւանում չեն լինում: Հլա մեր կողմերն արիՆ& Օրհնում եմ, Բագո: Ձեր կենացը:
Պոռթկուն ծիծաղը նրանց հալից գցում էր: Որքան էլ Ծովիկը չէր կարողանում պահպանել լրջությունը եւ ծիծաղում էր թեթեւակի, հանդիմանող հայացքով Դավթակին էր նայում` ակնարկելով, որ կանխի երեկոյի նման ընթացքը:
Հա: Հրեն Մարիամն էլ շանթահարում է, - շարունակեց Գեւոն, - ինձ` իր միակ եւ անզուգական Գեւոյին, թեեւ ստացած հաճույքից քիչ է մնում վեր կենա եւ & համբույր տա խեղճ մի տղայի, որ գալիքի հանճարեղ դերասաններից մեկն է, արդեն չորս տարի հալումաշ է լինում` սարի պես մարդուց մի բուռ մղկտոց դարձած: Բա ես քար ե՞մ, - խեղճացած, դերասանական հնարքներով` ձեռքը դրեց կրծքին: - Թող Վարուժն ասի, թե ոնց էր մի ամբողջ շաբաթ աչքը բաց, անքուն, առանց ուտել- առանց խմել գժվում, մինչեւ որ Գայանը

Դադար առ, Գեւո: Հանգստացրու քեզ, - արդեն առանց ծիծաղի նրան ընդհատեց Ծովիկը: - Մենք էլ տափակացել, հիմար-հիմար ծիծաղում ենք: Լսողն ի՞նչ կասի: Ինչու ենք այսպես չափն անցնում, - հայացքով դարձյալ թռուցիկ հանդիմանեց Դավթակին, բայց ժպտաց ու շարունակեց: - Այսքան երկար բաժակաճառից եւ թամադայի ծանծաղանալուց ձանձրացած` ստանձնում եմ վերջին խոսք ասելու պարտականությունը: Դրանից հետո գնում ենք: Մարդիկ նաեւ հանգստանալ են ուզում:
Հա Այնքան էլ խելացի է: Այսինքն` խորամանկ, - մատը տնկեց Գեւոն: - Հենց որ արդեն հերթն հասցնում էի իրենց, ընդհատեց բաժակաճառս. իրավունքից զրկեց, խոսքս խլեց, լեզուս պոկեց տեղից Չէ, չեՆմ նախանձում Դավթակին:
Այլեւս ինքնատիրապետում չկար: Նույնիսկ Ծովիկը շրջվել, թեւը դրել էր Բագրատի թեւին ու, քահ-քահ ծիծաղից ցնցվում էին ուսերը:

Սրամիտ, կատակասեր Գեւոն Թատերական ինստիտուտ էր ընդունվել: Դեռ առաջին դասարանից ցուցաբերեց ասմունքողի, ապա եւ դերասանի տաղանդ: Իր հորինած մանրապատումում /չորրորդ դասարանում էր/ խաղաց թագավորի դերը, որը հերթով ոչնչացնում է իր փոքրիկ երկրի ժողովրդին ու մնում մենակ: Մենակ, անթագ թագավորին իրենց համար թագավոր են դարձնում կարիճները, եւ նա բազմում է կարիճների գահին: Հինգերորդ դասարանում, երբ քեռու տուն էր եկել Երեւան ու լսեց ջութակի նվագը Հասմիկի կատարմամբ, ձեռքն առավ ջութակը եւ սիրեց այն: Տուն վերադարձավ քեռու նվիրած ջութակով, որը գնվել էր հաղթանակի տասնամյակի կապակցությամբ կազմակերպված տոնավաճառում: Որպես ինքնուս, հրաշքներ էր գործում Գեւոն: Սկսեց երաժշտություն գրել` նույնիսկ զարմացնելով մասնագետներին: ՈՒթերորդ դասարանում տեղափոխվեց 10-ի ,,Ա,,: Այս բանը շատերին զարմացրեց, բացի ընկերներից ու Մարիամից, որը նույնպես 10-ի ,,Ա,,-ում էր: Երաժշտական դպրոց չէր հաճախել: Ուսումնարան չընդունվեց: Հետո ասել էր ընկերներին. ,, Թե ուսումնարանի գործը գլուխ բերեին, ես կորած կլինեի. Մարիամը շատ էր ուզում ինձանից ազատվել,,: ,, Կոնսերվատորիա, կոնսերվատորիա, - պատասխանել էր ծնողների տրտունջին: - Վիեննայի ֆիլհարմոնիայից հրավեր ունեմ: Կանչում են համերգների: Առանց կոնսերվատորիայի ձեր տաղանդավոր որդին կգրավի Եվրոպան,, ,- կատակել էր նա: Ավարտեցին միջնակարգը: Գրեթե բոլորն էլ գիտեին` ով ուր պիտի գնա բուհ ընդունվելու: Միայն Գեւոն էր շարունակում կատակի տալ. ,,Ես ձեր ուսման քավորն եմ լինելու,,:

Միայն Երեւան մեկնելու նախորդ օրը բոլորին խոստովանեց, որ դիմել է թատերական ինստիտուտ, եւ վաղը կգնա առաջին քննությանը&
Ցինիկ ես, - չկպչող, չվիրավորող տոնով դեպի նա շրջվեց Ծովիկը: - Ո՞րն է նպատակդ, որ ձգտում ես անուն առ անուն նշել հնարածդ զույգերին:
Նպատա՞կս, - իսպառ լրջացավ, նույնիսկ տխրեց Գեւոն: - Նպատակս այս հարափոփոխ, անընդհատ նորոգվող հսկայական, բայց դժբախտ բեմում ձեզ բոլորիդ անդավաճան եւ անփոփոխ տեսնելն է: Ավելի անկեղծ խոսեմ: Մենակ Բագրատն է, որ մենակ եկավ Երեւան, արու թռչունի պես զույգը կորցրած: Այսօրվանից միայնակ չի: Ընտրությունը կարծես արդեն կատարված է: ՈՒզում ես ցինիկ համարիր, Ծովո ջան, ուզում ես` լկտի, բայց հոգիս թելադրում է դառնալ քարոզիչ եւ ասել. ձեզ հարյուր տարի անց այսպիսին տեսնեմ: Իսկ ես, - ծիծաղեց: - Ես կմնամ իմ ցինիկությունների ամենահմուտ կատարողը:
Խորիմաստ լռություն տիրեց: Ժպիտներն ու ծիծաղը կորան: Բակը մթնում էր: Տանտերը միացրեց պատշգամբի մուտքը լուսավորող լապտերը:
Ջահելները գլխահակ մտածում էին:
Կարո՞ղ ես ինձ ներել ցինիկի համար: Ինձ մի պահ թվաց, թե դեռեւս դպրոցական նստարանին ենք: Մինչդեռ մի քանի օրում մի քանի տարով մեծացանք: Հասունացանք այնպես, որ դու այսօր մեզ պարզապես տարար անուղղակի երդման:

Երեւի դա էր Ծովիկի վերջին խոսքը, որ պարտավորվեց մինչ այդ: Թռուցիկ նայեց Դավթակի կողմը, որ հենվել ծառաբնին, մտքերի մեջ ծխում էր: Հոգեկան խռովքի մեջ էր նա: Փոխադարձ հայացքը նետեց Ծովիկի կողմը: Աչքերը բոցկլտում էին: Նա հպարտ էր ու տղամարդկային: Նաեւ գեղեցիկ էր, շատ էր համակրելի:
ՈՒ Ծովիկը ցնծաց ներսում, սրտի թաքստոցներում աղջիկը վերածվում էր կնոջ:
Զանգվի ձորը մութի ծածկի տակ մռայլացել էր: Ափն ի վեր զույգ կողմերում այստեղ-այնտեղ մլմլում էին բարձունքներում թառած տների լույսերը: Մարդիկ զույգ-զույգ կամ խմբերով բարձրանում ձորից, շունչը տեղը բերելու համար երբեմն կանգնում, նայում էին ցածում դեռեւս նշմարելի գետի ուղղությամբ ու շարունակում վերելքը: Սիրելի կիրճում ուշ երեկոների եւ գիշերային զբոսանքի սիրահարներն էին նրանք: Դա ավանդություն էր վաղուց ի վեր, ոմանց համար` սիրո գաղտնիքներ բացելու, զգացմունքին ազատություն տալու ուրույն մի վայր: Սերն այնտեղ ասես մկրտվում էր: Կնքահայր-մկրտիչ էին Զանգվի ջրերի հանդարտ հոսքն ու խոխոջյունը:

Միայն մի զույգ բարձրացողների նկատմամբ, անտարբեր, դանդաղ, ինքնամփոփ իջնում էր ձորը: Բոլորը դեպի վեր, իսկ նրանք իջնում էին: Զանգուն դիմավորում էր նրանց, դառնում ավելի նշմարելի, խոխոջյունը վերածում կարկաչի: Զույգը հասավ գետեզրի ճեմուղուն: Քայլում, մերթ-մերթ կողքանց նայում էին միմյանց, գլխիկոր ժպտում: Նրանց լռությունը գնալով ուռչում էր, դառնում կապանքից դուրս մղվելու ձգտող հոգեվիճակ: Միմյանց սրտերի զարկերն էին արդեն լսելի: Սրտերն էին խոսում, սրտեր էին խոսում: Իրենց զարկերով նրանք տրոփյունն էին ոգեղեն հաճույքի, անմարմին գգվանքների, երազի ու բաղձանքների: Թեւատարած էր տենչը` անբացատրելի, դեռեւս շղթայակապ գազանիկ:
Նրանց միջեւ բարձունքից իջնելիս եւ այդ պահին դեռեւս պահպանվող փոքրիկ տարածությունը գնալով դառնում էր աննշան, անէական: Անխոս ձգտումի պահերին պարկեշտության ու պատշաճի պահանջը հաճախ սթափեցնում է: Աղջկան` առավելապես: Ավաղ, լինում են վիճակներ, երբ սթափվելն ու ինքնատիրապետումը հավասարազոր են դառնում բնականի բացառման, սիրո գերբնական ուժի ժխտման, կյանքի ժխտման:
Ծովիկը նայում էր մթնում հազիվ նկատելի ալիքների խաղին, դողով լսում կրծքի տակ ընդվզող հոգու անբառ ձայնը, աղաչում, որ նա բավարարվի այնքանով, որքան ի հայտ է բերել աղջիկը` սիրած տղայի հետ գիշերի մեջ մտնելով:

Միայն կոհյակների լողն էր լսելի: Պապանձվել էր շրջապատը: Զույգը բառ ու խոսք չուներ: Ամեն բան իր տեղը զիջել էր հոգու եւ ցանկության միակցմանը, որի իրականացումը նրանք պիտի համբույրով կնքեին: Լսեին գույներով, խոսեին գույներով, կոհյակ դառնային Զանգվի ջրերում ու վերանային հրաշք իրականով` սիրով: Արձանացել էին ոգեղեն երկու ծիլ` դալար եւ համբույրածին:
Շրթնհամբույրն էր դա:

17.

Դեռ հեռվից անհանգիստ զարկեց Դավթակի սիրտը: Թաղի կենտրոնում բազմություն կար հավաքված: Վարուժը կանգ առավ, ապա արագացրեց քայլերը, ասաց.
Արագացրեք: Վատ բան եմ կանխազգում:
Կարոն նկատել էր ընկերների մոտենալը: Ընդառաջ գնաց տխուր գլխիկոր:
Սուսանի հայրը մահացավ, - ասաց: - Երեկ: Դուք չկայիք, մեր այստեղ մնացածներին համոզում եմ մտնել, ցավակցել գոնե, երկչոտանում են, անհարմար զգում: Լավ է եկաք:
Սուսանը եկե՞լ է: Նրան թողե՞լ են գոնե հոր թաղմանը, - հարցրեց Գայանեն: Կարոն պատասխանեց գլխի դրական շարժումով:
Հանգուցյալի տան առջեւ աղջիկները կամացուկ խմբվեցին: Երեւանից եկած ընկերուհիների լացին խառնվեց դժբախտությունը դեռ երեկվանից տեղյակ աղջիկների նորոգված լացը: Թաղում արտասովոր անշարժություն կար: Սուգ էր, սակայն չկային ողբն ու կականը: Պատշգամբում, տան առջեւ ու փողոցից բարձրացող աստիճաններին հիմնականում կանայք էին` շշուկով խոսող, արտասված, տագնապոտ: Փողոցում լուռ, մռայլ ու խստահայաց կուտակվել էին տղամարդիկ: Զայրույթն էր պրկել նրանց դեմքերը: Անտակ ցասում կար աչքերում` անհասցե ցասում:

Ներսո՞ւմ է Սուսանը, - շրթունքների դողը թաքցնել չկարողնալով` հարցրեց Ծովիկը Գոհարին:
Փակվել է սենյակում, ոչ ոքի չի ուզում տեսնել: Իսկ մայրը նրան արգելեց դագաղին մոտենալ: Երեկ ամբողջ օրը մոր եւ մի քանի այլ հարազատների ողբն էր լսվում: Հիմա լռել են: Ձեր գալուց առաջ Սուսանի հորական տատը կրկին լաց եղավ, բղավում էր, հեկեկում: Երեւի հանգստացրել են:
Գնա՞նք Սուսանի մոտ, - անվստահ ասածի դրական արդյունքին` առաջարկեց Մարիամը: - Գուցե մեզ հե՞տ կուզենա խոսել: Փորձե՞նք, աղջիկներ:
Մոտեցավ Դավթակը:
Մայրս բոլորիդ տուն է կանչում,- ասաց: - Մեր տանը ուրիշ աղջիկներ ու այլ կանայք կան: Եկեք, տեսնենք ինչ ունի մայրս ասելու: Սուսանի մոտ` մի քիչ հետո: Սեղան է գցված` աղքատիկության հասնող համեստությամբ: Դավթակի մայրը անխոս, միայն հայացքով աղջիկներին հյուրասիրում էր, մեկ- մեկ առաջարկում: Բայց ոչ մեկը ձեռքը հացի չտարավ: Անտանելի, ահավոր էր իրողությունը, որի մասին, այնուամենայնիվ իմացվեց: Հանգուցյալը անտառում կախվել էր ծառից, ինքնասպան եղել: Պատանեկան հոգիների համար լուրը ամպրոպի ազդեցություն ունեցավ: Առկա փաստը` սովորականի պես սուգ, պատին հենած դագաղի կափարիչ, ներսում հանգուցյալը,- եւ այդ ամենի հետ նրանք չէին կարողանում համատեղել իրենց գիտակցության մեջ եղածը. ինքնասպանությու՞ն, ինչպե՞ս, ինչի՞ համար: Նրանք միաժամանակ եւ վկա էին ողբերգության, եւ յուրովի ընկալելու փորձեր էին անում, եւ մեղքի իրենց մասն էին փնտրում կատարվածի մեջ ու դատապարտում չգիտես ում եւ ինչը: Խոսելն էր անմիտ, միմյանց աչքերին նայելն էր դժվար, ուր մնաց` ուտելը:

Դավթակի մոր բլիթները այդպես էլ մնացին սեղանին:
Գոնե նոր եկածներդ մի բան վերցրեք,- թախանձեց նա:
Լուռ, կես հայացքից իրար հասկացած` աղջիկները ելան, դանդաղ իջան ցած: Համրաքայլ բարձրացան, մտան Սուսանենց պատշգամբը: Տղաները հետեւեցին նրանց: Հարթակի վրա Դավթակի ականջին Բագրատը ինչ- որ բան ասաց: Ներս չմտավ:
Տեսնելով ընկերների խումբը` Սուսանի մայրը հեկեկաց: Վարուժի մայրը կողքից գրկել նրան, մղկտում էր քրոջ պես: Հանգուցյալը ծաղիկների մեջ էր, որոնք իրենց անզուգական բույրին ասես դադար էին տվել, մարել բույրերը` սգին համապատասխան: Ծաղիկների արտառոց առատությունն ինքնին սգվոր էր
Շարվեցին դագաղի երկու կողմերում: Գլխահակ արտասվում էին: Ոչինչ չասելով ընկերներին` Ծովիկը գնաց այն սենյակը, որտեղ Սուսանն էր փակվել: Կամացուկ թակեց դուռը: Արձագանք չեղավ: Գայանեն կրկնեց թակոցն ու շշնջաց.
Մենք ենք, Սուսան, ընկերներդ: ԲաՆց արա, բոլորս ենք խնդրում:
Դուռը կամացուկ բացվեց: Սգի դրոշմով, անհամարձակ հայացքը ընկերներին` նա ներս թողեց նրանց: Մնացել էր կանգնած, եւ արցունքն էր ծորում դժգույն այտերից:
Անբախտ, անօգնակաՆն աղջիկ,- շշնջաց Ծովիկն ու փարվեց նրան: - Անխելք, անմիտ Սուսան: Ողբդ այլեւս ոչնչի նման չէ Դու հասկանու՞մ ես, զգու՞մ ես:
Լացը կականի վերածվեց: Վարուժը ծածկեց դուռը: Կայացածը անչափ հուզիչ էր, անչափ ազդեցիկ: Զուսպ, խլացած կանայք, մռայլ ու ինքնամփոփ մարդիկ զրկվել ինքնատիրապետումից, հանգուցյալի մոտ եւ դրսում մղկտում էին` փարվելով կամ թեւն ընկնելով կողքինի` մտերիմ թե անծանոթ:

Թաղը ողբում էր անկաշկանդ: Ինքնասպանի աղջկա ընկերները ամենաբնականը հանդես բերեցին: Վիճակի անսովորությունը տեղի էր տվել: Թաշկինակներ երեւացին նաեւ տղամարդկանց ձեռքերում: Ինքնասպանը գոնե դագաղում կարող էր հանգիստ ննջել հենց այն բանով, որ իրենից հետո կրճտացող ատամներ չեն սրվում, եւ մարդկանց զայրույթը թաղից ընդմիշտ չէր վանելու& հորը գերեզման տարած աղջկան: Հանգուցյալն իր հետ տանելու էր մարդկային տառապանքներից, հայրական դրամաներից սոսկալին` խայտառակությունը: Անպատվությունը պիտի ամփոփեր իրեն բաժին հասնող հողաթմբի տակ ու& մաղթեր նորովի կյանքին նայելու կամք ու ցանկություն, մաղթեր ելքի եւ ուղիների վերագտնում&
Կացնի, պատերազմի ընկերոջից հիշատակ մնացած ծխախոտի հետ ինքնասպանը թուղթ էր թողել` վերջին գրություն, մի վերջին նամակ` ուղղված մարդուն եւ աշխարհին:
Խելագարի պես էր այլեւս Սուսանը: Կկծոտեր, արնածոր կաներ ինքն իրեն, եթե տղաները հոգատար արգելումներով չզսպեին նրան: Նստեցրին անկյունի աթոռներից մեկին: Հանկարծ նա ընդոստ վեր թռավ տեղից, բարձի տակից դուրս բերեց ծալծլված մի թուղթ:

Կկար դաՆք,- շշնջաց ընկերներին, ապա հստակ, բարձրաձայնված շարունակեց: - Դրանում է այն, ինչը խեղճ հորս տարավ դեպի կախաղանի օղակը: Անասելի դժբախտ է եղել նա, իսկ ես այդ դժբախտությունը դարձրել եմ մահաբեր, ողբերգական: Այս տունը իրավունք ունի իր դուռը մշտապես փակելու իմ դեմ: Ինձ նմանին քիչ է քաղաքից վտարելը: Կամ գնդակահարման եմ ենթկա, կամ աշխարհից արտաքսվելու: Դուք նույնպես. երբեք չներեք ինձ: Սատանա էր մեջս, չարն էր անում իր չար խաղը: Հորս գերեզմանին անգամ իրավունք չունեմ այցի գնալու&
Չեմ կասկածում, - մխիթարող, խաղաղվելու տանող խոսքի եղանակով Ծովիկը մոտեցավ նրան` թուղթը Դավթակից վերցնելով ու թեւքի մեջ պահելով, - Սուսան, նույնիսկ համոզված եմ, որ հայրդ իր այս գրությամբ շատերին եւ մասնավորապես քեզ բախտավորություն է մաղթում: Դժբախտ կլինի, - արցունքն հորդեց Ծովիկի, - անչափ դժբախտ նա այնտեղ, եթե դու չկանգնես ոտքերիդ վրա հաստատ, եթե լուր չհասնի նրան, որ իր քայլը ամոթն ու խայտառակությունը համբերությամբ տանել չկարողացողի անճարություն չէ: Նա սթափեցնում է բոլորիս, բոլորին, ողջ մարդկությանը` ահազանգելովՆ, ահազանգելոՆվ&
Թուլացավ նաեւ տղաների ամրությունը: Շրջվեցին իրարից ու լաց եղան խեղճացած:

Դագաղը դուրս հանելիս Սուսանը առաջ նետվեց խենթի պես` հերարձակ, այլայլված, եղունգներից հասած չանգռվածքը երեսին: Ընկերները չհասցրեցին արգելել: Կառչած` ամուր բռնեց դագաղից եւ, մինչ ուշքի կգային այն տանող տղամարդիկ, սկսեց գլուխը զարկել դագաղի կողապատին: Անկառավարելի մոլուցք էր դա: Առաջ մղվելով` Դավթակն ու Վարուժը նրան պոկեցին դագաղից, ուժով տարան դեպի աղջիկները: Սրանք իրենց մեջ առան դժբախտ ընկերուհուն, սեղմվեցին նրան:
Տղաներով հետեւե՞նք, - աղջիկներին մեղմիկ կշտամբեց Վարուժը: - Պահեք ձեր մեջ: Թեւն ընկեք Ամոթ է մեզ, որ գոնե հիմա պիտանի չլինենք:
Սեւազգեստ Մանուշը ասես անհաղորդ էր այդ ամենին: Չէր արտասվել ու հիմա նույնպես չէր արտասվում: Կարոյի մոր թեւն ընկած` դագաղին էր հետեւում` շարունակ ոտքերի առջեւը նայելով: Թռուցիկ հայացքով տեսավ ընկերների խումբը, մի ակնթարթ հայացքը պահեց Դավթակի ու Ծովիկի վրա եւ գորովալից բան զգաց հոգում: Ավելի ամուր սեղմեց հարեւանուհու թեւը եւ արտասվեց` ափերով աչքերը ծածկած:
Թափորին հեռվից մոտեցող անծանոթին առաջինը Բագրատի հայրը նկատեց: Լարեց ուշադրությունը: Բարձրահասակ, հաղթ, ամուր կազմվածքով մար դուն հիշելով` ոչ այն է զարմացավ, ոչ այն է` տագնապ ապրեց: Անծանոթը փոխգնդապետն էր, բայց քաղաքացիական հագուստով: Կոկիկ, սեւ գույնի կոստյումը, արտակարգ ճերմակ վերնաշապիկը, սեւ փողկապը նրբագեղ էին դարձրել նրա հաղթանդամ մարմինը:

Նրան նկատել էին նաեւ տղաները: Հայրերը, որոնք արդեն ծանոթ էին արտակարգ առերեսման առանցքում իրեն հմուտ դրսեւորած փոխգնդապետին, անխոս նայեցին միմյանց: Ոչ ոքի ոչինչ չասելով` Բագրատի հայրը ոտքը կախ գցեց, ապա գնաց փոխգնդապետին ընդառաջ:
Անմիջապես ճանաչեցի, - ասաց: - Թաղմանը մասնակցելու ես եկե՞լ, թե՞ դեռ կան կռվի հետ կապված այլ հարցեր:
Թաղմանը եկա: Մտածեցի, որ պարտավոր եմ ես էլ իմ ցավն ապրելու այս ողբերգության մեջ: Եթե Սուսանին քաղաքից արտաքսելու վճիռ չկայացներ դատը, գուցե տեղի չունենար այս Արտաքսմանը նախ ես էի կողմնակից: Նույնիսկ պնդում էի: Մեղք ունեմ:
Չէ, փոխգնդապետ: Զուր ես քեզ մեղադրում: Խնդիրն այլ է: Մարդ չգիտի` որտեղից եւ ինչպես են գալիս թշվառությունն ու այսպիսի ողբերգությունները: Երանի չէր. ամեն մարդ իր տեղն իմանար այնպես, ինչպես դու գիտես:
Կարծում եք, գիտե՞մ: Չէ, ես նույնպես իմ տեղը չգիտեմ, - հառաչեց փոխգնդապետը եւ գլանակ կպցրեց:
Առջեւում նկատեց պատանիներին: Հայրական ցավ ու մրմուռ ապրեց ու շարունակեց մտորել Բագրատի հորը լսելի.

Այս դեպքը շատերին, ինձ գուցե առավել եւս, պիտի խղճի դատի կանչի: Ես հետաքննությունն ու առերեսումը նկատի չունեմ: Նկատի չունեմ նաեւ այս դեպքի հարցով գործի հարուցումը: Դա անպայման կլինի: Չեմ էլ մտահոգվում, որ կլինեմ գործի քննության առանցքում` որպես այսպես թե այնպես դեր ունեցած անձ: Այլ է, աՆյլ: Նայում եմ աՆյ էն պատանիներին ու աղջիկներին, մտածում` ի՞նչ է նրանց սպասում վաղը, ո՞ւր է գնում նրանց ուղին: Հիանալի մարդիկ են, հիմնավոր հոգածությամբ ծնողների կողմից ապահովված: Բայց կա՞ երաշխիք նպատակների եւ երազների կատարման համար: Չարաչար սխալվում ենք այս բանը այսօրվա շրջանակների մեջ ամփոփելու մեր փորձերով: Հետեւանքն ենք տեսնում: Ինչո՞ւ ոտնատակ արվեցին ադաթ ու սովորույթ, ինչը կտրեց պապական կենցաղից: Ինչպես առաջացան Սուսաններ: Թե՞ նրանք կային, իսկ մենք չգիտեինք:
Դու մեզանից խոր ես տանում այս դժբախտությունը, նկատեց Բագրատի հայրը: - Շատ կուզենայի էլի հանդիպենք, զրուցենք, կիսվենք: Քիչ բան չկա անհասկանալի: Ասենք, խոսենք: Գուցե թեթեւանա՞ էս անտեր կյանքը:
Թափորը հասել էր դեպի եկեղեցի թեքվող ճանապարհին: Այն շրջանցելով պիտի անցներ եկեղեցուց հեռու կամրջով, հասներ գերեզմանատուն: Հնչեց սգո քայլերգը:
Այ, թեկուզ սրանից կզրուցենք, - միտքն էր կրկնում Բագրատի հայրը: - Եկեղեցու առջեւով հանգուցյալին չտանելը ինչո՞վ է պայմանավորված: Ինքնասպանությու՞նն է Աստծուն հակառակ քայլ: Հա, դա այդպես է: Բայց պատճառը դա՞ է, թե այն, որ հրաժարվել ենք ԱստծուՆց, աստվածայինից, հոգուց ու խղճից:

Կարո, - տղային մոտ կանչեց Մանուշը: - Բագոյի հոր հետ մեր ետեւից եկող մարդը ո՞վ է: Ճանաչո՞ւմ ես:
Իա՞& Մանուշ, դա էն փոխգնդապետն է, որ կռվի հարցով էր զբաղվում: Շատ լավ մարդ է: Չես ասի միլիցիոներ է, հավատա:
Առանց նրա, - հետեւություն արեց Մանուշը եւ գողունի նայեց ետ, - դժվար թե գործն այդպես հաջող ավարտվեր: Ինձ էլ չկանչեցին, թեեւ արդեն գիտեին ով եմ: Դե լավ, գնա ձերոնց մոտ: Աղջիկներին ասա, թող այդքան չդողան Սուսանի վրա: Մի քիչ անտարբեր ձեւանան, որ սրտահան չլինի: Մի բան խնդրեմ. հիմա մի քանի կանանցով ետ ենք գնալու` սեղանները գցենք: Թաղումից հետո չմոռանաս էդ մարդուն ասես, որ կարեւոր զրույց ունեմ հետը: Հանգուցյալի հարեւանն եմ` բան կա ասելու: ՈՒրիշի չասես խնդրանքիս մասին: Դավթակին էլ չասես: Խնդրիր, թող հոգեհացին լինի: Անհետաձգելի հարց ունեմ:
Հանգիստ թող նրան, - մռայլվեց Կարոն: - Նա ի՞նչ մեղք ունի:
Իսկ ես մեղադրեցի՞: ՈՒրիշ զրույց ունեմ, Կարո: Թող մեր մեջ մնա&
Կանանց ողբ չեղավ: Փողային նվագախումբը կրկնեց մի քանի մեղեդի, հեռու տեղից հասած մի հեռագիր ընթերցվեց ու վերջ: Ընդունված կարգով ասվող դամբանականն էլ մի քանի բառ էր, որն ասաց հանգուցյալի հորեղբայրը: Գերեզմանին մնաց միայն Վարուժի մոր աճեցրած ծաղիկների պսակը: Թափորը վերադարձավ թաղ: Սուսանը տանը մոտենալիս կանչեց եղբորը, համբուրեց թաց այտերն ու ասաց.
Գնա Բավո տատի մոտից քրոջդ բեր:

Տղան խոնարհաբար կատարեց քրոջ պատվերը: Սուսանը խտիտն առավ փոքրիկ քրոջը, մյուս ձեռքով գրկեց եղբոր ուսերը եւ այդպես մնացին կանգնած տան ցանկապատի տակ: Չգրկեց, չողջագուրվեց ընկեր-ընկերուհիների հետ: Մի քայլ արեց դեպի մայրը, բայց ետ դարձավ:
Մնաք բարով, - հազիվ լսելի ասաց ընկերներին եւ ուղղվեց դեպի մեքենան, որը նրան տանելու էր Աբովյան: Իրավապահ մարմնի հսկողության տակ նա այնտեղ պիտի լիներ երկու եւ կես տարի` հին շրջապատի հետ կապերը խզելու եւ այդ ճանապարհով վարքն ու կենսաձեւը փոխելու հեռանկարով:
Մայրը հառաչանքով, արցունքն աչքերին նայում էր հեռացող աղջկա ետեւից:
Հաջորդ առավոտյան տղաներն ու աղջիկները բռնեցին սարի ճամփան: Յայլայում այդ ընթացքում անասունն ու ամեն ինչ մնացել էին Վանիկի ու Վրեժի հույսին: Անհրաժեշտ շատ բաներ վերցրեցին իրենց հետ: Մնացածը թողնվեց, որ կեսօրից հետո Գոհարն ու մայրը սարը տանեն Միսակի ձիասայլով:

Անտառը տաք էր: Արեւը թեեւ չէր թափանցում խիտ սաղարթից ցած, բայց ջերմությամբ ողողել էր ամեն ինչ: Զով ու դուրալի էր ժայռոտ մի անկյուն, ուր ջահելները նստոտեցին հանգստանալու: Նախորդ օրվանից մնացած պիրկ մկաններն էին տղաների ծնոտներին եւ աղջիկների` արտասված աչքերը: Մտքեր, մտածումներ, խոհերի լաբիրինթոս: Կային նաեւ աղջիկներ ու տղաներ, որոնք սարում անասուն չունեին: Պարզապես դեպքն էր նրանց հավաքել մի տեղ, եւ նրանք ուզում էին երկարացնել համախումբ այդ վիճակը` թեկուզեւ դժբախտությունը պատրվակ եղավ: Ցավալի է, բայց փաստ. հաճախ մարդկային հոգիները ձգտում-ձգտում, բայց չեն հասնում միմյանց, չեն իրականացվում երազների կյանք առնելն ու կատարումը, քանի դեռ չկա ի մերող որեւէ հանգամանք` հարսանիք կամ թաղում: Այս անգամ ողբերգությունն էր իրար բերել պատանիներին:
Կարդա՞նք, - Ծովիկը հանեց ծալծլված թուղթը: - Ինչ էլ հիմա խոսենք, արդեն բազմիցս ասվածը կլինի, անհեթեթ կթվա, ավելորդ: Կարդա՞մ` լսեք:
Ճիշտն ասած, - խոստովանեց Մարիամը: - Ես նույնպես դրա մասին էի մտածում:
Թող Գեւոն կարդա, Ծովիկ, - խնդրեց Դավթակը: - Ես ասմունքողին ու դերասանին նկատի չունեմ: Տղամարդու գրած է: Համ էլ, դու կարող է հուզմունքից կիսատ թողնես: Աչքի մի անցկացրու, Գեւո: Հանպատրաստից, անծանոթ բան ես կարդում, ասենք:

,,Աշխեն, մնաս բարով, - սկսեց Գեւոն: /Մատիտով, դժվարընթեռնելի, կիսագրագետ, երեւի ծնկան վրա թուղթը դրած` գրել էր Սուսանի հայրը/: - Ինձ կգտնեն: Մի օր հետո, թե մի ամիս, կարեւոր չի: Որդնած կլինի մարմինս, գել ու գազան հոշոտած կլինեն, տար տուն, չզզվես: Զզվելի ամեն բան ես հետս էն աշխարհն եմ տանում: Քեզ ու մեր զավակներին երկար արեւ: Հաջողակ լինեն այսուհետեւ: Սուսանին` իմ ու քո խայտառակությանը, դարձ լինի: Ամոթանք չտաք, մեղք է: Նրա թողությունը այն կլինի, եթե նամուսով ապրի սրանից հետո: Ես եմ ամեն ինչի մեղավորը: Դուք ի՞նչ: Անճար ու եսիր` աչքս գցեցի ուրիշների օգնությանը` Մոսկվաներում տռզած հարազատներիս: Որբությունս աչքս կոխեցին, ու մնացի էլի էն անտեր, բլնգած Սողոն: Եկան, սարքեցին, շինեցին, փող տվին, փող ուղարկեցին, եւ հանկարծ Ավետի մի անճար Սողո կոստյում հագավ, փողկապ կապեց, դարձավ պահեստապետ ու սկսեց կրծել պահեստի միջինն էլ, պահեստն էլ: Ինձ եղբայրս ու քո եղբայրը հավերժ պարտական դարձրին, որպեսզի ավելի համարձակ կրծեմ, որ իմ կրծածից ոսկոր անգամ չմնա, իրենց արջափայն էլ իրենց հասնի: Խղճի խայթից գիշերները արցունք էի թափում, իսկ դու պահանջում էիր, թե մեր երեխեքը գեղացի-գեղացի հո չե՞ն մեծանալու մնացածների պես: Նրանց ապագան նարկոմների զավակների հետ էիր կապում, երազներումդ ինձ տեսնում համարյա նարկոմ: Մեղավորը դարձյալ ես էի: Ոչ գայի էն անտեր կռվից: Ոչ թե թեւս պիտի սախաթած լիներ-տուն ճամփեր, այլ գլուխս պոկած, որ անհեր-անտեր Սողոն չգար, ոջլի պես չկպչեր քո ջանից, թե ես էլ եմ մարդ, ես էլ եմ տուն-տեղ դնել ուզում` ոչ բարով տղամարդ եմ իբր: Տարին տարու վրա մեր,, գեղեցկուհի, աննման,, , երեխին գցում էինք Մոսկվա ու Լենինգրադ, Սոչի ու Յալթա, որովհետեւ բարձր շրջաններում դրանք են մոդա: Նայում էի չորս կողմս, ուրիշների երեխեքը ապրում էին մարդավայել, երեխությունը երեխություն էր, խելքովությունը` խելքովություն: Միայն իմ զավակներն էին հենց օրորից թռչում-հասնում երկրի ծերը: Ոչ մանկություն ունեին, ոչ` ընկերություն: Աչքս պաղեց սպասելով, թե ե՞րբ պիտի թաղի մարդիկ ինձ էլ կանչեն անտառ` փայտի, խոտի: Հետները սեղան նստեմ` տանը կամ չոլում: ՈՒ՞մ եմ պետք: Քե՞զ: Դժվար թե: Թաղում միայն մենք անասուն չունենք: Չէիր ուզում, ինչ է թե երեխեքը կխրտնեն թրիքի հոտից, վրաներից անասնահոտ կգա: Այսպես եղավ: ՈՒ հիմա մեր վրայից ոչ միայն անասնահոտ, այլեւ ճիճվահոտ չի գալիս: Սուսանը ապրածս կյանքի գնահատականը դարձավ: Ո՞վ եմ ես` տղամարդ կոչվածս, որի աղջկան, որպես լրբի, աքսորում են քաղաքից: Տասնութ տարեկան է, բայց հետս խոսելիս կյանքի դասեր է տալիս, դասի նստեցնում` իր գիտեցած ու տեսած բաները յուրացնեմ: Ծիծաղում է վրաս, որ Մոսկվայում կամ Լենինգրադում առոք - փառոք կյանք քաշելու փոխարեն, վեր եմ ընկել էս հետամնաց Հայաստանի հետ ընկած քաղաքում, էս նախրաթաղում եւ քաշ եմ տալիս ոչխարի իմ կյանքը, որ այդպես քաշ տան նաեւ կինս ու զավակներս: Սուսանը վաղուց է ինձ ատում: Տեսնել անգամ չի կարող: Որպես հայր գոյություն չունեմ նրա համար: Մնաք բարով: Առանց ինձ ձեզ համար այս կյանքը հեշտ ու հարմար կլինի: Ես Մոսկվա ու Լենինգրադ չեմ ուզում, հազիվ տառաճանաչ եմ: Փողկապ ու ստիլյագի կոշիկ չեմ ուզում: Կյանքս էսքան էր: Հերիք է ինձ: Փառք եմ տալիս Աստծուն, որ գոնե հայրենի հողում թաղվելու իրավունքը չխլեց ինձնից: Իմ մահվան համար ոչ ոք մեղավոր չէ: Համ դատավորս եմ, համ` ի կատար ածողը: Թե ինձ հիշելու են, թող հիշեն որպես մի մարդու, որն իր մահով փորձեց իր բաժինը բերել մարդկանց դարձի գործին, փորձեց բացել նրանց աչքերը ու բղավել` մարդ ենք ծնվել, մարդ մնանք, մարդ մեռնենք:

Մնաք բարով,,:
Ինչ լռությամբ հասել ժեռուտին ու լսել էին գրությունը, նույն անխոս երթով շարժվեցին առաջ: Ընթերցվածը նոր մտորումներ բերեց, նոր աշխարհներ բացեց նրանց մտքերի եւ հոգիների հորիզոններում: Յուրաքանչյուրն զգում էր, որ այդ պահից մյուսները իր համար ավելի նկատելի, ավելի գնահատելի, ավելի թանկ եւ անփոխարինելի դարձան: Սարի ճամփան նրանց տանում էր դեպի վեր, դեպի բինաները, ուր Կարոյի անասունն էր, տաք- փրփուր կաթը, գիշերակաց հանգրվանն ու իրականացնող երազներ: Դեպի վեր էր ճամփան տանում, դեպի վեր` սարերը եւ այնտեղից էլ այն կողմ: Հոգեւոր վերելք էր դա, ոգեղեն, բայց իրական:
Մի բան ասեք,- անփարատ լռությունը խախտեց Գեւոն: - Հո այսպես չե՞նք շարունակելու երեկվա թափորի պես: Սուսանի հայրը գիրը դրա համար չի թողել: Մտորումները` մտորում, բայց ըմբռնածով նաեւ կիսվել է պետք
Թաղի մի քանի հայրեր որոշել էին հոգեհացից հետո հավաքվել մեկի տանը, խելք- խելքի տալ մարդավարի, ծանրութեթեւ անել անցածն ու անցնելիքը: Կարոյի հայրը, որպես նրանցից ամենատարեց եւ գրագետ, պիտի մոտենար փոխգնդապետին, խնդրեր մասնակցի իրենց սեղանին: Բայց վերջինս քաղաքավարի հրաժարվեց: Հոգեհացի սեղանի մոտ նստած` աննկատ հետեւում էր այս կամ այն ջահել կնոջը կամ աղջկան` փորձելով կռահել, թե նրանցից որն է Մանուշը: Կարոն լոկ խնդրանքն էր հայտնել վերջինիս: ՈՒզեցել էր նաեւ ցույց տալ` որն է Մանուշը, բայց փոխգնդապետը այնքան էլ հետաքրքրություն չէր ցուցաբերել:

Երբ հանգուցյալի զառամյալ հորեղբայրը հերթական անգամ սգո սեղանակիցներին հանդիմանեց, թե ,,մի թիքեն ինչ է, բերաններդ չդրեցիք,,, եւ բերում էին խաշլաման, փոխգնդապետը նկատեց երեսունին մոտ մի կնոջ կամ աղջկա, որը երեք այլ աղջիկների ցուցում էր տալիս` որ պնակը որտեղ դնել: Երեւի երկար էր նայել Մանուշի կողմը, քանի որ վերջինս հանկարծ կաթսայի մոտ շտկեց մեջքը, պարզած պնակը չլցրած` ետ նայեց, ու հանդիպեցին նրանց հայացքները: Փոխգնդապետինը հարցական, սպասողական, մեղավոր հայացք էր, Մանուշինը` պահանջող, խիստ, հրացայտ:
Մարդիկ սկսեցին դուրս գալ հոգեհացի սենյակից: Մոտենում էին, իրենց խոսքն ասում հանգուցյալի հորեղբորն ու կնոջը, ձեռք սեղմում եւ գլխիկոր դուրս գալիս: Փոխգնդապետը միայն թաս էր բարձրացրել, տարել շուրթերին, հացից առել մի պատառ: Կուլ չէր գնա ուրիշ ոչինչ: Նույնպես մոտեցավ, այրու ձեռքը սեղմեց, մի երկու խոսք փոխանակեց ծերունու հետ.
Ես այն փոխգնդապետն եմ,- ասաց,- որ ձեր Սուսանին վերջերս կալանքի վերցրեց: Եթե այս դժբախտության հարցով բողոքելու եք ինչ-որ տեղ, կարող եք նշել նաեւ իմ անունը: Երեւի կարելի էր նրան չարտաքսել: Բայց այդպես եղավ:
Ամեն մարդ իր գործն է անում,- ցածրաձայն միջամտեց Սուսանի մայրը: - Իմացել ենք, գիտենք ձեր մասին: Նոր եք մեր քաղաքում պաշտոնի անցել: Միայն լավն ենք լսել ձեր մասին: Ձեր մեղքը ո՞րն է: Շնորհակալ եմ, զգացված:
Հայտնի է, որ հանգուցյալը նամակ է թողել: Այս գործով հետաքննություն կլինի: Վարույթը սկսել կարելի է այդ գրության հիման վրա:

Սուսանի մոտ էր,- այրին թաշկինակը տարավ աչքերին: - Բայց տվել է մեր թաղի իր ընկեր- ընկերուհիներին` երեւի ինձ անարժան գտնելով Նրանց մոտ է: Ինչ վերաբերում է բողոքելուն. ես բողոք չունեմ: Նամակը նույնպես այդ իրավունքից զրկում է մեզ: Մեղավորը ես եմ, ինքը: Մեղավոր ենք, քանի որ ուրիշ մեղավորներ փնտրելը ապարդյուն, անպտուղ բան կլինի: Շնորհակալ եմ ձեր այցի համար:
Երախտիքով խոնարհեց գլուխը եւ մի կողմ քաշվեց:
Թե ժամանակ ունեք,- փոխգնդապետի թիկունքից լսվեց կանացի մի ձայն: Մի տղայի միջոցով խնդրեցի լսել ինձ: Թե ներում է ձեր ժամանակը, խնդրում եմ լսեք հենց այսպես, ոտքի վրա:
Դուք Մանու՞շն եք:
Հա: Իսկ ես կարծում էի, ինձ նաեւ դեմքից իմանալիս կլինեք: Ասում են նախաքննության ընթացքում եղել եք մեր թաղում: Բնական է, նաեւ իմ մասին հետաքրքրված կլինեիք: Կալանավորեցիք դեպքի բոլոր մասնակիցներին: Իսկ ի՞նձ: Ի՞նչ էր նշանակում դա:
Ավելորդ, անմիտ քայլ կլիներ: Ճիշտն ասած, պատկերացնում էի առասպելական մի կնոջ` անհասկանալի տարիքի եւ բուռն խառնվածքի տեր: Սակայն մարդկանց կարծիքները հանգեցրին նրան, որ ձեր դերն այնտեղ եղած կլինի մեծի, ծնողի ու ելք փնտրողի միջամտություն, թեեւ հիմա արդեն կռահում եմ ձեր բռունցքի ուժի մասին: Այդպիսի բռունցքները,- փոխգնդապետը հայացքով ցույց տվեց նրա գողտրիկ ձեռքերը, որոնք, սակայն, նաեւ խոշոր էին, աշխատանքի մեջ որոշ չափով կոպտացած ու երակներով քարտեզված,- հատկապես արդարացի կողմին մեծ հաղթանակ կարող են բերել:
Պահը անհարմար էր: Կատակից նույնիսկ չժպտացին:

Ներեցեք,- ժամացույցին նայեց փոխգնդապետը: - Պիտի գնամ: Ծառայություն Դեռ բա՞ն ունեք ասելու:
Մանուշի վերաբերմունքի մեջ կարելի էր տեսնել արտահայտվելու փնտրումներ, ասելիքի անհարմարությունը գիտակցողի երկմտություն: Խոսեց ի վերջո.
Այստեղ այնքան էլ հարմար չէ: Իսկ դուք նաեւ շտապում եք:
Կարող ենք դուրս գալ: Ես դեռ մի քիչ էլ ժամանակ ունեմ:
Գոգնոցը աղջիկներից մեկի ուսին գցելով` Մանուշը հետեւեց փոխգնդապետին, որը արդեն աստիճանների վրա հարցրեց.
Հիմա կարող եք ասել: Լսում եմ:
Հարց ունեմ ձեզ տալու: Դուք Թագուհու ամուսի՞նն եք,- շտապով հարցը ուղղել զրուցակցին, համակ սպասում էր դարձել Մանուշը:
Փոխգնդապետը նախ զարմացավ հարցից, ապա մտածում էր պատասխանի մասին: Այն պիտի որ ընդամենը մի բառ լիներ` այո կամ ոչ: Բայց ինչու՞ էր պահը ձգձգվում:
Զարմացա՞ք հարցիցս: Երբ քայլում էիք թափորի վերջում, նայում էի ձեր կողմը, նմանեցնում ինչ-որ մեկին եւ ոչ մի կերպ չէի կարողանում տեղը բերել: Մայրս օգնեց: Հիշեցի: Թագուհու հորեղբոր աղջիկն եմ ես: Երբ ամուսնացաք, ինը-տաս տարեկան երեխա էի:
Իսկ հիմա՞,- հարցրեց ու անմիջապես անհարմար զգաց անհեթեթության համար:
Քսանինը: Բայց բոլորն էլ շատ են տալիս Շատերին թվում է, թե կլինեմ քառասունին մոտ:

Իսկ ես այլ բան եմ ուզում ասել: Մտածում եմ, մեծ աղջկիս տասնհինգ տարեկան է Սպասեք ապա: Հիմա միայն նմանություն տեսա ձեր եւ մեծ աղջկաս միջեւ: Նա` տասնհինգ տարեկան: Մեր հարսանիքին դուք եղել եք ասենք տասը: Ինչպես ուզում եք հաշվեք, քսանհինգ տարուց դենը չի անցնում: Սա թվաբանությունն է: Իսկ ձեր արտաքինը այդքան էլ չունի: Կոմպլիմենտ չհամարեք: Տարիքիս չսազող բան կլինի: Իսկ ես միայն ձեր հորն եմ հիշում: Նա այստե՞ղ է:
Չէ ինը տարի առաջ մահացավ: Մեքենայի տակ էր ընկել Երեւանում:
Ներող եղեք, հարցս անհարկի էր: Չիմանալս էլ Այդ ժամանակ ես եւ կնոջս կողմի բարեկամությունը հարաբերություն չունեինք: Բարեւեք ձեր մորը: Նրան նույնպես, թեեւ մի փոքր աղոտ, բայց հիշում եմ: Բարեւեք: Եթե թույլ կտաք` դուք եւ ձեր մայրը, կայցելեմ: Ցտեսություն:
Արդեն հաջորդ փողոցում փոխգնդապետը հիշեց, որ նախաքննության օրերին, երբ հարցով դիմել էր թաղի մի կնոջ, որը տեսել էր Մանուշին Մշեցոնց Կարոյի հետ ձի նստելիս, կինն ասաց. ,,Աստծու կրակ է, հո աղջի՞կ չի: Մարդու գնաց, մի երկու օր հետո դուրս արեցին: Տղամարդուց բեթար է: Մանու՞շ: Ի՞նչ Մանուշ, Ղզօղլան է անունը, ՂզօղլաՆն,,:
,,Այս աղջիկը Ղզօղլան չի, - այս կարծիքին հանգեց փոխգնդապետը: - Տղամարդկային է եւ & Մանուշ,,&

Մայրը հրաժարվեց սայլ նստելուց: Մանուշն ու սայլավորները հետո միայն կռահեցին, որ անժամանակ ծերացած մարմնի հոդացավերը նրան ստիպում էին սարի քարքարոտ եւ հոգնեցնող ճանապարհը անցնել ոտքով` ստեպ-ստեպ դադարներով, իր ,,երիշով,,` ինչպես ինքն էր անվանում մարդու քայլքը: Դավթակի հայրը նստեց առջեւում, քշում էր: Կանայք ու աղջիկները հարմարվեցին չոր խոտի վրա, իսկ տղամարդիկ գնում էին սայլի կողքից ու ետեւից` հուղարկավորությունից հետո ծագած մտքերով, աստիճանաբար ավելի ընդարձակելով իրենց կարծիքները:
Մանուշը մոր հետ բավականին ետ էր մնացել նրանցից: Հաճախ էին նստում, որպեսզի մայրը շունչը տեղը բերի: Սայլվորը նման դեպքում զգալի դանդաղեցնում էր երթը, մինչեւ նրանք կհասնեն իրենց:
Մեզ մի սպասեք, - ասաց Մանուշի մայրը: - Իմ երիշով էսօր տեղ չեք հասնի: Աղջկաս հետ տոտի-տոտի կգամ: Գնացեք:
Քշիր, - Դավթակի հորն ասաց Վարուժի հայրը: - Կաղնուտն անցնենք, - ձայնը ցածրացրեց, որ Մանուշն ու մայրը չլսեն: - Կաղնուտից հետո ուղիղ, հարթ ճամփա է: Կսպասենք: Կգան, իրենք նույնպես կնստեն:
Երբեմն մորը նստած թողնելով` Մանուշը ուրց ու դաղձ էր հավաքում, սարի քոնդար: Շարունակ մտածում էր Սուսանի մասին: ՈՒ զայրանում էր ինքն իր վրա` արժե՞ մտածել մեկի մասին, որն իր հոր մահվան պատճառը դարձավ:

Ոչ մեկի հետ նա չէր կիսվել այդ աղջկա մասին ունեցած իր կարծիքներով: Չէր կարողացել հասկանալ նրա էությունը: Դեռ երեխա տարիքում աչքը դուրս գցելու պատճառներն ու հակումը անհասկանալի էին մնացել Մանուշի համար: Միշտ դատապարտել իր մեջ ու մնացել էր այն համոզմանը, թե աղջկան ոչինչ չի կարող այլասերել, եթե լրբանալու հակումը հենց նրա մեջ չի: Նրա հետ չի ծնվել: Եվ ակամա մեղադրել, որոշակի հակակրանք էր ունեցել Սուսանի մոր նկատմամբ: Իսկ Սողոյին խղճացել էր` հակառակ թաղեցիների, որոնք Սուսանի հոր մեջ շարունակ տեսնում էին քցնողի, ստորաքարշի, ուրիշի քրտինքը լափողի որակներ: Չնայած բակ-բակի հարեւաններ էին, սակայն առաջին անգամ Մանուշը ոտքը նրանց տուն դրեց միայն հուղարկավորության եւ հաջորդ օրը, այն էլ` ըստ պատշաճի: Օգնեց դժբախտներին եփել-թափելու եւ այլ բաներում:
Սուսանի մայրը ասես ցանկապատ էր իր տան եւ թաղի մարդկանց միջեւ: Բնույթով, ողջ բովանդակությամբ այդ կինը յուրովի հակասությունն էր թաղում ընդունված կենցաղի, բարքերի եւ սովորությունների:
Մանուշն այդ կնոջը ատում էր պարզապես:
Նստե՞ս, մերա: Հրեն, էն մեկը չոր թումբ է: Նստիր, ես մի քիչ էլ ուրց քաղեմ: Էստեղինը լավն է, քնքուշ հոտ ունի:
Գուրգ ենի հետ խոսեցի՞ր, - աղջկա խոսքերն անուշադրության մատնեց մայրը:
Ինքը մոտեցավ, - չգիտես ինչու ճիշտ պատասխանից խուսափեց Մանուշը: - Գնալիս հասկացրեց, որ ասելիք ունի:
Բավոն դժգոհ նայեց նրան, կծու վրա բերեց.

Հնարեցիր: Բա Մշեցոնց Կարոյին դու չասացի՞ր, որ խնդրանքդ հայտնի: Համ էլ Գուրգենը էն մարդը չի, որ կնկա առաջ թուլություն ցույց տա:
Ինչո՞ւ: Միլիցիայի փոխգնդապետ է: Կարող էին հարցեր հետաքրքրել: Բա ասում ես` ականջս վատ է լսում, - ծիծաղեց Մանուշը: - Կարոյին ես փսփսոցով ասացի: Ո՞նց ես լսել:
Ամեն խոսքի նկատմամբ հո խուլ չեմ: Մոր ականջը ուրիշ է: Պետք է` կլսի:
Ասաց` մի աղջիկը տասնհինգ տարեկան է: Փոքրն ինչքա՞ն կլինի:
Պիտի որ տասներեք լինի: Թագուհին քառասունութ թվին մահացավ:
Դրանից հետո կապ չե՞ք ունեցել:
Հայրդ էր մեկ-մեկ Գուրգենին հանդիպում: Իսկ երեխեքը Գուրգենի եղբոր մոտ էին, երբ աքսորվեց Գուրգենը: Հորեղբայրը իր երեխեքից չէր տարբերում նրանց: Աքսորից եկավ: Եղբայրն ու հարսը չէին թողնում երեխաներին տանի իր տուն: Հարսն ասել էր` կին կբերես, թե նա աղջիկներիդ բեռ չի համարի, կտանես: Իսկ Գուրգենը ուրիշ է: Աշխարհի չափ նամուս ու թասիբ ունի: Տարավ ութ-տաս տարեկան երեխեքին, շահեց-պահեց Տեսնես կին բերե՞լ է:
Էդ էլ դու կհարցնես, մերա: Ասաց` հնարավոր է այցելի Քեզ շատ լավ էր հիշում:

Բախտի տեր մարդ չի: Կռիվ որ տարան, արդեն կրթված, Երեւանում կարգին պաշտոնի մարդ էր: Կլիներ մի երեսուն տարեկան: Թագուհուն տուն էին բերելու, կռիվն սկսվեց: Էդպես մուրազն անկատար տարան: Եկավ կռվից: Թագուհուն պատվով, հարգանքով հարս բերին: Առաջինը ծնվեց: Աշխատանքը նախկինն էր` քննիչություն: Արեւովն էին երդվում մարդիկ: Երկրորդ երեխային էին սպասում, երբ մի գիշեր կալանեցին: Պատերազմում գերի էր ընկել, հետո փախել էին, պրծել: Գնա՞նք, աղջիկ ջան, մութը կընկնի: Թեւս թող, հո սախաթ չ՞եմ Ի՞նչ էի ասում&
Գուրգենի գերի ընկնելու մասին:
Հա: Փախել, ազատվել են գերությունից: Քաշքշեցին մի քանի շաբաթ: Հետո իմացանք, որ աքսորել են: Թագուհին դարդից ոտքի վրա հանգչում էր: Հազիվ ունեցավ փոքրիկին: Սա վեց ամսական չկար, առավ երկու աղջիկներին ու գնաց Գուրգենի ետեւից` սիբիրներ: Տեգրը աղաչանք-պաղատանք էր ընկել` միՆ գնա: Հայրդ էլ միջամտեց: Թագուհին` չէ ու չէ: Գնաց: Հասել էր Գուրգենի մոտ, հիվանդացել սիբիրյան ինչ-որ ախտով: Մահացավ հենց այտնեղ: Ոսկի էր Թագուհին& Հլա ձեռքդ տուր, Մանուշ: Հայ-հայս գնաՆց, վայ-վայս մնաց: Գոնե ախպերդ բանակից գար&
Էլի սկսեցի՞ր, - դժգոհեց Մանուշը: - Հլա ոՆւր ես& Քեզ պսակելու եմ:
Շաշ- շաշ բաներդ թող, - աղջկա ծիծաղին միանալով` սաստեց մայրը: - Քեզ պսակիր` մեզ հերիք է& Հետ մի ընկնի: Իմ քայլքին չես հասնո՞ւմ:
Հետո՞, մերա: Գուրգենն աքսորում երեխեքի հետ&

Թագուհու մեռնելուց հետո հայրդ ու Գուրգենի եղբայրը գնացին, հարսին դրին Սիբիրի հողը: Երեխեքին առան-բերին Աղջիկները էստեղ իր հե՞տ են, թե՞ Երեւանում:
Չգիտեմ:
Դժվար թե նա զավակների համար մերացու բերած լինի: Կոկիկ ու մաքո՞ւր էր առաջվա պես: Սպիտակած էր չէ՞: Տեսնեիր նրան մի քսան տարի առաջ` ոնց որ Դավիթ Բեկը: Բեղեր էլ ուներ&
Մանուշը հիշեց փոխգնդապետին, նրա խորհուն, մտազբաղ հայացքը, խոշոր աչքերը` ունքերի սպիտակին հակառակ սեւ, թավ հոնքերով: Պինդ, քառակուսի կզակ: Խոշոր, ակոսատիպ երկու կնճիռ այտերին, հաղթ կեցվածք ու քայլվածք&
Երեւի առաջին անգամ կյանքում ահազգաց խոհեր նշմարեց իր մեջ Մանուշը: Ոչ մի տղամարդ, նույնիսկ Դավթակը, որն հաճախ հանգիստ չէր տալիս նրա մտքերին, չէր դրդել գնահատելու, հրապուրվելու տղամարդկային արժանիքներով: Միշտ հակված էր եղել բոլորի մեջ աղունիկ թռցնող Հաբեթին տեսնելու, նրանով պայմանավորելու շրջապատը: ,,Տեսնես գիտի՞, որ ինձ Ղզօղլան են ասում, - անցավ նրա մտքով: - Կգիտենա: Եղել է թաղում: Հա, ախր նա Հաբեթի մոր հետ էլ է խոսել,,: Ճմլված մի ժպիտ հայտնվեց դեմքին: Հիշեց թաղման օրը. Սգի մեջ տապակվող թաղի երկնակամարում ճախրում էին Հաբեթի աղունիկները
Մի քիչ արագացրու, մերա: Սայլը հրեն մեզ է սպասում: Գոնե սրանից դենը սայլով կգնաս: Ճամփան արդեն ուղիղ է, քարքարոտ չի:
Նստե՞մ որ, - անհաստատ համաձայնեց Բավոն: - Դե լավ, որ ասում ես

Վարուժի մայրը մի կողմ քաշվեց, զիջեց տեղը, ուր բացի չոր խոտից գցված էր նաեւ հնամաշ, բամբակյա մի ներքնակ: Սայլը շարժվեց: Մանուշը մնաց տղամարդկանց հետ, բայց գնում էր վերջից, մտքերի մեջ խորասուզված:
Գոհարը խառնեց գոգնոցի գրպանը, փոքրիկ մի դանակ հանեց, ինչ-որ բան ասաց մորը եւ թռավ սայլից:
Ես էլ մի քիչ հավաքեմ քո հավաքածից: Դու վատը չես քաղի, - միացավ Մանուշին: - Մենակ ես ուզո՞ւմ լինել: Դու միշտ մենակ ես:
Ինչ ես ավել-պակաս բաներ խոսում: ,,Դու միշտ մենակ ես,,: Չէ մի:
Նեղացա՞ր, Մանուշ: Իսկ ես` սիրելուց: Թաղում ամենից շատ քեզ եմ սիրում:
Բա Կարո՞ն, - ժպտաց Մանուշը:
Կարոն` ի՞նչ: Նա Դավթակի ընկերն է: Դոդոշ է նա:
Մյուս անգամ չասես: Դու ուրիշ ես, ընկերներն` ուրիշ: Խելքդ չի հասնում:
Սուսանի հայրը մեղք եղավ, չէ՞: Սուսանը հոր մահվան մեղքի տակ կմնա:
Մենք ի՞նչ գիտենք, Գոհարիկ ջան: Ո՞վ իմանա` որն է որի մեղքի տակ: Աշխարհը լիքը Սուսաններ են: Հո բոլորի հայրերն էլ չե՞ն սպանում իրենց: Երեւի նամուսն էր Սողոյի մեջ շատ: Նամուսի հարց է:

19.

Խնոցի էին հարում կանայք: Կարոյի մայրը, իր սովորությանն հավատարիմ, հարում էր հաստափոր մի կարասում: ,,Կարասե ելած տի թմմե կարաս,,` նման դեպքերում ասում էր նա եւ քաղցր ժպտում: Վարուժի եւ Բագրատի մայրերը պանրի գործին էին: Նրանց օգնում էին երկու աղջիկներ: Մանուշի մայրը չորթանի հետ էր. գնդում շարում էր տախտակի վրա: Տղամարդիկ, տղաները եւ Մանուշը չորացած խոտն էին բարձում սայլերին:

Իմ բալի դեզ, - ուրախ ծիծաղով կանչեց Կարոյի մայրը, - սելի վրա` քանց մե սար: Մի ԿարոՆ, մե աշխարհք: Ռանչպար ի լաճ իմ, ռանչպար: ՀեՆյ գիդի վայ:
Ծիծաղը համակեց բոլորին, տարածվեց, եւ արձագանքը ետ եկավ սարվորներին: Կարոյի հայրը եղանը գցեց ձեռքից, ծիծաղից փորը բռնած` նստեց խոտերին: Որդին մոտեցավ, կոտրված ժպտաց ու խոսեց ցածրաձայն.
Գոնե մի անգամ արգելեիր մոր տնավարի կատակները: Ամոթ չի՞:
Ինչո՞ւ, Կարո: Ի՞նչ մի անհարմար բան լսեցիր: Կյանքային են նրա կատակները, անկեղծ ու ազնվացնող: Եվ դու մի ամաչիր: Նա հպարտանում է քեզնով:
Բայց Լավ չի մի տեսակ:
Դա նրանից է, որ մեծացել ես: Տղա չես այլեւս: Տղամարդացար:
Հեր ու տղա խաթա տի սարքին իմ գլուխ, - բոլորի ուշադրությունը նրանց կողմը հրավիրելով` կչկչաց մայրը: - Դուք սարքեՆՀըմը թաղ` բոլոՆր իմ կողմ կանցնին, իՆմ կողմ: Լավ իմանաք:
Ծիծաղը կրկնվեց: Տղամարդիկ գնահատմամբ պտտում էին գլուխները, կանայք նայում էին իրար, երեւի կիսում միմյանց կարծիք այն մասին, որ այդպիսի անկեղծ ու դիպուկ կատակներ իրենք անել չեն կարողանում:

Դավթակն ո՞ւր կորավ, այ կնիկ, - կնոջն էր հանդիմանական դիմում Դավթակի հայրը: - Վարուժն էլ չկա: Բագոն կորավ: Գեւո, մենք Կարոյի հետ սա կպրծնենք: Մի տես` ո՞ւր կորան դրանք, - հանձնարարեց, ու աչքն ընկավ Ծովիկին, որ անհանգիստ ու միահոգ նայում էր ձորի կողմը, որտեղ մոտակա երկու գյուղերի բինաներն էին: Գեւոն հեծավ ձին, քշեց դեպի ձորը: Դեռ զառիթափը չիջած` իրարանցում նկատեց ձորի սարվորների մեջ: Մարդիկ խմբվում էին այստեղից-այնտեղից: Խթանեց ձին, փորձեց ոլորաձեւ վարգով արագ հասնել տեղ: Երկրորդ շրջադարձից հետո խելացի անասունը շեշտակի կանգնեց, սմբակը զարկեց հողին: Գեւոն հասկացավ. նրան թողնել է պետք, հասնել վազքով: Այդպես էլ արեց: Քիչ անց ետ նայելով տեսավ, որ ձին հետեւում է իրեն:
Բինաների կենտրոնում, Դավթակի, Վարուժի, Բագրատի եւ մի քանի անծանոթ տղաների առաջ ծնկաչոք, աղերսական կծկվել էին մի խումբ այլ տղաներ: Սարվորները խառն աղմկում էին` իրար հերթ չտալով, անհասկանալի:
Թողեք դրանց: Խռիկ տվեք, գնան: Դրանց հերն էլ անիծած, - Դավթականց համոզում էր մի ծերունի: - Թուրքի շառ աՆ, ձեռք չտաք:
Ի՞նչ բանի եք, - հարցրեց Գեւոն:
Էս շները սրանց յուղն ու պանիրը թռցրել էին, - ծիծաղով պատասխանեց Բագրատը: - Հասանք, հետ բերեցինք` իրենց էլ հետը: Հիմա ասում ենք, թող գնան իրենց յայլից յուղ ու պանիր բերեն: Դրանից հետո կթողնենք գնան:
Որ բերեցին, ի՞նչ ես անելու, - ժպտաց Գեւոն: - Դրանց յուղ ու պանիրը ուտելո՞ւ է որ: Այ էդ փափախների հոտից մարդ ձորում կխեղդվի:

Գեւոն ճիշտ է, Բագրատ, - ծիծաղը զսպած միջամտեց Դավթակը: Մեռանք ,,ստեղծագործելով,, , Գեւո ջան: Մի բան էլ դու հնարիր, թող աղաչանքը շարունակեն: Գեղարվեստով, Գեւո: Դա իսկական քո բանն է:
Խուլ ծիծաղում էին, իսկ նույն ծերունին հորդորը կրկնեց.
Տղերք, ասըմ եմ թողեք, ռադ ընելն: Թուրքի շաՆռ ա:
Հա, պապի: Հիմա ճամփու կդնենք, - պատասխանեց ծերունուն Դավթակը: - Դե մի բան արա, Գեւո: Էս խեղճ անասունները մեռան սպասելով:
Գեւոն ձեւացրեց, իբր խորասուզվել է մտքերի մեջ:
Դանակդ մո՞տդ է, - հարցրեց Վարուժին: - Էն մեծը, որով սարի ես սրում:
Հրես, - դանակը նրան պարզեց Վարուժը` ինքն էլ զարմացած:
Ես ոտդ ընկել ա՞, ոտդ պաչել ա՞, ախպեր, - չոքեչոք առաջ եկավ թուրք տղաներից մեկը, հասավ Դավթակին: - Ես պաչել ա, ճի՞շտ ա: Բա ի՞նչ ուզում ա էս տղեն: Դանակով մորթեք հա՞: Մորթեք ուզըմ ա՞:
Հա, հենց մորթելու եմ, - քահ-քահ ծիծաղեց Գեւոն ու մոտեցավ հաղարջի թփին, հաշվեց ինչ-որ քանակություն: - ՎեՆց, էլի վեց: Դրանք քանի՞ հոգի են:
Վեց, - պատասխանեց Բագրատը:
Կտրելով բթի հաստության վեց ճյուղ, նույնքան էլ ավելի բարակ ճյուղեր` Գեւոն մոտեցավ, կանգնեց պանրագողերի գլխավերեւում, մաքրում էր: Սրանք զարմանքով, բայց գոհունակ նայում էին ճիպոտներին` հավաստիացած, որ չեն մորթելու, միայն կծեծեն ճիպոտներով: Մաքրելու գործը ավարտվեց: Յուրաքանչյուրին զույգ ճիպոտներ բաժանելով` Գեւոն հրահանգեց.

Հաստերը ձեզ ձի կանեք, բարակները` ճիպոտ: Մինչեւ ձեր գյուղը կգնաք ձիով: Մեր բարեկամներին ոտքով հո չե՞նք ճամփու դնելու: ՊատվոՆվ, հարգանքոՆվ: Դե հեծեք:
Սարվորները` տղամարդ թե կին, սկզբում խնդմնդացին: Իսկ երբ թուրք տղաները ,,ձի,, հեծած մի շարքով կանգնեցին Գեւոյի առաջ, ծիծաղը արձակեց կապերը, ձորն արձագանքեց:
Դե քշեք: Ճիպտեք ինչքան ուժ կա մեջներդ, յորդա ձիեր են, - ամենայն լրջությամբ հանձնարարում էր Գեւոն եւ հանկարծ կարգադրեց: - Դե քշեք, ես ձեր& Կրկեսի արենա էր պարզապես: Գեւոյի հրամանով նրանք մի քանի շրջան կատարեցին բինաների միջեւ, ապա կանգնեցին, սկսեցին շնչակտուր ուռցնել կրծքները: Դոփում էին տեղում` ինչպես ձիեր:
Իսկ հիմա` քառատրոփ դեպի ձեր գյուղը, - հրամայեց Գեւոն: - Ես էն մեկով, - ցույց տվեց տեղ հասած իր ձին, - կգամ ետեւներիցդ: Հազիվ էլ հասնեմ: Ոչ մի տեղ չեք կանգնելու: Էդպես հեծած էլ գյուղ կմտնեք: Ձեզանից ամենափոքրը քանի՞ տարեկան է:
Ես, - աշխուժացավ ,,ձիավորներից,, մեկը` կարծելով, թե իրեն ներելու են, ազատեն խայտառակվելուց, - տասնհինգ տարեկան ա, պուճր ես ա:
Դու սրանց հրամանատարն ես: Քո ,,ձիով,, գնա մի քիչ կողքից եւ հետ ընկնողին հասցրու ճիպոտով: Չհասցրեցիր, ես կհասցնեմ` նրան էլ, քեզ էլ:
Մինչ Դավթակը փորը բռնած թավալվում էր, անզուսպ ծիծաղից անզոր` պոկոտում խոտերը, Գեւոն հեծավ ձին, քշեց դեպի թուրքի տղաները:
,,Այրուձին,, քառատրոփ անցավ:
Դրանց գյուղին չմոտենաՆս, - կանչեց Վարուժը Գեւոյի ետեւից:

Բավականին ժամանակ էր անցել: Տղաներն արդեն անհանգստանում էին, նույնիսկ ուզում էին իջնել դեպի գյուղերը: Վերադարձավ Գեւոն:
Կարգին ուշացանք, տղերք: Տեղ հասնենք, կտեսնեք ինչ են գլուխներս բերելու մեր նախնիները: Ծնողները, այսինքն
Ո՞Ւր էիք, այ մարդ, - հանդիմանեց Բագրատի հայրը: - Գործը թափած` կորա՞ք:
Գնամ տեսնեմ, - ,,բողոքելու,, արեց Գեւոն, - ջրի կողքին պառկել, համալսարան են խաղում: Մի ուսանող էր, երկու դասախոս: Քշեցի բերի:
Մինչեւ ուշ գիշեր, Կարոն էլ հետները, փռթկացնում էին, բարձերը քաշում գլխներին, որ ծիծաղով չարթնացնեն ոչ ոքի: Առավոտյան նույն ծիծաղն ու քրքիջն էր սկսվում, եթե հանկարծ հանդիպում էին նրանց հայացքները: Բանին անտեղյակ հարազատները խնդմնդում էին, թոթվում ուսերը:
Ծովիկին դուր չէր գալիս այդ ամենը: Տղաները ծանծաղացել էին, փռթկումներն ու
քրքիջները` տգեղացել:
Երանի կողքից դուք ձեզ տեսնեիք, - միայն Դավթակին լսելի ասաց նա` մոտենալով իբր փոցխը փոխելու: Ամոթ է, Դավթակ: Հո երեկվա լակոտները չե՞ք:
Դավթակը խստահայաց նայեց նրան, ինչ-որ անլսելի բան ասաց, եղանը, որ տալու էր աղջկան, խրեց հողի մեջ մի այնպիսի ուժով, ասես պոչն էլ հետն էր խրելու: Ծովիկը կտրուկ շրջվեց, վիրավորանքը կուլ տվողի պես հեռացավ նրանից:
Ականջներդ պոկելու է, - գոռաց Դավթակի հայրը: - Ընկերուհու հետ խոսելու նրա տոնին նայեք:
Ես բաՆն չասացի, այ հեր: ՈՒզում ես իրեն հարցրու:
Իրե՞ն, անամոթ, թե՞ Ծովիկին: Հրես ցույց կտամ քեզ` ,,իրեն,,:
Դավթակը ինձ վատ բան չասաց, - շտապեց միջամտել Ծովիկը: - Զրուցում էինք:

ՈՒրեմն, խելքը գլխին չի ձեր զրույցը, եթե նայողին վեճ կամ կռիվ է թվում: Այստեղ` սարերում, հաշտ ու խաղաղ խոսել կսովորեք, հետո նոր կգնաք ձեր համալսարանները, - զայրույթից հոր դեմքը կարմրին էր տալիս:
Ջահելները նայում էին միմյանց, հարգանքի նշաններ արտահայտում Դավթակի հոր հասցեին: Եղբոր հետ նաեւ իրեն վիրավորված զգալով` Գոհարը խեթեց Ծովիկին:
Ձորում ի՞նչ է պատահել, - հարմար պահ ընտրելով` Կարոյին հարցրեց Մանուշը:
Հետո կպատմեմ: Թե չէ հիմա էլ դու ես փռթկացնելու, քրքջաս:
Հայրդ քեզ այդպես անպատվեր, ի՞նչ կանեիր:
Անպատվություն չէր, Մանուշ: Դիտողություն, հանդիմանություն էր: Դավթակն ու բոլորս դրան էինք արժան: Տափակացանք պարզապես:
Գուցե Ծովի՞կն էր Դավթակին նեղացրել:
Ինչ ուզում է լինի, լավ բան չէր Դավթակի արածը: Ի՞նչ կմտածեին Ծովիկի ծնողները, եթե այստեղ լինեին:
Քեզ այդքան խոհեմությունն ու քաղաքավարույունը ո՞րտեղից, արա, - քրոջ գորովանքով հարցրեց Մանուշը:
Ինչ մի արտակարգ բան ասացի:
Գոհարը բախտավոր կլինի:
Նա ի՞նչ կապ ունի մեր թեմայի հետ:
Է, Կարո: Անտեղի մի բառ ինձանից լսած կա՞ս:
Երեւի` չէ, - ամոթխած հեռանալով` պատասխանեց Կարոն:
Տանը հորից քաշվում, նրա հայացքից խուսափում էր Դավթակը: Երեւի այդպես էլ չկարողանար նրա դժգոհությունը մեղմել, եթե հայրն ինքը վճռական չլիներ:

Եկեք: Մայր ու տղա եկեք այստեղ, - ասաց: - Գոհար, դու անցիր քնելու: Նստիր, մայր: Իսկ որդիդ թող մի քիչ մնա ոտքի վրա: Կօգնի խելք հավաքելուն: Էս է բանը. ինչ որ այսօր նկատեցի, շանորդություն էր քո կողմից: Մարդիկ ապշել էին այս տարիքում Ռուսաստանում քո հաջողակ քայլերի համար: Ընկերներդ բերանիցդ դուրս եկած խոսքին են սպասում, իրենց խելք սովորեցնող համարում քեզ: Իսկ ինչի՞ նման էր սարում էսօրվա արածդ: Ծովիկը միակն էր այնտեղ` առանց ծնող, առանց հարազատի: Մի հատիկ անասունն ինչ է, չունեն սարում: Հարսի պես խոնարհ հավաքում էր խոտը, որ քո անասունը ձմեռը սոված չսատկի, դու էլ կաթումաթ ունենաս: Ի՞նչ իրավունքով, ո՞ւմ իրավունքով էիր աչքերդ չռել վրան, ասես այդքանի մեջ ուզում էիր շանթահար անել աղջկան: Ասածներդ էլ անլսելի էին: Այդպիսի խոժոռությամբ փափուկ, բարի խոսքեր չեն ասվում: Իսկ նա քեզ քո տխմար դրությունից շտապեց հանել: Դու մարդուն գնահատել գիտե՞ս: Չգիտես: ՓիլիսոփաՆ ես դառնալու: Հաշիվ տուր քեզ, հաշիվ: Գո՞հ ես տղայիցդ, կնիկ: Մի բառով անգամ չկշտամբեցիր մինչեւ հիմա&
Հայրիկ, մեղավոր եմ, - գլուխը կախ հազիվ արտաբերեց Դավթակը: - Անհասկանալի բան կատարվեց հետս: Ինքս էլ չգիտակցեցի, որ կողմնակի մարդուն, կողքից նայողին այդքան անախորժ կերեւա վարմունքս: Զայրացա Ծովիկի արած դիտողության վրա:
Իսկ դու ի՞նչ է, անսխալական, աստվածայի՞ն ես: Թե ուզեցար ընկերներիդ ու մեզ ցուցադրել տղամարդու անսահման իրավունքներդ նրա նկատմամբ:
ՉէՆ, հերա: Բա ես Ծովիկի նկատմամբ&

Վերջ տուր, - բղավեց հայրը: - Ահա թե ինչ կարող է կարծել կողքից նայողը. նա խոնարհ կանգնել, գլուխը կախ լսում է, իսկ դու շամփրում ես հրացայտ, զայրալից հայացքովդ: Ո՞Ւմ էիր զարմացնում: Չէ՞ որ մարդկանց առաջ նսեմացնում էիր սիրած աղջկադ: Տեսա՞ր, որ ամբողջ ետդարձի ճանապարհին գլուխն այդպես էլ չբարձրացրեց, չկարողացավ մեկի երեսին նայի: Ո՞ր իրավունքով, ասա, նման բան թույլ տվեցիր քեզ:
Նշանա՞ծն ես, ինչ է: Կի՞նդ է: Իրավունքնե՞ր ունես կոպտություններ դրսեւորելու: Օրինավոր ամուսինն անգամ իրեն թույլ չի տա այն, ինչ դու արեցիր այսօր: Այդպե՞ս ես Երեւանում նրա մտերիմն ու պաշտպանը լինելու: Չէ, այդպես սկսված տղամարդկությունը վաղը կնոջը ստրուկի կվերածի: Եթե հիմար նպատակ ունես, հեռացիր էն հրեշտակ աղջկանից: Թե չես կարող հեռանալ, ուրեմն խելքդ գլուխդ հավաքիր, որպեսզի երեխաներիդ մայր կին ունենաս եւ ոչ թե աչքերիդ ոլորումից կուչ եկող քոծ: Վաղը ես ու մայրդ կգնանք նրա ծնողների մոտ: Հարսնախոսության կգնանք:
Ծովիկի հետ այդ մասին դեռ չենք զրուցել: Չսպասե՞նք, համ ես կխոսեմ նախ հետը, համ էլ Սահակը կգա բանակից: Մերա, դու ինչո՞ւ մի բան չես ասում:
Ինչպես հայրդ կորոշի, այնպես էլ կանենք: Եվ դա գիտե՞ս ինչու: Որովհետեւ նա դեռ կյանքում երբեք ինձ խայտառակած չկա: Ոչ իմ աչքում, ոչ` ուրիշի:

Կգնանք, - կրկնեց հայրը: - ՈՒրիշներին բան ասելու կարիք չկա /անհարմար, ամոթ բան կթվա. Սողոյին նոր ենք թաղել/: Միայն խոսք կվերցնենք, մատանի կդնենք: Կգնաք Երեւան: Սահակին նույնպես կպսակենք, ազապ չի մնա: Աղջկա ծնողները կարծում եք չե՞ն մտահոգվում երեւանյան ձեր կյանքի համար: Գնում ենք:
Թող Կարոյի հայրն ու մայրն էլ գան մեզ հետ: Նրանք են մեր ամենամոտիկները, - կարծիքն հայտնեց Դավթակի մայրը:
Խելքի մոտ բան ես ասում: Կարելի է: Կառաջարկեմ: Որոշողն իրենք են: Գոհարին հասկացրու, կնիկ, նրանց Կարոյին Դոդոշ չասի: Մեկ-մեկ էլ ծիծաղում է վրան: Այդպիսի տղայի ոտքերը լվանալու է, ջուրը` խմելու:
Գոհարը դեռ երեխա է, մարդ: Էդպես թռվթան հո չի՞ մնալու: Կմեծանա, խելք կհավաքի:

20.

Գիրք էր կարդում Մանուշը: Հետաքրքիր վեպ էր` ,,Շագրենի Կաշին,,: Հակառակի պես օրը մթնելու հետ թաղի լույսերն անջատվեցին: Բավոն կծկվել թախտին, գրեթե կպցնում էր աչքը: Սթափվեց ճրագի լույսից ու կշտամբեց աղջկան.
Թող գիրքը, ախչի: Ճրագով կփչացնես աչքերդ:
Սիրալիր նայելով նրան` աղջիկը մի կողմ դրեց գիրքը: Նստած դիրքում նիրհելիս անգամ երազ տեսնող Բավոն անպայման կպատմեր մի նոր երազ: Պատմեց.
Աչքս կպել էր, մեկ էլ տեսա` մեկը տուն մտավ: Զարմացել-մնացել էի: Տեսնես ո՞վ է, Աստված ջան: Արդեն քանի տարի մեր դուռը բացող չկա: Ապշեցի. հայրդ էր: Անցավ մոտովս, չորս կողմը նայեց: Գրպանից չամիչ ու արեւածաղիկ հանեց: Սեղանին լցրեց ու գնաց: Ոչ ինձ մի բան ասաց, ոչ էլ քեզ: Ետ կանչելու վրա էի` ճրագը վառեցիր, վեր թռա:
Մեկնիր երազդ, Մերա:

Ասում են, թե մահացածը ողջին բան է տալիս, հարստություն եւ լիություն է նշանակում: Աշունքը ախպերդ կգա բանակից. հարստություն եւ լիություն չի, ի՞նչ է: Համ էլ կերջանկացնի խեղճ մորը: Թե չէ քեզանից խելքս բան չի կտրում: Թաղը քիչ էր, աշխարհքին ես ապացուցելու, որ Բավոյի Ղզօղլանն ես: Բավոն էլ մեռնեՆր, քեզ էդ անունը կպցնողն էլ:
Բավոն մեռնի՞, - ասաց Մանուշը` նրա կողքը նստելով: - Ես ինչ արա՞ծ եմ, որ թողնեմ մեռնի ծնողս: Բա թոռներիդ ո՞վ է նայելու, այ կնիկ&
Կամացուկ լսվեցին թակոցներ: Ելավ, ճրագի լույսով փնտրեց քստիկները, բայց չգտավ: Գուլպաներով գնաց դեպի դուռը:
Քեզ համար քնում ես, ուրիշի համար երազ տեսնում: Քստիկներս ո՞ւր կորան:
Ո՞վ է, ախչի:
Ընկեր փոխգնդապետը, մերա: Այսինքն` Գուրգենը քեռին: Թե՞` հորեղբայրը, - պատասխանեց Մանուշը` հարցն արդեն հյուրին ուղղելով:
Գուրգե՞ն, - տեղից դժվարությամբ ելնելով` առաջ եկավ Բավոն: - Գուրգեն ջա՞ն: Բա ի՞նչ ես կանգնել-մնացել, - վարանմունքի մեջ` չգիտեր անելիքը: - Ախչի, մարդը ոտքի վրա, դու ոտնամա՞ն ես ման գալիս: Ցուրտը չտարավ:
Բա քաղաքավարի չերեւա՞մ: Չէ՞, ընկեր փոխգնդապետ: Բարեկամ մարդիկ ենք, չեմ քաշվում: Ոչի՞նչ:
Իհարկե, ոչինչ: Դե, բարեւ ձեզ, ասաց ու սեղմեց Մանուշի պարզած ձեռքը, որն աննշան տենդոտ էր, ապա գնաց Բավոյին ընդառաջ: - Որքան հիշում եմ, դու ինձնից մի ութ-տաս տարով ես մեծ: Էն ժամանակ միայն անունդ էի տալիս: Հիմա՞ ինչպես դիմեմ:
Բավո, Գուրգեն ջան, էլի Բավո& Վռամից հետո պառավեցի միանգամից:

Ես քո տարիքը նկատի չունեմ: ԱյնքաՆն ժամանակ է անցել: Անսովոր է` Բավո:
Հաց դիր, Մանուշ: Մարդը գործից եկած կլինի:
Մի անհանգստացեք: Նախ տուն եմ գնացել: ,,Թույլտվություն,, վերցրեցի աղջիկներիցս ու եկա` երեկոն ձեզ հետ անցկացնելու: Թույլտվություն ասածս լուրջ չընդունեք: Կուշտ եմ, ազնիվ խոսք: Ո՞նց եք, ի՞նչ եք անում:
Թումանյանի ասած` ապրում ենք, էլի, Գուրգեն ջան: Ես ապրում եմ, աղջիկս` տանջվում: Բեռ եմ խեղճ Մանուշիս ուսին: Տղես էլ բանակից կգա. մի բեռ էլ նա է: Ո՞Ւր կորար, Մանուշ:
Մայրն ու եղբայրը բեռ լինել չեն կարող, - ասաց Գուրգենը` նրա ուսը շոյելով:
Մանուշ, - կանչեց մայրը` դժգոհ, անհամբեր:
Եկա: Մի քիչ համբերիր: Անտեր լաչակս էի ման գալիս: Մազերս` ոնց որ չոբանի փափախ, - առաջացավ, փոխգնդապետին ասաց: - Սովոր չեմ օրը տասն անգամ սանրվելուն:
Գուցե ժամանա՞կ չի լինում: Խոստացա այցելել ու եկել եմ: Եկել եմ, բայց դարձյալ րոպեի ճշգրտությամբ հաշված է ժամանակս: ՈՒստի, օգտվելու եմ այդ սուղ ժամանակիս ընձեռածից. մեկ այցով փորձեմ լուծել երկու հարց:
Ինչպե՞ս հասկանանք դա, - հարցրեց Մանուշը` ուղիղ նրա աչքերի մեջ նայելով: - Մի կրակոցով, երկու նապաստա՞կ: Մի քիչ էլ որ հմտանաք, կզարկեք երեքը, չորսը
Փոխգնդապետը ժպտաց, աննշան պտտեց գլուխը նրա հումորից, ասաց.

Վերցրել եմ Սողոյի նամակը: Գործում կօգտագործվի, կվերադարձնենք: Սա` առաջին նապաստակը, -թույլ ծիծաղեց: - ՈՒզում եմ խորհուրդ հարցնել. պիտի որ հանգուցյալի վերջին գրությունը նրա այրիին տրվի: Իսկ ջահելները խնդրում են վերադարձնել իրենց: Իրենք էլ ժամանակին Սուսանին կտան: Ինչպե՞ս վարվել:
Կարծում եմ, - հապաղում էր Մանուշը, - իմ կարծիքն ինչի՞ համար է Բայց ասեմ` համենայնդեպս: Ինձ թվում է, ջահելների խնդրանքը հիմքեր կունենա:
Լավ, համարենք այս հարցը ավարտված: Ինքս էի նույն կարծիքին: Իսկ հիմա Անցնե՞մ երկրորդ նապաստակին, - Գուրգենի ժպիտը վերածվեց ամոթխած պատանու անհամարձակ հայացքի: - Երեւի զարմանաք, որ միմյանց հետ առնչություն չունեցող երկու հարց միասին եմ բարձրացնում: Չէի տատանվում մինչեւ այստեղ գալս: Համարձակությունս տեղն էր: Իսկ հիմա, - նայեց Բավոյին, գլուխն իջեցրեց եւ գրպանից հանեց ծխախոտատուփը: - Թույլ կտա՞ք, - դրական պատասխանը Մանուշի գլխի շարժումից հասկանալով` կպցրեց գլանակը, ծուխը ձեռքով ցրեց նրանց առաջից ու շարունակեց անհամարձակ ձայնով: - Ճիշտն ասած, այս հարցով չգիտեմ ձեզնից որին եմ նախ դիմելու: Ըստ կարգի` ծնողին են դիմում: ՈՒրեմն, քեզ ասեմ, Բավո&
Ձեռքս եք խնդրելու, - ընդհատեց Մանուշը: - Մինչդեռ չեՆք խնդրում, ասում եք: Ասելը` մորս: Իսկ ինձ` միայն խնդրելով:

Այո: Եկել եմ ձեռքդ խնդրելու: Տարիքս թույլ չի տալիս: Օրերը սահում են: Եթե զայրացրի քեզ, դեմ ես& Ասա, ոչինչ: Պատճառներ շատ կան: Նախ տարիքս: Իսկ դու ջահել, գեղեցիկ Աղջիկներ ունեմ: Չեմ կարող նկատի չունենալ այդ ամենը: Եթե վիրավորեցի, ներող եղեք երկուսդ էլ
Ինչո՞ւ եք իմ փոխարեն մտածում: Իսկ ես նույնպես` կարող եմ անսպասելի ձյան նման: ՈՒրեմն ի՞նչ. անփոխարինելի չէ՞ր Թագուհին:
Քո մեջ ոչ թե Մանուշն է խոսում, այլ` կինն առհասարակ: Շատ բնական է: Նույն հարցը ինձ էլ էր տանջում` արդեն քանի օր:
Օ՞ր: Նման պարագայում արդյոք բավակա՞ն են օրերը: Շտապում եք, Գուրգեն:
Ասացի, չէ՞. ժամանակն է արագ սահում: Իսկ Թագուհու մասին Նրանից ծածուկ քայլի չեմ դիմում: Հոգեւոր անբացատրելի մի կապ մնում է այս եւ այն աշխարհների միջեւ: Կզգա, կիմանա: Անփոխարինելի էր
Իսկ հիմա` ո՞չ:
Այդ բանի շուրջ երկար կարելի է խոսել: Մարդու ներաշխարհը հենց իր համար էլ անմեկնելի, անբացատրելի գաղտնիքներ ունի: Նուրբ են այդ գաղտնիքները Դժբախտությանը հաջորդող ժամանակը, առավել եւս` տարիները
Իսկ դուք, - միջամտելու շտապող մորը կանխելով` Մանուշը կրակոտ հայացքով ընդհատեց զրուցակցին: - ,,Արդեն քանի օր,, Քիչ է, հարգարժան մարդ: Ձեր այդ օրերին գումարեք իմ ներաշխարհի, իմ իրավունքի ժամանակը: Չգիտեմ որքան կտեւի դա: Բայց մի բան հաստատ է. ես ձեզ այսօր պատասխան տալ կարող եմ, բայց չեմ ուզում:

Լռեցին: Ամենախոս լռությունն էր: Միայն Բավոն էր անհանգիստ նայում մեկ աղջկան, մեկ հյուրին: Բայց եւ գիտակցում էր, որ զուտ նրանց է վերապահված ճակատագրերի այդօրինակ կեռմաններում վճիռ կայացնելու իրավունքը: Ավելին. տարիների ընթացքում գուրգուրված համակրանք ու սեր չէ նրանցը: Հանգամանքների բերումով այսօր ծառացել է մի խնդիր, որի լուծումը շատ է ծանր, գուցե նաեւ` անլուծելի:
ՈՒ լսելի եղավ մոր լացի ճնշված ձայնը:
Հանգստացիր, Բավո: Հեշտ չի Մանուշի համար: Նա բարձր արժեքներ ունի:
Ախչի, ի՞նչ ես պապանձվել, - լացակումած հանդիմանեց աղջկան Բավոն: - Մարդը վեր կացել, ջարդված գնում է& Դու քա՞ր ես:
Ասացի, իմ փոխարեն մտածելու կարիք չկա: Եթե Գուրգենի վճիռը այդքան պաշար ուներ, ես մեղք չունեմ դրանում: Ասացի՞ր առաջարկդ, - անսպասելի դուի անցավ Մանուշը: - Մնացածը իմ որոշելու բանն է: Կարող եմ, չէ՞ ասել` գնա, մտածելու ժամանակ տուր: Գուրգեն, ես տանը մնացած չեմ, տարած-ետ բերած չեմ: Իրավունք չունե՞մ սիրվելու: Սիրվելու եւ սիրելու:
Եթե ունես ընտրյալ

Թող ես իմն ասեմ, Գուրգեն: Ոչ դու ես մեղավոր, որ կոտրատել են ընտանիքիդ ողնաշարը, ոչ էլ ես, որ չորս կողմս խելքը գլխին մի տղամարդ չտեսա: Եվ հանկարծ` դու: Ավելի անկե՞ղծ լինեմ: Հենց թաղման օրից մտքումս ես: Բայց Գուրգեն: Իմ ընտրյալին պիտի հոգիս որոշի, - շրջվեց պատուհանի կողմը, նվաղուն ձայնով շարունակեց: - Սպասում էի, չգիտեմ ինչու` համոզված, որ կգաս: Եկե՞լ ես, բարով ես եկել: Բա էլ ի՞նչ ես խոսում նաեւ իմ փոխարեն: Քեզ համար զուտ կին չէ, որ պիտի լինեմ: Նաեւ մայր լինել է պետք: Իսկ դու զրուցե՞լ ես աղջիկների հետ:
Կարո՞ղ էի արդյոք նրանց ասել այս մասին: Ինչո՞ւ նրանց մատուցել բարդ մի խնդիր, որի ելքը ինքդ չես տեսնում: Չէ՞ որ այս պահին էլ դեռ չգիտեմ ուր կհասնի& Ինչ ճամփա կանցնի ծերացած իմ կյանքի անորոշությունը:

Հասուն մարդիկ ենք, սթափ նայենք իրերին: Գուցե սխալվե՞լ ես` նախ ինձ մոտ գալով: Գուցե աղջիկներիդ կարծիքի՞ն պիտի տայիր նախապատվությունը: Շատ կարեւոր հարց է սա: Գիտեմ, նրանց այսքան տարի հայրություն ու մայրություն ես արել, անասելի ծանր կլինի դեռահասների հոգու վիճակը: Խնդրում եմ, նաեւ իմ դրության մեջ մտնես: Իսկ ի՞նչ, եթե սրերով ընդունեն նրանք քո վճիռը, համարեն զուտ անձնականը հետապնդող քայլ: Վիրավորվեն, որովհետեւ հանկարծ, անսպասելի գնում ես փոխելու, խախտելու այն կենսաձեւը, որին այսքան տարի ընտելացել են: Մի այլ ձեւ չեն պատկերացրել: Պատրաստ չեն դրան եւ չեն ուզում: Ի՞նչ է հաջորդելու նրանց ժխտողականից հետո: Չես մտածել: Մանուշն ի՞նչ: Կդիմանա, նա շաՆտ է դիմացկուն` խորհել ես երեւի: Փորձեմ նախ նրանից սկսել` վճռել ես: Զուր տեղն ինչո՞ւ պղտորեմ մատաղ երեխաներիս հոգին: Ճիշտ ես արել& Մանուշ իՆնչ&
Այս պահին արդեն դու ես իմ փոխարեն մտածում, սակայն մտքերդ իմը չեն:
Մի գլուխ ես եմ խոսում, ճիշտ է: Մայրս կուչ է եկել: Դա նույնպես բնական է: Բնական է, քանի որ նրա համար իմ պարտքով& ծնող եմ ուղղակի: Նաեւ եղբորս ծնողն եմ: Տեսնում ես երջանկանալու համար հաղթահարման ինչ խնդիրներ ունես: Այնպես որ, զրուցիր աղջիկներիդ հետ: Ես դուրս գամ: ՈՒզում եմ մենակ, ինքս ինձ հետ Մտքեր են, կգան ու կգնան: Թե՞` ,, Կուգան ու կերթան,,:

Դրությունից նուրբ հումորով դուրս գալու այդօրինակ դրսեւորմամբ նա պարզապես ցնցեց Գուրգենին: Տղամարդկայինի խորքերում բուն դրած այսօրյա հետեւություններին եկավ ավելանալու մի նոր գնահատում: Մանուշը ինքնատիպ անհատականություն է: Այն ամենին, ինչ նա գիտեր աղջկա մասին` բարություն, հարեհասություն, հոգատարություն, պարտքի եւ պատասխանատվության զգացումներ, նամուս, թասիբ, ի վերջո նաեւ տղամարդուն վայել ամենադրական կողմեր,- եկան իրենց տեղն զբաղեցնելու կանացի հրապույրն ու աննման գեղեցկությունը եւ սրտի- մտքի, զգացմունքի- բանականության բարձր մակարդակի դաշինքը:
Մանուշը Գուրգենի կյանքում դառնում էր երեւույթ: Երեւույթ էր արդեն: Թանձրացող մութի քողի տակ, թաղից դեպի մայրուղին գնացող ճանապարհի երկայնքով շարված բարդիներից մեկի բնին հենել բազուկները, գլուխը բազուկներին սեղմած` լալիս էր Մանուշը: ԱնկեՆղծ, աննման էր այդ լացը: Չէր լսվում, ջղագրգիռ չէր, բողոք չէր, սրտահան լաց չէր: Մոտալուտ ինչ-որ երազայինի իրականություն դառնալու հույս ու հավատով վերածնվածի լաց էր, որի ժամանակ չկա շրջապատ, չկա շրջահայացություն, խղճալի կամ ծիծաղելի դառնալու ստորացուցիչ տագնապ: Մանուշին չէին կարող իր աշխարհից պոկել ոչ պատահական անցորդ, ոչ անսպասելի այլ բաներ:

Նույնիսկ Արցունքների գլորվելու հետ հանկարծ վերհիշեց ձմռան անտառը, իր ու Դավթակի իրականությունից վերացած վայելումը, դրան հաջորդած օրերի կանացի տվայտանքները: Հառաչեց այդ ամենը ափսոսանքով մոռանալու ճշմարտության պահանջով: Հիմա Գուրգեն կար: Մանուշը այնքան երկար էր սպասել նրան: Սպասել էր ենթագիտակցորեն: Դավթակին էլ վայելեց, քանի որ տղան իր ողջ էությամբ եւ արտաքինով հիշեցնում էր երազների տղամարդուն: Իսկական տղամարդուն, որին ընտրում են` ինչպես հազարներից մեկին: Ֆիզիկապես, իրականում նա չէր տեսել այդպիսինին, ակնթարթի տվածով նրան զետեղել էր Դավթակ պատանու մեջ ու ապրել իր երեսուն տարիների մի քանի րոպեն: Նա չէր գիտեցել Գուրգենի մասին, չէր հիշում: Եվ հանկարծ Թաղեցթաղ կռվից մինչեւ Սողոյի մահը: Սրընթաց ժամանակ ու երազների տղամարդու հայտնություն: Թող որ նա իր կրկնակի տարիքն ունի, դժվար լուծելի, գուցե անլուծելի խնդիրներ, բայց ինքը այլեւս բաց չի թողնելու երազածը:
ՈՒշ չիՆ, ուշ չի` արձագանքված այս միտքը հստակորեն լսելի հասավ սրտին:
Շտապեց տուն: Վազում էր ուղղակի: Այդ պահին նույնպես նրան չէր հետաքրքրում ոչ շրջապատ, ոչ այլ ինչ: Շտապում էր: ՈՒշ չիՆ, բայց հենց այդ հանգամանքը պահանջում էր` եւ չպիտի ուշանա:

Դուռը ուժգին զարկվեց պատին: Բավոն ու Գուրգենը, այդպիսի անսպասելի ներխուժումից ապշած, նայում էին Մանուշին, որը մեջքը տվել հագուստի պահարանին, փակ աչքերն հառել առաստաղին, մրմնջում էր` Աստված, էս ի՞նչ ես անում ինձ հետ: Ինքնայրման վայրկյաններն անցան: Զգաստացած, իսպառ ինքնատիրապետում, հավասարակշռություն, բացարձակ սթափություն Մանուշը վճռական կանգնեց Գուրգենի առջեւ:
Լավ է դեռ այստեղ ես,- ասաց: - Կնոջ էգոիզմն էր մեջս: Ետին պլան մղվեց մյուս կարեւոր խնդիրը: Աղջիկներիդ հետ զրույց ունենալուց առաջ ծանրութեթեւ արա այն ամենի մասին, ինչ ես կասեմ: Խոսքիս տոնը թող քեզ չզայրացնի: Ես միշտ երազել եմ ինձ պաշտպան, ինձ տիրող, իր բոլոր արժանիքներով իշխող տղամարդ ունենալ կողքիս` ամուսին: Դու կլինես այդ տղամարդը: Տես, ինչ գործնականի եւ դիվանագիտության է ձգտում& Չգիտեմ, ինչն է ձգտում: Այսօրվա իմ ամբողջ դրսեւորումը, պահվածքս, խոսքիս տոնը այլեւս չես տեսնի ու զգա, եթե նոր ասելիքիցս հետեւության գալով` զրուցես աղջիկներիդ հետ եւ,- կրակոտ կեցվածքից հետք չմնաց նրա մեջ, շարունակեց:- Եվ կրկին գաս քո առաջարկությամբ: Համարիր` բավարար: Սկսեմ. փաստը կողքդ է` մայրս: Նա ինձ հետ է լինելու միշտ& ՈՒրեմն, նաեւ եղբայրս, բայց մինչեւ կամուսնացնեմ: Որից հետո վճիռն իրենը կլինի: Դժվար թե ինչ- որ փափկասուն նորահարս ուզենա քաշել մորս խնամքի հոգսը: Կտամ այս տունը իրենց: Թող ապրեն: Եղբայրս արու զավակի այդ իրավունքը ինչու՞ պիտի անտեսի: Ինչպես կուզեն: Աստված իրենց հետ: Իսկ իմ ու քո հարցը, Գուրգեն, նշածս փաստն է, ինձ համար նույնքան թանկ ու նվիրական, որքան քո աղջիկները` քեզ համար: Ի՞մը կդառնան` ես նրանց մայր: Այս թաղի որ աղջկա համար, նաեւ տղաների,- մատների հետ խաղալով` մի պահ լռեց:- Հա, որի համար քրոջ կամ մոր վերաբերմունք չեմ ունեցել: Ճակատագիր է: Իսկ աղջիկներդ& Այն տղամարդը, որին ամուսին կընտրեմ, ինձ համար ամուսին կլինի& իր զավակներով հանդերձ: Ավելին ի՞նչ ասեմ: Մորս մասին այլեւս չեմ կրկնելու. նա առանց ինձ չի կարող լինել, ես առանց նրա` կյանք չունեմ&

Բավականը անհանգիստ նայում էր Գուրգենին, մտքերի բեռի տակ խոնարհած դեմքը ամփոփող ձեռքերին: Աղջկա վերջին արտահայտությունը նրան խայթեց հանկարծ, ու նա շտապով միջամտեց, ասես այլեւս խոսքի իրավունք չէր ունենա.
Ի՞նչ ես ասում, Մանուշ: Ինձանով լինելու խնդիր չկա: Ես գնացած պրծած եմ: Էսօր- էգուցս է մնացել: Դուք ձեր մասին մտածեք, բալա ջան: Իսկ թե ապրեմ էլի մի քանի տարի, հարս կունենամ: Որդիս ինձ հո դուրս չի՞ գցի:
Համբերիր, մերա: Գուրգենը գիտի ինչ եմ ասում: Լավ է հասկանում ինձ: Ով իմանա` տունդ ու՞մ ես հարս բերելու: Մեկ էլ տեսար` չուզեցավ պահի: Հո չե՞ս պահանջելու` տղադ կնոջը վռնդի տնից / թեեւ, նման կին պահող տղամարդուն տղամարդ ասողի/, - Մանուշը չկարողացավ պահին անհամապատասխան ծիծաղը զսպել, շարունակեց լրջացած: - Այնպես որ, Գուրգեն, մեր պրոբլեմները հավասար են: Դու քոնն ունես, ես` իմը: Արդեն ասացի. համաձայն եմ քեզ կին լինել, աղջիկներիդ` մայր: Կկարողանա՞ն նրանք ինձ մայր համարել: Գուրգենի հայացքը երջանկությունից բոցավառված, երախտագիտությամբ լեցուն աչքերի հայացք էր: Եվ այնպեՆս էր Մանուշին առել իր ջերմության մեջ:
Իսկ դու ինչ ես կարծում,- խոսեց վերջապես,- աղջիկներս իրենց հորը կհասկանան: Ես ու նրանք, սիրելիս, մի հոգի ենք, մի` մարմին:
Ձեզ միմյանց կապողը նաեւ Թագուհին է
Իսկ դա վատ չի, Մանուշ: Նույն Թագուհին հիմա էլ քեզ ու նրանց է իրար կապելու:
Մանուշի աննշան հառաչը խորհրդանշվեց ասածով.
Եվ, ավաղ, նա հաճախ կկանգնի իմ ու քո միջեւ:

Ստահակի մեկն է եղել քեզ Ղզօղլան անունը կպցնողը: Ով էլ լինի, հրեշավոր է, մարդկայինից զուրկ: Դու այնպես քնքուշ ես ինքնատիպ կանացիությամբ: Տարիքս է մի քիչ կաշկանդում, ապա թե ոչ ավելին կասեի: Ախր, տարիներ են պետք, որ ես սրտիս ուզածը լիովին անեմ քեզ համար: Իսկ մորդ եւ եղբորդ հարցը բարդություն չունի: Եղբորդ կյանքը կսկսվի նրա ընտրած ճանապարհով: ԼաՆվ կլինի, հավատա: Իսկ ինչ վերաբերում է մորդ& Բավոն ու ես քույր ու եղբոր պես ենք մեծացել: Դեռ մանկուց զրկվել եմ ծնողներիցս: Երբ ամուսնացա, հայրդ ու մայրդ ինձ համար եւ ծնող էին, եւ եղբայր ու քույր: Մի հարկի տակ մորդ եւ իմ կյանքը նորություն չի լինի: Այն կլինի շարունակությունը անցյալի, որին մենք շատ քաղցր բաներ ենք պահ տվել: Բավո, մի լա, քույրիկ: Դու քոնը շատ ես լացել: Լացդ դարձրու ուրախություն: Եվ պատրաստվիր օրհնությունդ տալու: Շուտով, շատ շուտով այն կտաս Մանուշին` որպես նորահարս զավակի, ինձ` որպես եղբոր եւ փեսայի: Հիմա կգնամ: Գիտեմ, արցունքներ կլինեն գնալուցս հետո: Մայր ու աղջիկ գրկախառնված, լուռ համաձայնությամբ, երեւի նաեւ երջանկության լացով ինձ հաջողություն կմաղթեք: Իսկ Մանուշին` մասնավորապես. դու կմաղթես նաեւ մի բան` նրան այլեւս ոչ ոք Ղզօղլան չանվանի:

Աղունակ թռցնող Հաբեթի մայրը ինձ այն կպցրեց,- ամոթխած էր Մանուշի պատասխանը: - Երեք օր ու գիշեր անհասկանալի վիճակում` չէի գտնում տեղս, բախտս էի անիծում, որ մարդ կոչված Հաբեթը աղունակ թռցնելուց բացի ուրիշ ոչինչ չի կարողանում անել: Դեռ չէր լրացել տասնվեցս: Թողեցի, եկա հորս տուն: Նրա մայրը թաղով մեկ ետեւիցս կանչեց` ղզօղլան: Դարդս պատմեցի մորս ու վերջ: Հորս դրաման սկսվեց. այդ նա էր դեռ հինգ տարեկան հասակումս նրա հորը խոստացել, որ ինձ կնության կտա որդուն: Եվ կյանքից գնաց դարդով: Ի՞նչ իմանամ, Երեւանու՞մ նրան մեքենան խփեց, թե՞
Վռամը երազումս, այ էս սեղանին գրպանից չամիչ թափեց: Բախտավորություն է,- եւս մեկ անգամ իր ասածը մեկնաբանեց Բավոն:

21.

Տարին ավարտին էր մոտենում: Դեկտեմբերի վերջն էր: Ամանորի նախապատրաստության եռուզեռի մեջ` գաթա էր թխում թաղը: Երկու փուռ` Մշեցոնցը եւ Բավոյինը, ամբողջ մի շաբաթ շրջապատում տարածել էին գաթայի` ազգային ամենանախընտրելի աղանդներից մեկի ինքնատիպ բույրը: ՈՒրիշ թաղերից նույնպես ոմանք գալիս, գերադասում էին թխել այդպիսի փռերում, քանի որ իրենցը ,,էն ուժը չունի,,:
Գաթան նույնպես երեւույթ էր, յուրահատուկ նշան տոների եւ ծեսերի:
Թաղը գաթա էր թխում:
Խնամի երկու ընտանիքների նիստուկացը գրեթե համատեղել, մի տան պես էր դարձրել երկու հարեւանների: Դավթակն ու Ծովիկը ընկերների հետ Երեւանից եկել, իրենց սերը դեռեւս օգոստոսին նշանով պսակած` խանդաղատանքն էին վայելում: Թաղը նրանց երջանկությամբ ապրում էր հերթական ուրախությունը:

Սպասում կար. հունվարի երրորդ շաբաթ օրը նրանց հարսանիքն էր կայանալու:
Երբ Դավթակը ամոթի վարդագույնը դեմքին ընկերներին հայտնեց նշանվելու մասին, նրանք ողջունելու եւ բավականության հանդեսի մեջ էին ասես: Սակայն Կարոյի անկեղծ հրճվանքը անսպասելի փոխվեց նկատելի տխրության: Մանկության ընկերոջը ամուր- ամուր համբուրելով` ասաց. ,,Երեւաններում կլինեք: Կարող է հենց էնտեղ էլ դնեք ձեր տուն ու տեղը: Դոդոշ Կարոյին չմոռանաք,,: Իսկ օգոստոսի վերջին, երբ բուհեր ընդունվածները մեկնում էին ուստարին սկսելու, Դավթակը հորը խնդրեց. ,,Եթե Մշեցոնք գան մեր Գոհարին Կարոյի հետ նշանելու, հերա, խնդրում եմ չմերժես... Ճիշտ է, Գոհարը սովորելու երկու տարի դեռ ունի, բայց կարելի է նաեւ չշարունակել: Զուր տեղը երկու տարի կորցնելը, իմ կարծիքով, միտք չունի: Ոչ ցանկություն ունի բարձրագույն ընդունվելու, ոչ էլ անհրաժեշտ գիտելիքներ: Ներող եղիր. առանց քեզ ու մորս հարցնելու եղբայրական համաձայնությունս արդեն տվել եմ: Շատ եմ խնդրում, մի մերժեք,,: Հայրը ի նշան համաձայնության ժպտացել էր: ,,Մի տարում, ուրեմն, մի տնից երեք նշան ու պսա՞կ: Աստված կընդունի՞,- մտորել էր հայրը: - Հարսանիքները կընկնեն իրար ետեւից: Սահակն էլ բանակից գալիս է: Կհասցնե՞նք երեք հարսանիք: Հը՞, Դավթակ: Մի քիչ դժվար կլինի: Բայց կանենք, չէ՞ տղա ջան,,: ,,Գրե՞լ եք իմ նշանի մասին,- վախվորած հարցրեց Դավթակը: - Թե գրել եք, ո՞նց եմ երեսին նայելու,,: ,,Դու ինքդ կգրես: Գրելու կարիքն էլ չկա երեւի: Հրես կգա: Թորգոմի աղջկան չի ուզում: Միտքը փոխել է, թեեւ մայրդ կպել էր` ուզեՆնք հա, ուզենք: Գոհարի հարցը... Անամոթներ... ՉիՆ էլ ամաչում,- կեղծ զայրացավ հայրը,- մատնաչափ լակոտներ են, սեր են խաղում: Կատակ եմ անում, Դավթակ ջան: Իմ սրտովն էլ է նրանց ամուսնանալը: Շատ է լավը Կարոն,,:

Մշեցիք եկել, խոսք էին վերցրել նոյեմբերին: Գոհարի ծնողների խնդրանքով հարսանիքը հետաձգվել էր մինչեւ հունվար կամ գարուն, որպեսզի եւ Դավթակի հարսանիքն անցնի, եւ Գոհարը ավարտի գոնե իններորդ դասարանը: Կարոն չէր տխրել, չէր տրտնջում, թեեւ Գոհարի հետ հանդիպելը արգելված էր: Հենց իր` Կարոյի մայրն էր խստիվ արգելել` ասելով. «Շիրիդ քըզի ծանո՞թ ի: Շիրիդով կի կախիմ, թե ախչիկ երեսդ տի տեսավ»: Թաքուն հետեւում էին միմյանց Գոհարն ու Կարոն: Զրուցում էին ձեռ ու ոտով պատշգամբից կամ պատուհանից ու վերջ:
Վարուժը հորը խնդրել էր, գնան Գայանենց տուն, իրենց նույնպես նշանեն: Գայանեն անսպասելի, բայց արդարացի հիմնավորում էր բերել այն մասին, որ առջեւում ունի չամուսնացած երկու քույր, որոնցից առաջ ընկնելը ամոթ է, անընդունելի»: Խոսք էր տրվել, նշանը թողնել հաջորդ տարվան: Վարուժը մռայլ ու անտրամադիր էր, ընկեր- ընկերուհիների, հատկապես Գայանեի ծիծաղն էր շարժում: Արդյունքը լինում էր խռովելը: Լուրջ էր խռովում Վարուժը: Գեւոն կատակում էր.,,Մարիամը որոշել է ինձ նախ փորձել Ռոմեոյի դերում: Հետո` Համլետի, հետո` Օթելլոյի: Իսկ երբ կհասնեմ Լիր արքայի տարիքին, մի անգամ էլ այդ դերում կփորձի ու... կպսակվենք: Ճիշտ չե՞մ ասում, Մարի,,: ,,Ճիշտ ես ասում,- լուրջ- լուրջ պատասխանեց Մարիամը: - Բայց, ինչ է, դու միայն Շեքսպի՞ր ես խաղալու... Իսկ ես նաեւ այլ հեղինակներ նկատի ունեմ,,:
Նրանց կատակասեր խառնվածքների նույնությունը ավելի հեշտ էր հարթում այս կամ այն խնդրի լուծման հարցը, քան մյուսների լրջությունն էր ձգտում դրան:

Բագրատն անտրամադիր ու ավելի քչախոս էր դարձել: Նույնիսկ հանգստյան օրը, երբ բոլորը Երեւանից գալիս էին հարազատ միջավայր, նա մնում էր այնտեղ: Ընկերները գիտեին, որ դա ոչ միայն Հասմիկով էր պայմանավորված, այլեւ Սուսանով: Քաղաքը, մանկության թաղը, դպրոցը հատկապես` նրա հուշերում արթնացնում էին բաներ, որոնցից նա քաղում էր միայն դառն ու անցանկալին: Նա չէր կարողանում մոռանալ, ներել իրեն, որ Սուսանի ճակատագրի այդօրինակ անմխիթար վիճակի հարցում ունի իր մեղքը: Ընկերների պնդմանը, թե անլուրջ են նրա հիմնավորումները դրա շուրջ, պատասխանել էր. ,,Եթե Սուսանը ունի իր բացառիկության մասին սին մարմաջ, դա չի նշանակում, որ անտարբերությունը նրա նկատմամբ կարելի էր վերածել մեկուսացման: Գոնե արտաքինի հարցում նա իրավացի էր, եւ ընկերուհիներն էլ դա լավ գիտեին,,: Ասել էր միայն տղաներին, նրբանկատորեն խուսափել աղջիկներին նման գնահատմամբ վիրավորելուց: Բավոյի եւ Մանուշի պնդմամբ Գուրգենը հանձնել էր ներքին գործերի աշխատողների հանրակացարանում զբաղեցրած սենյակը, աղջիկների հետ տեղափոխվել, հիմնավորվել նրանց տանը: Երբ մայր ու աղջիկ երբեմն դիտողություն էին անում, թե մոռացիր ,,ձեր տունը, ձեր տունը,, այդպես հաճախ նշել, ամենայն լրջությամբ պատճառաբանել էր. ,,Երբ սկսածս վերափոխությունները կավարտեմ, կփոխեմ տանիքը, այ այն ժամանակ արդեն կհամարեմ բոլորինս,,: Անաղմուկ, առանց արտաքին ձեւականությունների կայացրել էին իրենց միությունը եւ հաջորդ իսկ օրերին զարմացրել. Գուրգենի աղջիկները թաղում եւ տանը ասես վաղուցվա յուրայիններ լինեին, Բավոն ու Մանուշը` նրանց տատն ու մայրը: Կանայք թաքուն փսփսում էին, թե վերջինս արդեն հղի է: Դա կանանց հաշվարկն էր ընդամենը, իսկ արտաքին տվյալներով նման բան կռահել անհնարին կլիներ: Գուրգենը մի անգամ լուրջ տարաձայնության մեջ էր եղել միլպետի հետ, Մանուշին ասել, որ եթե այդպես շարունակվի լարվածությունը իր եւ միլիպետի միջեւ, կթողնի տեղակալությունը, մի այլ` ավելի ցածր պաշտոնի կանցնի: Սակայն հարաբերությունները շուտով շտկվեցին, որովհետեւ տեղակալի մեթոդներն ու առաջին հայացքից արտասովոր նախաձեռնությունները իրենց աննախադեպ արդյունքն էին տալիս, իսկ բնակչությունը համակրում էր` «քաղաքում այդքան կարճ ժամանակում» հեղինակություն դարձնելով նրան:

Տղամարդիկ Սողոյի տան ետնամասում գոմ էին շինում: Գարնանը այդ տունը անասուն կունենար: Հենց թաղեցիք գտել էին ճշմարիտ ելքը. Սողոն հոգեպահուստ շատ բան թողած կլիներ կնոջն ու զավակներին, սակայն թաղովի մի քանի գլուխ անասունը ձրի տրամադրելը կարող էր արյուն վիրավորել: Մի կով իր հորթով եւ չորս ոչխար առանձնացրին Կարոյի խնամքի տակ, մինչեւ գոմը կշինվի, կծածկվի: Շատ էժան էր թվացել Սուսանի մորը, ուզեցել էր հրաժարվել, բայց տղամարդիկ հմտորեն ,,համոզել էին, թե այդպիսին են գները վերջերս,,:
Կարոյին անասնապահ եւ չոբան կարգեցին: ՈՒթ ընտանիքի անասուն նրա հույսին էր լինելու` կով թե ոչխար: Խոտը միասին կկուտակեին, յայլաների ժամանակ կօգնեին ինչպես հարկն է, մնացածը Կարոյինն էր: Հենց ինքը պահանջ դրեց. ,,Ոչ մի ոչխար կամ կով այլեւս թուրքերին չենք տալու: Մի քանիսը ավել, մի քանիսը պակաս: Բան չի փոխվի: Ես էս մալի երեք չորս չափն էլ կպահեմ,,: Ծովիկի հայրը, մի քանի այլ թաղեցիներ որոշեցին այլեւս չտանել թուրքերին կիսովի պահ տալու:

Սուսանի տասներկուամյա եղբայրը թաղում այլեւս մենակ ու ամոթով չէր մնում: ,,Իմ ամենամոտ ընկերն է,- ասել էր Միսակի Վանիկը: - Հլա մեկը նեղացնի,,: Դա նշանակում էր, որ Վանիկը եւ հասունացել էր բավականին, եւ հեղինակություն է դառնում: Վրեժը վերափոխվում էր նկատելի, բոլորի աչքի առաջ: Այդ նրա առաջարկն էր, որ ընդունվեց Վանիկի ու Սուսանի եղբոր կողմից. Թաքուն հետեւենք, հսկենք` Գոհարին անհանգստացնող չլինի,,: Այդպես էլ անում էին, թեեւ շուտով ակնհայտ դարձավ, եւ Կարոն ախպերաբար պահանջեց. ,,Տղերք, լավ եք անում, բայց Գոհարին անհանգստացնողը դեռ չի ծնվել: Դուք ձեր դասին ու խաղին եղեք: Թե չէ խանգարում եք` Գոհարին մեր տուն տանեմ,,:

Մանուշի եւ Հաբեթի կիսատ պռատ վայ ամուսնությունը չհաշված` թաղում դեռ հարսանիք տեղի չէր ունեցել պատերազմից հետո: Եվ /հատկապես տղամարդիկ/ թաղը առանձնակի անհամբերությամբ էր սպասում Դավթակի ու Ծովիկի հարսանիքին: ,,Այնպիսի մի քե ֆ անենք, այնպիսի մի հարսանիք, որ քաղաքը թնդա,,,- ոգեւորված արտահայտվում էին հարեւանները, նաեւ իրենց կանանց վարակում ոգեւորությամբ: Հարսանիքի սպասման մեջ փոքր ինչ աղոտացել էր նոր տարվա ուրույն մենաշնորհը: Կանայք տրտնջում էին, թե ամեն տարվա պես չի, տղամարդիկ կարգին առեւտուր չեն անում: Գնացող չկա Վրաստան` մանդարին- մունդուրին բերի: Կանացի եսակենտրոնությունը, յուրատեսակ ինքնասիրությունը, հատկապես նոր տարվա իրենց սեղանով ,,այսինչին - այնինչին,, շլացնելը նրանց մղում էր մրցակցության, հաճախ` մոլուցքի, թեեւ գրեթե միշտ էլ նույն ուտեստներն էին լինում` որ սեղանին գնայիր: Հիմա տղամարդիկ, ասես կանանց նկատմամբ` դավադիր, քիչ, անկարեւոր ու երկրորդական բաներ էին գործից հետները բերում` ինչպես առօրյա առեւտուրի անհրաժեշտ պարագաներ: Իրականը հետեւյալն էր. Գաղտնի մառան էին դարձրել Վարուժենց նկուղը, որի կենտրոնում մեծ չափերի խորանարդ փոս կար: Եվ փոսում, եւ նկուղի բաժիններում ոչ թե մի հարսանիքի, այլ խոշոր խանութի ողջ մթերքը կարելի էր տեղավորել: Տեղավորման խնդիր չկար, բանը հմտորեն, աննկատ այնտեղ հասցնելն էր: Կանանցից միայն Վարուժի մայրը գիտեր այդ ,,դավադրության,, մասին, այն էլ այն պատճառով, որ ,,էս անտեր բանալին էլ չի կորչում, պրծնենք,,` տղամարդկանց ու կնոջ ներկայությամբ ,,տրտնջացել,, էր Վարուժի հայրը: Կանայք տղամարդկանց անտարբերությունը նոր տավա նկատմամբ գնալով ավելի անհաշտ էին ընդունում: Դժգոհում էին անգամ Դավթակի ու Ծովիկի մայրերը: ,,Աշխարհի երեսին մեզ սեւերես են անելու,,,- ասել էր Դավթակի մայրը: Թե ինչպես էին ամենատես կանանցից կարողանում գաղտնի պահել բերածն ու կուտակածը տղամարդիկ, դժվար է ասել: Խռոված կանայք ամուսինների կեղծ զայրույթն էին հրահրում: Իրականում տղամարդկանց ծիծաղն էր հետեւում, երբ լսում էին մի նոր ,,գժտություն,, որեւէ մարդուկնկա միջեւ: ,,Բան չկա, կնկտիք,- ելքը գտել էր Կարոյի մայրը: - Մենք լէ կենինք մեր: Հարսանիք առանց լավաՆշ տի թողում,,: Խնդմնդացել էին: Ոչ ոք չէր հավատացել, նման բան կանի նա: ,,Թի ֆլիս գնացող էլ չկա,- տրտնջացել էր Բավոն: - Նոր տարին ո՞նց կլինի առանց մանդարինի, առանց չարազի,,: ,,Փեսադ է Թի ֆլիսի բանը իր վրա վերցրել,- ասել էր Մանուշը: ,,Ե՞րբ,- աչքերն էր զայրացած չռել Կարոյի մայրը: - Երկու- իրեք օր ի մացի նոր տարու` ըմեն բան թանկ- թանկ: Ե՞րբ,,: Փուռը փայտ բերող տղամարդկանցից մեկը դրսից պատասխան էլ էր. ,,Գնալու է, գնալու: Երեւի նոր տարուց հետո,,: ,,Խելա՞ռ ի էրիկդ,- լուրջ-լուրջ հարցրել էր Կարոյի մայրը: - Նոր տարու ե՞տք,,: Վարուժի մայրը պատասխանել էր. ,,Միլիցիոներ է: Հանցագործություն-մանցագործություն կլինի Թիֆլիզի հետ կապ ունեցող, կգնա միանգամից պարզելու,,:

Գեղջկական էր մաքրությունն այդ: Արդյունաբերական քաղաքը իր ուրբանիստական նկրտումներով դեռ չէր հասցրել աղտոտի ամեն բան: Դեռ կարելի էր շնչել:
Սահակը արդեն զորացրվել, տուն էր եկել: Հենց իր պնդմամբ ծնողները ոչինչ չձեռնարկեցին զորացրվելը նշելու համար: Անտրամադիր էր շարունակ, նույնիսկ անուրախ: Դավթակն ու նա Կարոյի հետ մաքրել էին իրենց գոմը, անցել էին Կարոյենցի գործին: Խորոտը մզզում էր, դժգոհ թափահարում չալ գլուխը, երեւի նեղացած, որ Կարոն չի մոտենում ըստ սովորության փաղաքշելու:
ի՞նչ, խորոտ,- մոտեցավ վերջինս:
,,Մուուու,- եղավ պատասխանը, եւ տիրոջ տաք ափերի տակ դողդողաց կովի մեջքի կաշին:
Առանց անասունի կյանք չունի, երեւի,- ասաց Դավթակին Սահակը, երբ գոմաղբով պատգարակն էին դուրս բերում:- Մեր Գոհարը սեր ունի՞ անասունի նկատմամբ:
Այնքան էլ չուներ: Վերջերս ավելի է կապվել գոմի հետ: Մամային համարյա ազատել է այնտեղի գործերից: Կարոն շատ է լավը, Սահակ: Կտեսնես, եղբոր պես սիրելու է:
Մոսկվայի էն պառավը& Դե, նա, որ մեկ-մեկ մեզ ճակնդեղի արաղ էր տալիս: Տրտնջում էր, թե շատ չի անցնի, երբ մարզի գյուղերից ու գյուղաքաղաքներից կվերանա անասունը: Կխլեն մարդականցից: Թե ո՞վ էր խլելու, ինչու՞, ինքն էլ չգիտեր: Իսկ նրան ինչ-որ սուրբ է երազ եկել ու ասել այդ բանը,- լռեց Սահակը մի պահ: - Դավթակ, ճիշտն ասա . Թորգոմանց աղջիկը բո՞զ է:
Ո՞վ էր քեզ էդ հիմարությունը գրել:
Սուսանը: Բայց մարդու բան չասես: Առանց այդ էլ դժբախտության մեջ են: ՈՒրեմն ի՞նչ Խելքը գլխին աղջի՞կ է:

Կարո,- եղբոր հարցը անպատասխան թողած` գոմից ելնող Կարոյին դիմեց Դավթակը: - Թորգոմանք էն ուր էին տեղափոխվելու՞:
Նովոռոսիյսկ: Թորգոմի Զավենին մեծ պաշտոն են առաջարկում այնտեղ: Պրծեք, Գեւոն ու Վարուժը հիմա սառան, թե կտրել- դարսել են:
Դավթակը եղբոր հայտնելիք լուրը ձգձգում էր: Վերաջպես խոսեց.
Ուզում են պսակել Նովոսիբիրսկցի մի տղայի հետ, որ նույնպես նոր է տեղափոխվել Նովոռոսիյսկ: Հիմա քո ինչի՞ն է պետք, Սահակ` նամուսո՞վ է թե՞ եսիմ ինչ:
Մի տեսակ նեղվում է սիրտս: Նման վիճակները քեզ անծանոթ են:
Փերիկը մինչեւ հիմա էլ հալումաշ է լինում քեզ համար: Նշանելու էին եկել, մերժել էր, հոր խոսքը գետնովը տվել: Գայանեն քրոջը խղճացել, անցել էր նրա կողմը: Վարուժին հարցրու, կասի: Փերիկը քո խոսքին է սպասում:
Նրա մեծն է՞լ է իմ առաջարկին սպասում: ՈՒզող չունեն, թանկացնու՞մ են իրենց: Էդ փեսացուին էլ հնարած կլինեն:
Չարացա՞ծ ես, Սահակ: Փոքրդ եմ, բայց մի խորհուրդ տամ, եթե կարելի է. դաժան մի եղիր մարդկանց նկատմամբ: Փերիկը մեղք ունի՞, որ սիրում է քեզ: Ուրիշի հետ էլ չի ամուսնանա, եթե դու չուզեցիր:
Հիմա՞ր է, ինչ է: Հլա մի հարցներ` ես իր հանդեպ զգացմունք ունե՞մ:
Գար դիմե՞ր` թույլ տուր քեզ սիրեմ:
Հա: Թող ասեր: Կամ հասկացներ գոնե:
Դա եղավ հայերե՞ն: Ո՞ր հայ աղջիկն է սիրտը առաջինը բացում:
Հայ աղջիՆկը, հայ աղջիՆկը& Ի՞նչ եք առել- անցել: Մեր պոռնիկները հայ չե՞ն: Սուսանը հայ չի՞: Նադրի թվի բաներ ես մոգոնում:
Դու էն կողմերում աղջի՞կ ունես: Թե ունես, էլ խոսքը կտուրը մի գցիր: Դրանում զարմանալի կամ դատապարտելի ոչինչ չկա:

Կա մեկը, Դավթակ: Հրեշավորության հասնող գեղեցկությամբ մի աղջիկ: Կպել, պոկ չէր գալիս Թողեցի, եկա:
Դավթակը մտքերի մեջ ընկավ: Մի բան էր հարցնելու, բայց եղբայրը կարող էր վիրավորվել, անհամեստ համարել կրտսեր եղբոր համարձակությունը: Բայց երկմտանքը երկար չտեւեց.
Ի՞նչ կապերի մեջ էիր նրա հետ:
Կապեր էին, էլի: Ի՞նչ է եղել
Դու երեխա՞ ունես նրանից:
Գոմից նրանց կողմը Կարոյի նետած պարանը վերցրեց Սահակը, շեշտակի եղբորը նայելով ասաց.
Գնանք: Չլսեցի՞ր ինչ ասաց: Վարուժն ու Գեւոն սպասելիս կլինեն:
Ունե՞ս,- հարցը կրկնեց Դավթակը:- Կարո, դու մի գա անտառ: Պետք կլինես այստեղ: Նախնիները առանց քեզ` ոնց որ ձմեռն առանց ձյան:
Չէ,- պատասխանեց Կարոն: - Իմ տեսած չոր տանձենին գտած չեն լինի: Հայրդ որոշել է քո հարսանիքի պատվին բոլոր կանանց գրդնակներ նվիրել ու գդալներ:
Սահակը նայում էր նրանց, անհասկանալի անհամաձայնությամբ պտտում գլուխը, իբր հլա սրանց տարիքին, իրենց զրույցին: Ապա սկսեց հետեւել նրանց` մտքում հոր վրա զայրացած. ,,Մի տաս ընտանիքի գրդնակ ու շերեփ- գդալ է շինելու: Բան ու գործ չունի՞: Խանութը լիքը դրանցից` ինչ ձեւի ասես: Սրանք` անպայման փայտից, այն էլ տանձենի: Որի տանը մի պահարան աման-չաման չկա: Տեսեք-տեսեք` ադաթ է. հարիսի շերեՆփ, սպասի գդաՆլ: Ստից բաներ են մոգոնում: Այնքան էլ գոՆհ են իրենց էս կյանքից: Բա մի թիզ Կարոն: Ասես վաթսուն տարեկան լինի: Մարդու լեզվով է անասունի հետ խոսում: Թրիքի կարոտ& Առանց թրիքի կյանք չունի,,&
Արի, Սահակ: Ի՞նչ ես այդքան հետ ընկել,- կանչեց Դավթակը:

Սահակը ոչ անմիջապես պատասխանեց.
Ես չեմ գալիս, գնացեք:

22.

Հարսանիքի հրավերը Գեւոն հասցրեց Հասմիկենց տուն: Բագոն անչափ գոհ էր: Ընկերները դա նկատեցին անսքող բավականությամբ, քանի որ վերջին ժամանակներս նրա դեմքին նախկին անհոգությունն ու զվարթությունը չկար:
Հեռանկարը զբաղեցրել էր մի քանի կողմերով: Հասմիկը կլիներ գավառական քաղաքի հարսանիքում, կծանոթանար նիստ ու կացին, բարքերին ու ադաթներին, վերջապես կմտածեր, որ ամեն ինչում եվրոպականին ընդօրինակլեը բնավ էլ ընդունելի չի հայոց ընտանիքներում: Աղջիկն ինքն էր շտապում: Պատվիրել էր փարիզյան մոդայիկ համապատասխան մի զգեստ եւ օրերով զահլան էր տանում իրենց ընտանիքի համար անփոխարինելի դերձակի: Շտապեցնում էր` համոզված, որ իրեն առաջին իսկ հայացքից դուր չի գա կարածը, ստիպված կլինի ինչ-որ բան փոխել, ու հանկարծ կուշանա պատրաստի զգեստը` ի չիք դարձնելով բոլորին այդ զգեստի մեջ երեւալու սպասումները: Դերձակը ներդրեց իր ողջ հմտությունը, եւ հարսանիքից մի քանի օր առաջ արդեն Գեւոյի, Մարիամի ու Բագրատի առաջ կոկետաբար անկաշկանդ սեթեւեթում էր ու հագի զգեստը տարբեր դիրքերից եւ լուսավորության տարբեր պայմաններում զննում բծախնդրորեն: Հանգստացավ միայն այն բանից հետո, երբ ներկաները անկեղծ հիացքով նշեցին, որ այդպիսի զգեստ չունի նույնիսկ համալսարանի դասախոս գեղեցկուհի Դոնարան: Դա ամենաբարձր գնահատականն էր: Միայն մնացած չորս օրերից երեքը տրամադրեցին պարերի ուսուցմանը: Մարիամը ստիպված էր նրա հետ մնալ Երեւանում, սովորեցնել պարային հույժ կարեւոր շարժումները, որից հետո երկուսով կներկայանային հարսանիքին: Բագրատն ու Գեւոն նրանց թողեցին այնտեղ, եկան ծննդավայր:

Հարսին տնից հանեցին թաղում եւ դրանից էլ այն կողմ հստակ լսելի հարսանյաց նվագների ուղեկցությամբ: Ողջ թաղն էր պարում` մանուկից ծեր: Միայն Սուսանի մայրն էր պարից դուրս. պատշգամբում կանգնած ժպտում էր դժգույն ժպիտով, երեւի երազում այն օրը, երբ իր տնից նույնպես հարս կտանեն եթե ոչ Սուսանին, ապա գոնե մյուսին, որը դեռ երեք տարեկան էր ընդամենը: Չմերժեց Ծովիկի ծնողների խնդրանքը, որ իր տղան կանգնի նորահարսի կողքին` որպես հարսնեղբայր: Ծովիկը երբեմն-երբեմն նկատելի սեղմվում էր դեռահաս ,,եղբորը,,` հոգում այն բերկրանքը, թե ինքն էլ վերջապես եղբայր ունեցավ: Հարսնեղբայրն, իրոք, հարսանիքից հետո էլ հարազատ եղբայր չունեցող հարսի կյանքում այդպիսին էլ մնում էր:

Թաղը պարում էր հարսի տան առաջ: Դավթակը գլխաբաց էր, նույն վայելուչն ու գեղեցիկը: Հարս ու փեսան ամեն ինչով լրացնում էին միմյանց: Առավել ձեւազուրկ էին կանայք: Ինչպես նրանց հագուկապը, այնպես էլ ուրախությունն ու հիացքը անչափ բնական էին, հուզիչ: Անկեղծ եւ ինքնաբուխ էր ամեն բան: Պարերի մեջ հայրերից մի քանիսը միայն մասնակցություն ունեցան` հարսի եւ փեսայի հայրերը, որպես ադաթի պահանջով չպարելու իրավունք չունեցողներ, Մարիամի հայրը, որը դեռ պատերազմից առաջ պարային համույթի ճանաչված պարող էր եղել եւ Գուրգենը: Վերջինիս ուժով քաշեցին պարի մեջ, որպես բոլորովին վերջերս ,,ամենքից թաքուն փեսա եղածի,,: Իսկ նա պարեց ինքնատիպ, գեղանի, Մարիամի հորից ոչ պակաս վարպետությամբ: Մանուշը չգիտեր դրա մասին: Նրա սիրտն ուռավ ամուսնու համար ապրած երջանկությամբ: Գուրգենի թեւերը բարձր էին բոլորից: Միսականց պառավը` Միսակի մայրը, սրա-նրա ուսերից խլեց լավաշներն ու նետեց դեպի նա: Լավաշները Գուրգենի թեւերին ու ձեռքերում` ասես փոքրիկ լաչակներ: Այդ պահին պարով առաջ եկավ Մանուշը: Շրջանն ավելի լայնացավ: Մանուշը ուսերից գցեց վերարկուն: Բոլորը նկատեցին նրա մարմնի անսովոր գիրությունը, հղիության ազդակ կորությունը փորի:
Գրկանանց, պարեք, գրկանց, - լսվեց մի կնոջ ձայն, եւ պահանջը դարձավ գրեթե բոլորինը.
Գրկանց, գրկանց:

Գուրգենը մի երկու պտույտ էլ կատարեց Գոհարի շուրջն ու շրջվեց Մանուշի կողմը: Գրկեց, գրեթե պոկեց գետնից, ապա վայր բերեց: Մյուս պարողները ասպարեզ բացեցին` իրենց կազմած շրջանի մեջ նրանց առնելով: Խելահեղ էր նրանց պարը: Շատ բան էր ասում այն: Դա անցյալն էր, ներկան ու այն ամենը, ինչ դեռ լինելու էր` ապագան, գալիքը:
Հոգնել էր Մանուշը: Գուրգենը նրան գրկեց կրկին եւ այդպես գրկած էլ տարավ տուն: Բավոն պատշգամբում, թեեւ խոնավ աչքերով, բայց անսպառ երջանիկ երգեց.
Հարս եմ գնոՆւմ, տանիՆց հեռանում&
Հարսանիքը շարժվեց դեպի փեսայի տուն: Կարճ էր այդ ճանապարհը` ընդամենը երեք-չորս տասնյակ քայլ, որ պարելով անցավ հարսանքավորը: Դավթակին թվում էր, անվերջ է ճամփան, իսկ իրենք դանդաղ են անցնում: Պարը վերջ չէր ունենալու կարծես: Իր ապագա տան բակին մոտենալիս Ծովիկը նայեց ետ, տեսավ ուսերով իրար հենված ծնողներին ու անանուն մի զգացումով արտասվեց: Գլուխը Դավթակի ուսին, ձեռքով հարսնեղբոր գանգուրները խառնելով` լալիս էր նա: Ձեւի, պատեհապաշտության, սովորույթի պահանջով գլորվող արցունքներ չէին դրանք: Այնպես էր ուզում ներում խնդրել, աղաչել, որ ետ տանեն այն բակից ու տնից, որոնց մասին երազել, դեպի ուր ձգտել էր տարիներ ի վեր դեռահաս հոգին: Գլուխն ավելի պինդ էր սեղմում նշանածի ուսին` ասես աղերսանքը հիմա էլ նրան ուղղելով` մի թող ետ տանեն, մի թող ետ դառնամ:

Դավթակն ամբողջ էությամբ ըմբռնեց նրա խռովքը, անցողիկ անկշռության վիճակները նորահարս սիրելի աղջկա, որը թողնում էր հորական տունը, մոր կաթի համը, օրորոցն ու ամեն-ամեն ինչ նրանց հետ: Մատների սիրագեղ, մեղմ շփումով հպվեցին վաղվա կնոջ աննման վարսերին, եւ ինքն էլ լացի ցանկություն զգաց
Ծովիկը հոր տան միակ զավակն էր:
Փեսայի կողմը իր դերի մեջ էր, հարս տուն բերողի տարերքի մեջ: Դավթակի մայրը մի խումբ կանանց հետ ելավ տան դռնից, հայացքը երկիքն հառած` մրմնջում էր: Աղոթք էին մրմնջում նրա շուրթերը, աղոթք առ Աստված, աղոթք որդու կայացող երազի բախտավորության համար:
Լավաշներ էին հարթակից դեպի պարողները նետվում, փռվում ուսերին, կախվում էին թեւերից: Լավաշներ, լավաշներ Լավաշ:
Նորածաղիկների ոտքերի տակ` շեմքին, փշրվեցին ափսեները: Հարսանքավորը ոգեղեն աղաղակներով ընդունեց հարսի մուտքը փեսայի տուն: Մանուշը ամուսնու թեւի տակ կուչ եկավ, ասաց.
Էսպիսի ուրախություն տեսած չկամ, Գուրգեն: ԻՆնչ հրաշք է սա:
Էլի կտեսնես: Դեռ շաՆտ կտեսնես, - պատասխանեց ամուսինը` փոխադարձ գգվանքով նաեւ իր հիացքը բերելով:

Պատշգամբում պարը թեժացել, չէր տեղավորվում: Բակում այն շարունակվում էր դեռեւս: Բոլորից նազով, բոլորից առանձնահատուկ Հասմիկի պարն էր: Հայկական խուլ պար, եվրոպական սանրվածք եւ փարիզուհու զգեստ: Ծափերի տարափը նրան էր ուղղված: Նա դրանից ավելի ոգեւորվում, վերանում էր իրականությունից: Մի երկու օրում պարի դասերից հմտություն քաղած` նա շլացնում էր շրջապատը, հոլանի, աննման պարով արտահայտում մի այլ խռովք եւս. իր հարսանիքն էր տեսնում սիրելի տղայի հետ, որն այս հարսանիքի, այս անսահման, չտեսնված ուրախության տոնի փեսա Դավթակի ամենամտերիմ ընկերներից է: Դա Բագրատն էր: Չէր մասնակցում պարին, ու չմասնակցեց: Երջանկությունից անսահման ուրախ ու հպարտ էր նա ընկերոջ մուրազով, բայց չպարեց:Հոգում եւ մտքում մի այլ էակի դժբախտությունն էր դեռեւս մխում
Ինչքան լավն ես, - շշնջաց Հասմիկը` պարից հետո նրա կողքը կանգնելով: - Այնպես եմ սիրում քեզ: Դու ճիշտ էիր ասում` այստեղ Երեւանից լավ է:
Բակում նոսրանում էր հարսանքավորը, երբ առաջ եկավ ու գլոր-գլոր պարեց Կարոն: Պար վերադարձան Գեւոն, Վարուժը, Միսակի Վանիկն ու Վրեժը: Հասմիկը ուժով շրջանի մեջ քաշեց Գայանեին ու նրա քույրերին` Մարիամի հետ: Բոլորից վրիպեց Գոհարի փախուստը: Կարոյին պարի մեջ տեսնելով` նախ անցավ կանանց խմբի թիկունքը, ապա ծլկեց. ապագա սկեսրոջ սուր հայացքն էր նկատել: Կարոն շինծու նեղացածությամբ նայեց աղջկա ետեւից: Ավելի եռանդով, խենթավուն շարունակեց պարը:

Դավթակը կողքանց հետեւում էր եղբորը: Սահակն անմասն էր այդ ամենին: Նա մտքերի կիսով էր այդեղ: Ինքն էլ չգիտեր, ինչ է կատարվում իր մեջ:
Դրամա կար նրանում: Այդ դրաման ինչ-որ չափով հայտնի էր միայն Դավթակին:
Երեք օր էր անցել: Տոնը իր խանդավառությամբ շարունակվում էր` դրսեւորելով այլեւայլ ձեւեր` ավելի բուռն, առավել կրքոտ հարազատանալով ազգայինին, ադաթին, սովորություններին: Այնպես էր վերընձյուղվել ոգեղենը մարդկանց, որ կանանց համար առանձնահատուկ, դարերից եկող մենաշնորհ ,,կարմիր խնձորի,, արարողությունը գրեթե ստվերում մնաց: Դրան սպասող չկար, ձեւն էր միայն եւ ծնողների հպարտության մի նոր առկայծումը: Այն կար ինքնին:
Հայի տուն էր վեր հառնում, հայատունն էր գալիս` ինչ-ինչ բաներ, խամրած կամ կորսված կերպեր Բոխուտի թաղին վերադարձնելու:
Ժպտերես էին մարդիկ: ՈՒրախություն կար: Այն նորովի էր սկսվում: Նորից: Այն օրը, երբ նորահարսից բացի մյուս բոլոր բուհականները, Դավթակը նրանց հետ, մեկնելու էին Երեւան, վերջինիս մի կողմ կանչելով` Սահակը հայտնեց.
Էն կողմերն եմ գնում: Տանը Գորիսի մասին եմ ասել` իբր բանակի ընկերոջս մոտ: Հարցնեն, կավելացնես, թե հնարավոր է Կապանում հիմնավոր գործի անցնեմ: Այդպես է պետք, Դավթակ: Եթե շատ ուշանամ, կասես ճշմարտությունը. ես երեխա ունեմ այնտեղ: Անցյալ անգամ ճիշտ կռահեցիր դու:

Եղբայրների գրկախառնումն էր հրաժեշտին ամրություն տվողը: Ներկաները կարծեցին, թե դա սովորական գրկախառնություն է` ուրախության դրսեւորում: Սահակը հրաժեշտ տվեց, համբուրեց Գոհարին, անհամարձակ ողջագուրվեց նորահարսի հետ եւ, արգելելով ուղեկցել իրեն, մեկնեց: Ծնողների տագնապած սրտում մի չպարզված հարց ծվարեց. Ինչո՞ւ էր բանակից վերադառնալուց հետո իրենց ավագ որդին այդքան տխուր:
Դավթակը թաքցրեց եղբոր գաղտնիքը, սպասում էր նրա հեռագրին:
Անցավ մի ամիս: Երեւանում իր աչքն էր ցույց տալիս գարունը: Սենյակը, որ վարձել էին ընկերներով /իրականում բնակվում էին Դավթակն ու Ծովիկը/, ծխով էր լցվել: Էժան ծխախոտի թույնով էին տղաները լցնում իրենց թոքերը, աղջիկների դժգոհությունը հրահրում: Իրենց մասին չեն մտածում, թող մտածեն Ծովիկի մասին, որ գիշեր է անցկացնելու ծխարան հիշեցնող այդ սենյակում` նշել էին:
Հեռագիրը Պսկովից էր: Դավթակը կարդաց, դրեց գրպանը: ՈՒշ երեկոյան, երբ ընկերները հրաժեշտ տվեցին, կարդաց եւս մեկ անգամ ու տվեց Ծովիկին, ասաց.
Կարելի էր քեզ ասել դրա մասին նախօրոք, բայց դեռ ժամանակը չէր:
,,Ամուսնացա: Մերոնց ասա` տղա երեխա ունեմ: Սահակ,,` գրված էր հեռագրում:
Բա հիմա ի՞նչ ենք անելու, - հոգածությամբ աչքերըխոնավացրած` հարցրեց Ծովիկը: - Եկող շաբաթ Կարոյի ու Գոհարի նշանն է:

Դեռ չենք ասի: Թողնենք նշանից հետո: Ավելի լավ չի՞ լինի, նշանից հետո ծնողներդ գան, բարեկամաբար բացեն այս գաղտնիքը: Հատկապես հայրս ծանր է տանելու իրողությունը այնքանով, որքանով դեմ է խառնամուսնություններին: Իմանա գիտակցել, բայց չեմ հայտնել իրենց, շատ է կոտրվելու:
Տուն կգնանք, խոսիր հորս հետ: Երեւի ճիշտը քո մտածածն է. հայրեր են, ավելի լավ կհասկանան հարցի նրբությունը Մեղք չեղա՞վ Սահակը, Դավթակ: Երեխա է ունեցել, պիտի ուրախանանք, բայց մի տեսակ
Ճակատագիր է երեւի, Ծովիկ: Ասում են` ճակատագրից խուսափել չի լինում:
Ինչպես նրանց նշանն էր մի քանի շաբաթ գաղտնի պահվում թաղեցիներից, այնպես էլ Կարոյինը չիմացվեց, մինչեւ Գոհարը կավարտեր իններորդ դասարանը:
Քրոջ նշանդրեքի երեկոյան Դավթակը զրուցեց աներոջ հետ եւ տվեց հեռագիրը: Զոքանչը զարկեց ծնկներին, լաց եղավ, սրբեց աչքերն ու հանդիմանական իրեն նայող ամուսնուն ասաց.
Բա առանց ծնող ամուսնանո՞ւմ են: Օտար է, օտար: Ինչո՞ւ ես թաքցրել, Դավթակ ջան: Ասեիր, ծնողներիդ տանեիր, նամուսով, մեր օրենքներով բերեիք: Ո՞նց է լինելու:
Լացդ վերջացրու, - սաստեց ամուսինը նրան: - Մտածիր, թե ոնց ես քավելու փեսայիդ մեղքը: ԳաղտնիՆք է պահել& Սա պատերազմ ու պարտիզանություն չի: Պետական գաղտնիք չի եղել: Ընտանիքի պատվի, գերդաստանի անունի, մեր ադաթի հարց է: Սահակի ապագայի մասին չե՞ս մտածել: ԳաղտնիՆք ես թաքցրել&
Չէի կարող: Սահակին խոստացել էի, - փորձում էր արդարանալ Դավթակը:

Չի կարելի, տղա ջան: Այդպիսի դեպքերում գաղտնապահությունը երբեք չի արդարացրել իրեն: Անարդար ես վարվել:
Կարոյին ու Գոհարին իսկությունը չասվեց: Կարիք չկար ազդել նրանց տրամադրության վրա: Երեք ընտանիքների ծնողները` եռակողմ խնամություն, ստեղծված կացությունից դուրս գալու ելք էին փնտրում: Դավթակի մայրը իր համար էլ անհասկանալի մեղադրում էր ամուսնուն` տղային տանն ու դռանը ժամանակին չկապելու համար.
Դե արիՆ, գլուխդ քարը տուր, թե տղա պիտի փրկես էն աշխարհներից: Օտար աղջիկը, - հարցում չպարունակող խոսքով բոլորին ասաց: - Օտարը կթողնի՞, որ հայի տղան հայրական տուն վերադառնա:
Ամուսինը դժգոհ պատասխանեց.
Դարդդ երեխայի դարդից չի տարբերվում:
ՉէՆ, խնամի, - չհամաձայնեց Ծովիկի մայրը: - Նրա դարդը մոր դարդ է:
Լաչակը ճակատին պինդ քաշելով` գրեթե աչքերին իջեցրեց Կարոյի մայրը ու միջամտեց.
Մոր դաՆրդ, հոր դաՆրդ, երկուսն լէ մեկ ին& Երկուս լէ կմտածին, թե էն իրենց թոռ ի՞նչ ազգի ի: Ես` իմ Աստված. հայ չեղի ձեր թոռ: Ներող էղիք:
Սա էլ իր հիմարությունն սկսեց, - անկեղծ զայրացավ Կարոյի հայրը: - Փիլիսոփա դարձա՞ր:
Ես ի՞նչ փիլիսոփա, մարդ: Ես հայու կընիկ իմ: Հայու օջախ տեսնիլն ի իմ փիլիսոփայություն: ՈՒրիշ ի՞նչ դարդ տի էնիմ: ՄեՆնք տի մխիթարենք իդա տուն: Մեկ տուն չե՞նք: ,,Մարդկանց հոգսը քիՆչ է,,& , - հեգնեց ամուսնուն: - Քիչ չէ: Հըմը էսօրվանից իդա հոգս նաեւ մերն ի, ըմմենունս:
Դավթակին կուղարկեմ, - մտքերից սթափվում էր հայրը: - Թող գնա, համոզի-բերի: Բերի նրանց էլ հետը, ինչ կասեք:

Ելքը, խնամի, դա է, - պատասխանեց Ծովիկի հայրը` ասես հենց այդ վճիռին էր սպասում: - Թող գնա: Կարոյի ու ընկերների հետ վեր կենան ու գնան: Սահակին մարդավարի է բերել պետք: Միայն գերդաստանի հարց չի: Բոլորիս համար է:
Էդ ինչ խելռաք, - ընդվզեց Կարոյի մայրը: - Չուզի՞ք աշխարհե աշխարհ էնիք, զուռնա-դավուլ զարգիք` մեր տղա օտար աղջիկ ուզեր է: Թող զիմ լաճ էրթա: Կամ տղոցից` մեկն ու մեկ: ԱՆյ կեղի հայերեն:
Այս խոսքը կրկին մտքերի գիրկը տարավ ներկաներին: Շուտով ժպտացին իրար` խնամի, շատվորով գնալը մեՆծ պատիվ է կյանքը գողեգող սկսողի համար: Դավթակը, քանի որ մեղք ունի այս հարցում, թող ցանածը ինքն էլ հնձի:,,Շունը սատկացնողն է քարշ տալիս,,: Անամոթ լակոտներ& Նամուսս ցեխը գցեցին: Թող գնա: Համ էլ արդեն լաՆվ գիտի Ռուսաստանների տեղը:
Դավթակի առջեւ դրվել էր մի խնդիր, որի լուծման համար ոչ դասեր էր նա առել, ոչ գիրք կար դրա մասին, ոչ էլ որեւէ օրինակ` անցյալից եւ այդպիսի պահանջով:

23.

Եղբորը Մոսկվայում դիմավորեց Սահակը: Ողջագուրվելուց, կարոտն առնելուց հետո հարցուփորձ արեց տնից, Հայաստանից, այլեւայլ բաներից: Եղբոր հրճվանքով ուրախացավ քրոջ եւ Կարոյի նշանդրեքի համար ու լռեց: Սպասման լռություն էր: Նա գիտեր արդեն, որ Դավթակի այդտեղ հայտնվելը միայն եղբոր կարոտ չէ:
Եկել եմ մոր հոր պահանջով, - խոսեց Դավթակը, - երբ կայարանամրեձ ճաշարանում նստեցին հաց ուտելու: - Ասում է, վերցրու ընտանիքդ, արի տուն:

Կեր: Ճաշդ սառավ: Մարգարին-մուրգուրունով է: Հետո ուտելի չի լինի: Ոնց որ լափ, - անդրադարձավ ուտելիքին, եւ ասես անկարեւորում էր եղբորից լսածը: - Լափի եմ սովորել: Մորս եփած ճաշերը դժվաՆր թե մարսեմ: Կեր:
Թե կերածդ լափ է, ինչո՞ւ ես հապաղում: Մի խոսքով, ծնողի պահանջ է. հայրիկն ասաց, որ միասին վերադառնանք` կինդ ու երեխադ հետներս:
Բա որ ինքը չի ուզո՞ւմ:
Ո՞վ` ինքը:
Մաշան: Ոչ-բարով` կինս: Չի ուզում: Հեշտ ու հանգիստ էլ ասում է` դու կարող ես գնալ, բայց Մուշեղիկին չեմ տա: ԲաՆ: Կարծես Մուշեղը իրենն է միայն: Կսպանեմ շան քածին& Կվերցնեմ մի օր տղայիս, կփախցնեմ: Իսկ հիմա չէ: Հիմա չի լինի, չեմ կարող: Հորս այդպես էլ կասես:
Բա որ էլի երեխա ունենաս:
Չեմ ունենա: Թե ունեցա, երկուսին էլ կփախցնեմ:
Երեւի վեր կենանք, - նկատելով մատուցողին կանչող եղբոր հայացքը` Դավթակն զգաց, որ գրեթե առանց թիքա կտրելու խմածը Սահակին արդեն հերիք է: - Ահագին ժամանակ նստած ենք: Գնանք:
Ո՞Ւր գնանք: Պսկո՞վ: Դու գնալու ես, բայց գիշերով Հայաստան: Քեզ դիմավորելուց առաջ գիշերվա գնացքի տոմս վերցրի, որ վերադառնաս:
Բա հորս
Չեմ գալու, ասացի: Հետագայի բան է:
Գնանք, գոնե երեխային տեսնեմ:
Ինչի՞դ է պետք: Մի քանի ամսական բան է : Միայն մազերն են սեւ: Մնացածը` ոնց որ ձյուն: Տեսնես` կզզվես:
Զարմանալու բաներ ես ասում, Սահակ: - Թե զզվում ես նույնիսկ երեխայից, այստեղ մնալդ ի՞նչ միտք ունի:

Քեզ թվում է, միայն երեխան կարող է ինձ այստեղ պահել: Ինքը, ինքը: Շան քածը: Արտաքինով կախարդեց& Ոտով-գլխով թաղվել եմ: Չեմ գալիս: ՉեՆմ կարող:
Մեր հայրը պատվազրկված կզգա իրեն: Մամայի մասին էլ չեմ ասում: Կդիմանա՞:
Ինչի՞ն պիտի չդիմանա: Դու մոտն ես, Գոհարը մոտն է: Ռանչպար Կարոն հարազատի պես կդառնա: Նրանց դուք հերիք եք: Կապրեն, չեն գժվի:
Դավթակը գերադասեց լռել: Եղբոր վիճակն ու դժգոհությունը քանի գնում ավելի անհասկանալի էին դառնում: Շտապում էր ժամ առաջ նստել գնացք, հեռանալ, վերադառնալ տուն: Իսկ թե ինչպես այտնեղ կներկայացներ այս ամենը, ճանապարհին որոշելու բան էր: Գնացքը շարժվեց: Սահակը գլխիկոր քայլում էր վագոնի կողքով: Ընթացքի արագացմանը համապատասխան` արագացրեց նա իր քայլերը եւ անցավ վազքի: Դավթակը սարսռաց: Եղբորը արդեն չէր տեսնում կիսախավարի մեջ: Նրան թվաց, թե Սահակը փոխել է վճիռը, վազում է հայրենի եզերք սլացող գնացքի ետեւից: Սակայն այդպես չէր: Սահակն ինքն էլ չգիտեր ինչ է կատարվում հետը:
Ոչ միայն գիշերային կայարանում, ոչ միայն հայրենիքից հեռու Նա ամեն ինչով տարրալուծվել էր ամբոխի մեջ:

ՈՒղեւորները գիշերվա պատրաստությունը տեսել, անցել էին խցիկները: Ոմանք արդեն փակվել այնտեղ, կիսաձայն զրուցում էին ծանոթ-անծանոթ ուղեկիցների հետ, ոմանք էլ, գնացքին գուցե վերջին պահին հասած, սեղանիկին էին դնում ճանապարհի համար նախատեսված ուտեստները, որեւէ ոգելից խմիչք հանում ճամպրուկից, աչքով անում կողքինին կամ դիմացինին, որ նույնպես հանել էր իրենը: Եվ անպայման ոգելից` ծանոթանալը հեշտացնող, կատար տաքացնող ինչ-որ բան:
Սկսվել էին բաժակի եւ զանազան պատմություններով իրար հերթ չտվողների տարերքային պահերը: Խառն ու հռհռուն աղմուկ էր, շրջապատի նկատմամբ արհամարհանք, լկտի սանձարձակություն: Դավթակը մոտենում խցիկի դռանը, մոլորված նայում էր ներս եւ կրկին վերադառնում, կանգնում պատուհանի դեմ` խառնիխուռն մտքերի կծիկը քանդելու: Մի մարդ, որ երեւի կռահել էր նրա հոգնած եւ անտրամադիր լինելը, մոտեցավ, առաջարկեց կից խցիկում իր կողքի տեղը: Դավթակը տեղափոխվեց: ,,Եթե միայն այսպես հեշտ լիներ կյանքում տեղը փոխելը,, , - անցավ նրա մտքով, երբ արդեն պառկում էր: - Ժամանակավոր հանգրվանները հեշտությամբ են փոխվում: Այդպես հեշտ էլ գտնված են նրանք: Դժբախտություն է, երբ այդ վայ ժամանակավորը վերածվում է մշտականի` դիմազրկված, անիմաստ,,:

Վագոնը ներդաշնակ ճոճվում էր ռելսերի միապաղաղ աղմուկի հետ: Ցածի նառին արդեն խռմփում էր մեկը, որ մի քանի րոպե առաջ էր եկել ինչ-որ խցիկում խրախճող խմբի մոտից: Հանկարծ տարածվեց բարձրաձայն մի ծիծաղ, վերածվեց քրքիջի: Նրան խառնվեցին մյուսների հռհռոցները, որոնց մեջ առավել զիլ ու կչկչուն էր կանացի մի խրխինջ: Թվում էր, վերջ չի ունենալու այդ կոշմարը:
Գլուխը բարձով ծածկած` Դավթակը փորձում էր հնարավորին չափով խլացնել լսելիքը: Բարձի տակից հետեւում էր հայտնվող-փախչող լույսերին, որոնք մնում էին ետեւում, ուր կիսախավար կառամատույցում խառնիճաղանջ ամբոխի հետ միաձուլվեց Սահակը:

Նախախնամության եւ ճակատագրի ամենազորությունը հաճախ անհաղթահարելի պատնեշի դեմ է կանգնեցնում մարդուն, եւ բավական է ցուցադրի բնական կամ ձեռքբերովի կամազրկություն, ի վերուստի փորձարար ձեռքը իր խաղալիքը կդարձնի նրան: Սահակը, որն իր Մաշային որակավորում էր ,,հուրի-փերի,, կամ ,,կինոյի հրաշք,, , չէր ուզում եղբորը գոնե մի խոսք ասել նրա արտասովոր աշխարհի մասին: Չգիտե՞ր այդ ներաշխարհը, թե՞ չէր փորձում թափանցել այնտեղ: Իսկ իրե՞նը: Իր ներաշխարհը թափանցե՞լ էր նա: Գիտե՞ր իրեն: Չգիտեր, հիրավի: Այլապես ի՞նչն էր չարացածության անորոշ վիճակը, որում հայտնվել էր: Սիրո կրքոտ պահերին երեւի արբենում էր, վայելում տիրողի անասելի հաճույքը, գուցե մինչ այդ նաեւ պայքարում հրապուրիչ էակի հրայրքներին չգերվելու, կուրորեն դեպի կլանիչ խաբկանքը չգնալու ճիգերով, բայցեւ գնում էր, տրվում, տիրում: Արդյոք Սուսանի անհեռատես, գուցե նաեւ Դավթակի ու Բագրատի նկատմամբ վրեժխնդիր կամքով հղված նամա՞կն էր հակադրել Սահակին իր աշխարհի, հարազատների, հայրենիքում մնացած ամեն ինչի դեմ, թե՞ նրա բնույթն էր այդպիսին` սայթաքել ու սայթաքելը պայմանավորել արտաքո գործոններով, մեղքը փնտրել այլոց, բայց ոչ երբեք սեփական անձի պարզունակ եւ չմաքառող բովանդակության մեջ: Կցկտուր գնահատականներում, որ նա տալիս էր յուրայինների, ծանոթների, Մաշայի առնչությամբ, երբեք փորձ չարեց լինել վերլուծական եւ ուղղամիտ: Եսակենտրոն մղումները թույլ չտվեցին հաճույքն ու վայելքը գոնե մի անգամ ստորադասել հոգեւոր ու բանական այլ գործոնների: Նա եղավ իր կյանքի մանրուքները աշխարհի, մարդկության, ազգային արյունակցական կարեւորից վեր դասող ու չընդունեց չնչինն իսկ այն ճշմարտության, որ արտաքին աշխարհը, հասարակությունը, կենսական պայմանները թե ունեն նկատելի արատավորություն, ապա, ինքդ քո մեջ ներփակվելով, ավելի վնասակար ես դարձնում հին այդ ահավորությունը, խորացնում հայտնի եւ անհայտ բոլոր այն վիհերը, որ սարքում է մարդու ճանապարհին իրականությունը` որոգայթի պես: Սահակը նախապատերազմյան ծնունդ էր: Դեռ չէր լրացել նրա երկու տարին, երբ հորը տարան կռիվ: Վիրավոր, հաշմանդամ ծնողին հետագայում նա չհասկացավ: Երեխա էր, գարեհացը ամեն բանից գերադասող: Մեծացավ ինքնամփոփ, միայն իր շրջագիծը տեսնելով: Պատանեկան շրջանը անցկացրեց սին հովերով, թե ինքը տաղանդավոր է, ոչ ոք անգիր արտասանություններով չի կարող իր հետ մրցել, ասմունքող է /այդպես էր նրան որակավորել կիսագրագետ ուսուցիչը/: Դերասան պիտի դառնար, ,,անզուգական ասմունքող,,: Թաղի անցուդարձին, տղայական խաղերին անտարբեր` հորինել էր իր աշխարհը, կյանքի զուտ իր բեմը: Ոչ անասունի եւ գոմի հոտը կարողացավ տանել, ոչ փայտ բերեց անտառից, ոչ էլ խոտ քաղեց: Ծնողները զսպած զայրույթով հազիվ էին կարողանում տանել այդ բոլոր հրամանները, որ նա տալիս էր դեռեւս երեխա Դավթակին` չնկատելով, չուզենալով նկատել ձմռան ցրտին կամ ամռան տապին մանկան լացը զսպող եղբորը, որ քաշում էր, հաշմանդամ հոր փոխարեն տանում տան տղամարդուն հատուկ լուծը: Ավարտեց միջնակարգը, գնաց մայրաքաղաքում իր ասմունքով ,,մեծամեծներին շշմեցնելու,, եւ ապացուցեց գիտելիքների, արվեստների, նաեւ ասմունքի ասպարեզում իր բացարձակ դատարկությունը: Կրկնակի չարացավ: Ծառայության ճանապարհելիս հայրը թաքուն կուլ տվեց վիրավորանքը. ծնողները սիրասուն զավակին բանակ ուղարկողի սրտառուչ լացին ծածուկ խառնեցին նաեւ որդուց փչող սառնության հետեւանք արցունքը: Սահակը չարացած էր, որ նրանք մնում են տաքուկ տանը, պառկելու են երբ ուզենան, ուտելու են երբ ուզենան, իսկ ինքը գնում է` ,,նրանց կյանքը պաշտպանի,,: Արտաքինով հրապուրիչ, հաղթանդամ տղան մյուս զինակոչիկներից տարբերվում էր շրջապատի նկատմամբ ու դեպի հեռուները գցած ,,ռոմանտիկ,, հայացքով եւ տան միակ վերարկուով, որ հագավ հակառակ մոր թախանձանքին, թե լավ կլինի թողնի հորը, որից հետո Դավթակը կհագնի, միեւնույն է մի երկու օրից հագից կհանեն, կհագցնեն զինվորական շորեր: Չպատասխանեց անգամ: Դուրս գալիս վանողական ետ-ետ էր գնում համբուրել ցանկացող հարազատներից` աչքը թախտին ընկած վերարկուին, որ մայրը ի վերջո տվեց հագնի: Հագավ եւ հավաքատեղիում լքեց հարազատներին, առանձնացավ Թորգոմանց աղջկա հետ: Ո՞վ չնկատեց այդ ամենը: Իսկ Դավթակը ներողամիտ նայում էր մի անկյունում աղջկան փայփայող եղբորը, նրա հպարտ կեցվածքին, նորաձեւ վերարկուին ու հիանում թաքուն

Հիմա գնացքում պառկած` Դավթակը վերհիշում էր այս ամենը, դրանց տալիս նոր գնահատականներ: ,,Սեր չի Սահակինը, - ցավով հանգեց այս հետեւությանը: - Սեր լիներ, մարդկային մղումներով գոնե մի բառ կասեր Մաշայի մասին: Մի՞թե բացի արտաքին մարմնական փայլից, այդ աղջիկը ուրիշ արժանիքներ չունի: Մաշային գրկել է` ինչպես ինքն իրեն կգրկեր: Ինքնահավան, ինքդ քեզ սիրահարված ես եղբայրս,,: Միտքն ավարտած` հառաչեց ու հիշեց Կարոյի առաջարկը. ,,Թե չի ուզենա գալ, չխնդրես: Այնտեղ թե այստեղ` նա նույնն է լինելու: Ավելի լավ է իր երեխային հայրություն անի: Կհամոզես, կբերես, հետո էլ խիղճդ է քեզ տանջելու,,: ,,Որտեղի՞ց գիտի նրան Կարոն, - զարմանում էր մտքում Դավթակը: - Իմ եղբայրն է, իսկ Կարոն ավելի լավ է ճանաչում: Կողքից նայողը գուցե ավելի լա՞վ է տեսնում, ավելի խո՞րն է թափանցում` անկողմնակալ, անշահախնդիր: Իսկ Սահակը նրան ռանչպար անվանեց, թրիքոտ: Երանի նրա պճեղի չափ բան ունենայիր մեջդ, եղբայր,,:
Նա հիմա չի կարող, չի ուզում գալ, - ծնողներին ասաց Դավթակը: - Հետո: Մի տանջվեք: Համարենք, ծառայելու է եւս մի երկու տարի: Երեխա կա, տղա է, հայրություն պիտի անի՞, թե ոչ: Ամեն ինչ ժամանակը ցույց կտա: Խնդրեց այլեւս չգնամ էն կողմերը: Հարկ լինի, ինքը կգա: Մի լա, մերա: Բարին ցանկացիր նրան, հաջողություն մաղթիր, եւ եկեք բավարարվենք եղածով: Լավ կլինի&
ՍուսաՆն աղջիկ: Թող աստված քեզ քոնը տա& ՈՒզեինք Թորգոմանց աղջկան, Սահակս հիմա կողքիս կլիներ, - լաց եղավ մայրն ու կուչ եկավ թախտի վրա: - Բա ես ո՞նց էս ցավին դիմանամ:

Անիծելը մեր գերդաստանին ծանոթ բան չի, կնիկ: Մյուս անգամ բերանիցդ անեծք չլսեմ, - զայրացկոտ սաստեց Դավթակի հայրը: - Ամեն մարդ իր խելքից է տուժում: Մեր Սահակն էլ էդքան խելք ունի:
Ամեն ինչ խելքի հե՞տ ես կապում, հայրիկ: Իսկ ես եկել եմ այն կարծիքին, որ մարդը ի ծնե պարգեւված ճակատագրի` բնույթի, էության եւ կոչման ի կատար ածողն է: Ցուցաբերում ենք այն, ինչ տրված է ի վերուստ: Ասածդ խելքն էլ է դրա մեջ:
Թե էդպես մտածենք Բա ինչի՞ համար են ընտանիք ու դպրոց, թաղ ու հարեւանություն, ընկերներ ու բարեկամներ, - ծոր տվեց հայրը անհամաձայն եւ դեռ կշարունակեր թվարկումը, բայց բավարարվեց իմաստնացած, կյանքի բովը խոնարհաբար ենթարկվել է նշանակում դա: Շատերը` անզոր հաղթահարելու կյանքի առաջ քաշած խնդիրները, թուլամորթաբար շառը գցում են քո ասած ճակատագրի, Աստծու տվածի եւ նման բաների վրա: Դրանք միայն իրենց սիրող մարդիկ են, մորթապաշտներ: Փառք Տիրոջը, դու այդպիսին չես: Մի մորից եք ծնվել, բայց արի տես, որ դու եւ եղբայրդ զուտ արտաքինով եք իրար նման: Մնացած ամեն բանում տարբեր եք: Դու առողջ հայացքով ես նայել շրջապատին, սովորել, դասեր առել լավից, մարդկայինից: Այդպիսին էլ մնա, ավելի լավացիր: Ընտանիքի տերը` տղամարդը, պիտի լինի տան համար առաջին եսը, բայց ոչ` եսասեր թուլամորթ: Իսկ Սահակը Դե, ի՞նչ ասեմ: Դու քեզ ,մի դավաճանիր, տղա ջան: Էդ ճակատագիր-մակատագիրն էլ իրենց հերթին: Խելքս դրանից չի հասնում Դու քո ճանապարհը գնա, լավ ես սկսել: ՈՒ կտեսնես, որ տունդ, ընտանիքդ տեղ կհասցնես:

Կարոյի հայրը մի անգամ ,,Աստվածաշունչը,, բացեց, իմ ու նրա համար մի էջ կարդաց: Քո ասածի մեջ շատ բան կա այնտեղ գրվածիծ: Կարդացե՞լ ես, հերա:
Չէ, բալա ջան: Ո՞նց կարդայի: Էնքան շառի եմ հանդիպել, էնքան բան են շառով կպցրել ջանիս: Իմանային ,,Աստվածաշունչ,, եմ կարդացել, հիմա չկայի:
Ինչքան լավն ես, հայրիկ: Ինչքան բան գիտես

24.

Մայթից տան բակը իջնող աստիճաններով վազքով իջավ Դավթակը: Ծովիկը լվացք էր փռում:
Արի, շուտ արա: Ինչ որ պետք է, հավաքենք: Շտապ գնալու ենք տուն:
Ի՞նչ է, Դավթակ: Բա՞ն է պատահել: Վա՞տ բան:
Չգիտեմ: Պատճառը չգիտեմ: Այն է ինձ հասել, որ բոլոր ծնողները կանչել են զավակներին: Օգնեմ, փռենք ու դուրս գանք: Ժամը վեցի ավտոբուսին կհասնենք: Բոլորն սպասելու են ավտոկայանում:
Դու փռիր, - ինչ-որ ցավի արտաքինից զսպումով Ծովիկը շտկվեց, լվացքի կողովի մեջ գցեց մի վերնաշապիկ ու շարժվեց տուն մտնելու` ասելով: - Դու էդ մի քանիսը փռիր, ես պատրաստվեմ:
Հը՞, - անհանգստացած նրան մոտեցավ ու մեղմիկ գրկեց Դավթակը: - Ի՞նչ պատահեց: Ի՞նչդ է ցավում:
ԷԷԷ նորից երեխայի հարց տվեցիր: Ի՞նչս պիտի ցավի, - աննշան վարդագունած` պատասխանեց Ծովիկը ժպիտով: - Ի՞նչս պիտի ցավեր: Հայր ես դառնալու երկու ամիսց Մոռանում ես:
Չէ, սիրելիս, բա դա մոռանալո՞ւ բան է: Կարծեցի մի ուրիշ բանից, - քնքուշ գրկել, հաղթ բազուկների մեջ էր առել կնոջը: - Հոգնում ես, - համբուրեց այտերն ու ճակատը: - Սրանից հետո տան գործերը ինքս կանեմ: Քեզ հանգիստ է պետք: Հավաքվիր, սիրելիս, չուշանանք:

Անելու բան չկա առանձնապես: Ճաշը կթթվի: Տանտիրուհուն տամ:
Ճանապարհի համար ուտելիք եմ վերցրել, - Դավթակը ցույց տվեց շեմքի մոտ դրած թղթե տոպրակը: - Մնացած բաներն էլ տուր: Պատուհանը բաց արա, դրսի կողմից պանիր-մանիր կա գոգին: Դու դասի էիր, առավոտ եմ դրել: Թարմը կբերենք տնից: Տուր տանտիրուհուն:
Բոլորին համակած անհանգստությանն ու շտապելուն հակառակ` ավտոբուսը սողում էր ասես: Վերելքներում եւ ոլորաններում խռխռում էր շարժիչը: Վարորդը ստիպված էր երբեմն կանգնեցնել մեքենան, վերացնել ինչ-որ անսարքություն: Թե ջուր էր լինում մոտակայքում, բերում, հովացնում էր շարժիչը, որից նոյեմբերի ցրտին անհամապատասխան գոլորշի էր մղվում դուրս: Ապարանում ավելի երկար կանգնեցին: Ձնհավաք էր առջեւում:
Գիշերը արդեն կես էր լինում, երբ վերջապես մտան քաղաք: Դեռ մինչ այդ նկատվում էին գյուղերում վառվող խարույկներ: Առանձնապես չէին մտահոգվել արտասովոր այդ երեւությով: Սակայն քաղաքում նույն խորույկների երեւալը անհասկանալի էր: Տղաները տագնապի արտահայտությամբ աչքերը չռել էին միմյանց վրա: Վարորդը զայրույթով թքեց պատուհանից դուրս, հայհոյեց չգիտես ում.
Ես քո կարգ դնողի&
Էս ի՞նչ բան է, հորեղբայր, - հարցրեց Վարուժը:
Կիմանաք: Ասելու բան է՞, որ ասեմ: Էդ ձեր դաս ու համալսարանների տվածն էլ էս պիտի լիներ, էլիՆ:
Քաղաքին արդեն գրեթե միացող գյուղերից մեկում մի ծերունի` խուրջինն ուսած, տրեխներով, ավտոբուսից իջավ, մռաՆյլ զարմացած, մրմուռով ասաց.

Ինչ կրակներ ե՞ն, բալեք: Զուլում կրակներ են: Մեծ խաշլամի ու մեծ խորովածի կրակներ& Թե ուտող ես, հասցրու: Կեր ողջ կյանքիդ հասանելիքը&
Թաղը ոտքի էր ելել: Ոտքի վրա էր գավառական խաղակը: Մսի փոքրիկ կոմբինատի բակից, շրջակայքից ու հարակից փողոցներից լսվում էին մութը սահմռկեցնող հազարբերան բառաչներ ու մահազգաց մռունչներ, որ տարածվում էին արթուն քաղաքում: Դատարկվող, անտերացող քաղաքում:
Անասունի ջարդ էր:
Մարդուն կյանքում պահող ընկերոջ, կաթ ու մածուն տվողի, բուրդ ու կաշի տվողի, քե ֆ ու ուրախության համար միս տվողի, ախպեր եզան, մարալ կովի, անմեղ գառան, մայր ոչխարի կոտորած էր: Ոտքերի վրա հաստատ կանգնելու նոր-նոր փորձերին դեռ երեկ հազիվ անցած մարդը հետպատերազմյան օջախի սյունն էր ջարդում, հույսն ու հավատը:
Անասունի եղեռն էր:
Քաղաքից արյան հոտ էր գալիս: Մարդն արնախում գազանի էր վերածվել: Իր կեսն էր մորթում: Մորթում էր Մարալին, Խորոտին, Մարալիկին, Խորոտիկին, անմեղ գառը, խեղճ ոչխարին:
Եղեռն էր:

Վերեւից իջած թրատող կայծակի հրահանգն էր տեղ հասել: Հրահանգը ի կատար ածելու պատրաստ հլու-հնազանդները ներքեւում թեւները կանթած պաշտոնատերերն էին, օրենքի պաշտպանները: Հավատացել էին, թե՞ չհավատալը արգելված էր պարզապես, բայց գործում էին անշեղորեն. բարօրության հասնելուն խանգարում է անասունը, ուրեմն` եւ գյուղը: Անծայրածիր երկրի անթիվ-անհամար քաղաքների եւ ավանների քաղաքակրթմանն ու թրիքի հոտից ազատվելուն խանգարում են կովն ու ոչխարը: Այս-այս ժամկետում որ գյուղացու գոմում մի կովից ու մի երկու ոչխարից ավել գտավ պաշտոնյան, վայն եկել է տարել քաղաքաբնակին էլ, գյուղացուն էլ: ՈՒրեմն, նա հակառակվում է քսան տարում դրախտ հասնելու ծրագրին, կոմունիզմի առաջադեմ գաղափարներին հակառակ է, անգիտակից էլեմենտ` թող տուժի: Հակառակ դեպքում նրան կարելի է գցել անասունի օրը:
Դեպի կոմունիզմի դրախտը գնացող ժողովուրդը իր առաջնորդ լենինյան խրուշչովների մի մատի շարժումով պիտի իր քաղաքը դարձնի կրթության, մշակույթի, համերգասրահների ու պատկերասրահների, խաղահրապարակների ու զվարճավայրերի եդեմ: Գարշահոտ ախոռի պես չմնա: Իսկ գյուղերը, որոնք իրենց ահավոր քանակությամբ, բնակչության գերակշիռ մասը իրենցում գամելու հետադիմական հատկանիշով զարկում են առաջադիմության հենց սրտին, պիտի աստիճանաբար վերածվեն ավանների, ավաններից` քաղաքների, քանի որ երազած /ծրագրված/ հասարակարգը բացարձակ լուսավորության` մարդկության պայծառ գալիքի հանգրվանն է:

Տռզած փորով ,,դրախտի շինարարները,, որոշել էին կուշտ փորերի ամբոխով ապագայի բարձունքները ,,գրավել,,: Սա էր պատճառը, նպատակը ,,գերագույն,, , որ մայրաքաղաքներից սկսած մինչեւ ամենահեռավոր խուտորներ կացնավորների շքահանդես էր, ու կոտորում էին: ԱրյոՆւն էր, արյոՆւն էր, արյուն: Մաքուր ձեռքեր որտեղի՞ց&
Տղաների եւ աղջիկների խումբը, այլեւս չկանգնելով փողոցներում կուտակված ծանոթ-անծանոթներից նոր լուրեր իմանալու հույսով, վազում էր խարույկների լույսի մեջ ողողված քաղաքով դեպի Բոխուտի թաղ: Ծովիկի վիճակի պատճառով աղջիկները ետ էին մնում տղաներից: Դավթակը, Վարուժը, Գեւոն ու Բագրատը նրանց ընթացքով արագ տեղ հասնել չէին կարող: Իրար հասկացած` խումբը բաժանվեց տղաների ու աղջիկների. տղամարդ էր պետք հայրական տներում: Տղաները անցան խելահեղ վազքի:
Ի՞նչ բարեւ: Ո՞վ էր ում բարեւին սպասում: Մարդկայինը կորցնելու տանող հրամանը մար դու մեջ սպանել էր քաղաքավարության, բարյացակամության, խղճի եւ առհասարակ մարդկային բոլոր հատկանիշների բնականն ու անբնականը: Վախը, վաղը դատարկաձեռն մնալու տագնապը կացին էին տվել նրանց` մորթիր:
Մորթում էին, արաՆգ էին մորթում: Անհապաղ պիտի վերացնեին ամեն անասուն, մսի, պահածոյի վերածեին, որպեսզի վաղը-մյուս օրը չխլեին: Չտանեին անհատույց:

Դավթակը մտավ գոմ: Ոչխարներն էին միայն: Դեռ թաղին մոտենալիս իմացել էր, որ Կարոն սարից իջեցրած, յայլայից մի ամիս առաջ տուն բերած անասունը կրկին հանել, քշելիս է եղել դեպի սարը: Նրա եւ մյուս տղաների հայրերը մի կերպ համոզել նրան, ետ են բերել նախիրը: Կարոն ինքն է լացն աչքերին տարել, կովերը բաժանել տների վրա: Կովերն արդեն մորթվում են, իսկ ոչխարներին գոմերն են արել: Կարոն անհետացել է, ասես գետնի տակն է անցել:
Ծաղիկն է՞, - հարցրեց Դավթակը` տեսնելով սիրելի կովի գլուխը արյան լճակի մեջ:
Հա, Ծաղիկն է, - բղավեց հայրը: - Դրա ժամանակը չի: Կարոյին էլ գտիր, Թեւոսի տնից կաթսաներ բերեք: Խնամոնց անասունն էլ մի կողմից: Բավոյինն էլ: Մնացած տղերքն ո՞ւր են: Անորդ ասա, ոչխարի մորթը չսկսի: Կովերի հախից գանք, ոչխարինը հեշտ է: Գտիր Կարոյին, պրծեք:
Վարուժենց տան մոտ ընդառաջ ելան տղաները: Կարոն նրանց հետ չէր: Աղջիկները անելիքը չիմացողի անհանգստության մեջ սպասում էին ծնողների հանձնարարություններին: Մայրերը խուճապահար վազվզում էին բակից բակ` աղջիկների կողմն անգամ չնայելով:
Ծաղիկներս, հա ծաղիկներս, - կնոջ վրա գոռում էր Վարուժի հայրը: - Ի՞նչ անեմ: Որտե՞ղ մորթեմ, որ արյունը չհասնի քո ծաղկաստանին: Արյունի՞ց ես վախենում: Վաղը-մյուս օրը սովից կոտորվելը քեզ դեռ չի՞ մտահոգում: Լակոտներիդ ի՞նչ է տալու ծաղկանոցդ: Ասենք, չէ. պահիր, փայփայիր ծաղկավաճառ կդառնաս: Բա ո՞նց& Լակոտներիդ գտիր, լակոտներդ ի՞նչ եղան: Փայտը քիչ է: Կաթսաներ են պետք: Բռումս եփե՞մ:
Եկա հայրիկ: Ասա` ինչ անեմ, - հայտնվեց Վարուժը:

Զահրումար անես: Հլա տես, Գայանանք չե՞ն ճարել: Երկու հատ Սողոյի տնից պիտի բերեին: Իրենց կովերը մորթել եմ: Մշակում է աներդ: Թե դրել են կրակին, թող գա մերն էլ մշակենք: Ես գնամ Մանուշին ու Գուրգենին օգնեմ: Սողոյանցը` դրանից հետո:
Գնայիր Միսակացը մորթեիք: Նրանցը շատ է: Մենք տղերքով այստեղի անելիքից գլուխ կհանենք:
Մի քանիսը միսկոմբինատին է հանձնել: Վնասով է հանձնելը, բայց ուրիշ ելք չունենք: Գին չունի անասունը: Պետությունն էլ քեզ կոպեկ է տալիս, անասունդ առնում: Լցնի սովխոզ-մովխոզները: Խնդրեմ, պետական գլխաքանակ: Կամ կմորթի, կբթի սառնարանները, որպեսզի իրենց ասած կոմունիզմի օրոք միսը ծախի քեզ: Քո անասունի միսը քեզ` տվածի տասնապատիկ գինը կաշվիցդ հանելով: ԼաՆվ, դա քո խելքի բանը չի: Գնա, ասածներս արեք: Հա: Փորոտիքը չփչացնեն: Ղավուրման նրա մեջ էլ կդիմանա: Կարասներն ու կճուճները քիչ են:
Տղաների հետ Դավթակը թաղն էր բերում իրենց եւ այլ թաղերի ծանոթներից այն մարդկանց կաթսաներն ու այլ պարագաներ, որոնք կամ մորթելու անասուն չունեին, կամ եղած մեկ-երկու գլուխ էր: Կաթսա-կարաս էին հավաքում` աննախադեպ, անսովոր բան: Թաղը այս անգամ էլ գործին կպել էր այնպես, ինչպես մինչ այդ իր կյանք ու կենցաղին բնորոշ բոլոր անհրաժեշտություններին: Եփվող մսի հոտը խառնվեց բակ ու փողոցից փչող արյան եւ փորոտիքների գարշահոտին: Հոտերից ո՞րն էր գերակշռում, անհնար էր ասել: Այդպիսի հոտ չէր եղել, մարդը չգիտեր դա:

Այդ ամենը Դավթակին ակամա հիշեցրեց դրանից ամիսներ առաջ Սահակի մոտից վերադառնալուց հետո զրույցը հոր հետ: ,,Իմաստուն բաներ էիր ասում, հերա, - մտովի դիմեց հորը: - Իմաստուն եւ այնքաՆն հեռատես: Կարծես արդեն գիտեր, որ այս օրին ենք հասնելու: Ճիշտ ես, ճակատագի՞րս որն է, եթե հրամաններով ես նստում-վեր կենում: Աքսորավայր է սա, աքսորավայր,,&
Լույսը բացվեց: Փողոցների զույգ կողմերում բազալտաշար ջրատարները լցված էին բակերը հոսած, լերդացած արյունով:
Կարոյի մայրը արդեն արգելում էր հարցնել որդու մասին:
Դեզի տակին է, - փսփսաց Գոհարը եղբոր ականջին: - Ավելի լավ է չգնաս: Դանակ զարկես, արյուն չի կաթի: Գազազած է Կարոն: Համ էլ, ժամանակ կա՞ դրա համար: Հրեն, նորից քեզ է ման գալիս հայրիկը: Գնա, կանչում է: Տես ինչ է ասում, - սկեսրոջ հետ շտապեց Մանուշենց տուն: - Հետո տղերքի հետ ոչխարի միսը դրեք կրակներին: Հինգ ղազան պատրաստ են: Էդպես խոժոռ-խոժոռ մի նայիր մարդկանց: Նրանք փիլիսոփայի քո հալը չունեն: Դարդն է նրանց անտարբերացրել, դաժանացրել: Արա, ինչ նրանք են ասում: Մեղք են:

Դեզի մոտ չգնաց Դավթակը: Կանչեց Ծովիկին ու Գայանեին, ոչխարի միսը եփելուն անցան: Մարիամը, Գեւոն ու մյուս տղաները գնացին Մանուշենց բակը. դրանից ընդամենը մեկ ժամ առաջ Գուրգենը կնոջը շտապ Երեւան էր տարել: Երեւի տեսածից ցնցված` Մանուշը կորցրել էր գիտակցությունը: Հասցրեցին ծննդատուն, բայց տեղում փորձ չարեցին արտակարգ այդ վիճակում ծնունդը ընդունել` անսովոր ծավալուն փորում երկու կամ նույնիսկ երեք երեխա ակնկալելով: Պառավ Բավոն կուչ էր եկել գոմի դռանը, անճար ու խեղճ նայում էր դուրս բերվող անասուններին, քթի տակ փնթփնթում բանակից նոր վերադարձած որդու վրա, որ ձեռքը կացին առնել չգիտի, Մանուշից մի մազ չկա մեջը: ՔեռիՆ է կոչվում Գուրգենի աղջիկների համար: Երեւանից նոր եկած, անասունին ու գոմին անծանոթ մի մատ աղջիկները, հրեն, Գոհարանց հետ ամեն բանի հասնում են, իսկ սա` ոնց որ կաթնակեր հորթ: Մի բան հանձնարարող էլ չկա:
Պառավը արտասվեց: Լացը մեղեդային էր, բառերը` անհասկանալի&
,, Գոհար քույրս հասավ իր Կարոյին, - գորովանքով նրա ետեւից էր նայում Դավթակը: -Այսքան իմացություն, հմտություն ու փորձ ե՞րբ ձեռք բերեց: Ասենք, ի՞նչ օգուտ: Ինչ անասոՆւն, ինչ գոմ:

Կարոյի հայրը պատրաստակամ, ուշիմ հնազանդությամբ հետեւում էր հարեւանների խորհուրդներին ու հրահանգներին, որոնք չգիտես ե՞րբ էին այդպիսի հմտություններ յուրացրել: Հայոց եղեռնի ժամանակների՞ց, թե՞ աշխարհակուլ պատերազմի: Նա պարզապես հիացած էր ամենակարող այդ մարդկանց սթափությամբ. դժբախտությունն անգամ նրանց ընկճել չի կարող: Եղեռն, պատերազմ թե տարերային աղետ անկարող էին կոտրել այդ մարդկանց լինելու, ապրելու նպատակադիր ջիղը: Անկոտրում են նրանք:
Խուսափում էր հանդիպել կնոջ հայացքին: Հակառակ դեպքում վերջինս խիստ ու դատապարտող կեցվածքով այնպես էր շամփրում ամուսնուն, ասես նա էր այդ ողբերգության մեղավորը: Ոչ միայն չկարողացավ խուսափել հայացքների հանդիպումից, այլեւ մի պահ լսեց այն, ինչ կնոջ խստությունն էր անխոս ասել.
Էն քո գիր ու մրի տվա՞ծ տի ուտիս, գիտնական: Կացին քոնըն չէ: Գոնե դանաՆկ առ, կպի մարդոց գործին:
Գորշ ծուխը փռվել քաղաքի վրա, կուտակ-կուտակ սահում էր դեպի անտառն ու սարերը: Ձմեռնակաց թռչուններն անգամ իրարանցման մեջ էին: Թռալ բներից, խուճապի մեջ թեւածում էին թաղի վրա: Նրանք նույնպես երեւի անհանգստացած էին կենդանական իրենց բնազդով. արնատենչ այս մարդիկ չե՞ն անցնի թեւավոր թռչունից թեւը պոկելուն, շրջապատում ամեն-ամեն ինչ քամուն տալուն:
Ցախանոցից դուրս քաշել մի ահագին գերան, կրակին էր դնում Կարոյի հայրը:
Ո՞Ւր է, վերջապես, Կարոն, - կնոջ մռայլությանը ի պատասխան հարցրեց նա: - Մի Կարո, մի աշխարհ էիր ասում: Ո՞Ւր է տղադ:
Կարոյի հեր ես չիմ: Դու իս Կարոյի հեր: Տղու տեղ հոր իմանալու բան ի:

Դա էլ ես ճիշտ ասում, - կնոջ խրատականը խոնարհ ընդունեց ամուսինը: - Դու ամեն ինչում ճիշտ ես: Բայց, ախր, քո ճշտիՆց էլ մի բան դուրս չի գալիս:
Ջարդած փայտի կույտին հոգնած, քրտինքը փափախով սրբելով` պարզապես փուլ գալու պես նստեց Դավթակի հայրը: Վիրավոր ոտքը ձեռքերի օգնությամբ քաշեց իրեն, ցավից տնքաց:
Ասա, հերա: Ի՞նչ մնաց անելու, - հեւիհեւ մոտեցավ Դավթակը: - Անասունի կեսը մնացել է, հայրիկ: Գուցե մի մասը գյուղերո՞ւմ պահ տանք:
Գյուղերում հիմա նույն վիճակն է, - փլվել էր հոր ամրությունը. լայն, կոշտուկապատ ափերով սեղմեց դեմքը եւ խամրած ձայնով ասելիքն ավարտեց: - Գյուղացին էլ գյուղում է նալ ու մեխի արանքը դրել: Մի կովից ու երեք ոչխարից ավելը կամ պիտի կոլխոզին հանձնեն, կամ` միսկոմբինատ: Մորթում են, նրանք նույնպես մորթում են:
Վարուժի հայրը մոտեցավ նրանց, նստեց փայտին:
Սրանով ի՞նչ, հարեւան, - կրճտացրեց ատամները: - Ինչի՞ է հասնելու մեր էս ղեկավարը: Կա-չկա` Կուբայի ցավը առել, մեր վիզն է ուզում կապի: Ստալինը մարդ էր մորթում, սա հակա հանեց, ապրի: Ինքն էլ անասունն է կտրում, որ մարդ ինքն իրե՞ն մորթի:
Չկարդացի՞ք, - չգիտես ում էր ուղում խոսքն ու մեղադրանքը, - ասաց Բագրատի հայրը` դեռ նրանց չհասած: - Սրանով ուզում է ,,գյուղի եւ քաղաքի միջեւ եղած էական տարբերությունները վերացնել, ժողովրդին հարստացնել համայնական ունեցվածքով, քաղաքներից վերացնել թրիքը, գյուղերում զարկ տալ կուլտուրական օջախներին:
Մոտեցավ Կարոյի հայրը: Խորհեց լսածի վերաբերյալ ու ասաց.

Գյուղ կմնա՞ որ: Առանց անասուն ու գոմի գյուղացին գյուղում ի՞նչ անի: Հողը ձեռքից առան, անասունը կտրեցին Քաղաքի ճամփան էին բռնել դեռ էն մեկի օրոք: Հիմա ոչ թե քաղաքի, այլ անդունդի բերանին են հասցնելու: Կհասցնեն, մարդը կնետվի դժոխքի երախը: Եթե մենք ենք այսպես մղկտում, ապա գյուղացին մեռած է ու թաղած չի: Նա կգա քաղաք, քաղաքացին էլ Քաղաքացին կբռնի ուրիշ երկրի քաղաքի ճամփան:
Հարեւանները մի մարդու պես նայեցին նրան: Դավթակը առաջին անգամ էր լսում ընկերոջ հոր խոսքը կյանքի եւ կեցության մասին: Այդ վտիտ, կարճահասակ մարդուն տեսել էր շարունակ գրքերի հետ, որ դարսում էր չորս կողմը եւ ամենքի մեջ ինչ-որ բան փնտրում, անում գրառումներ, որոնց հետ ծանոթանալու իրավունք չէր տալիս եւ որդուն, եւ նրա ընկերներին: Երբեմն ,,Աստվածաշնչից,, էր անձամբ նրանց համար կարդում բաներ, հապճեպ ընթերցում:
Հիմա միանգամից փոխվեց այդ մարդը բոլորի աչքի առաջ: Թաղի միակ մտավորականը դադարեց խեղճ ու ծիծաղելի թվալ: Այլեւս փոքրամարմին չէր, վտիտ չէր, ծիծաղելի չէր: Նոր մարդ էր ասես, որին մինչ այդ ոչ մեկը չէր նկատել, ոչ ոք չէր գնահատել: Նրա խոսքի մեկնումների մեջ էր Դավթակը:
Փայտ է պետք: Էլի է պետք, - նրան հայրը հանեց մտքերից: - Բարձրացեք: Մոտերքում երեւի արդեն չոր ծառեր չկան: Խորացեք: Գեջը չկտրեք, տղերք: Թե դրան հասանք, անտառն էլ կուտենք, կկանգնենք ղրաղ: Երկիր ասողիդ&

Չէ: Դավթակն այս մարդկանց չի ճանաչել: Նրանց գիտակցել է որպես հայրերի, գործի գնացող-եկողների, միայն թաղում իրար ցավ ու դարդի, քե ֆ-ուրախության, տխրության հասնողների, պատ շարողների, կտուր կապողների, երկար գիշերներին սրա-նրա բակում կամ տանը պատմություններ անողների, որոնք սիրելի եւ անփոխարինելի էին այնքանով, որքանով սիրելի եւ անփոխարինելի են այս անտառը, սարերը, թաղը, քաղաքը, ընկերները: Նաեւ անասունն ու գոմը, որոնք, ավաղ, վաղն արդեն չեն լինի: Պարզվում է, այս հայրերը իրենցում անթեղել, թաքցրել են մի ամբողջ աշխարհի ցավ ու տառապանք, բայց ժպտացել արտաքուստ: Օրը բերել, օրը կերել են ու տքնաջան մաքառել էգուցվա համար, որպեսզի իրենք` զավակները, լեզուն մինչեւ դոշը կախած չքաշեն դառնություններով լի այն բեռը, որի տակ վաղուց են ճկռած իրենք` հայրերը: Խորհում էր Դավթակը հայտնագործողի պես, հասունանում` արդեն վայրկյաններում, րոպե առ րոպե, ժամ առ ժամ: ,,Ապրե՞լ են այս մարդիկ իրենց անձնական կյանքը, - իր հարցից Դավթակը քմծիծաղեց: - Երազներ ունեցե՞լ են, ռոմանտիկա, սեր, ինչպիսին մերն է: Թե՞ եղածն ու տեսածը ընդունել են որպես իրականացած երազ, եւ իրենց Աստծուց գոհ` կապել տանիք ու շարվել այս կյանք կոչվածի ճամփեզրին: Շարվել են, թե` մեզ էլ տար, մի օր մի տեղ դուրս կբերես: Հիմա հասել են: Անտառ ենք կտրելու, որ անասուն եփեն: Միս չէ, անասուն: Քիչ է մնում, իրենք նույնպես գցվեն կաթսաների մեջ ու եփվեն անասունի հետ: Հրեն, գոմերից դեռ գալիս է անտեր հորթ ու գառան մղկտոցը: Ինչո՞վ սրանից հետո մխիթարվեն այս մարդիկ, որ կյանք էին շարում, կտուր կապում` ախպեր եզան, կթու կովի ուսին հենված: Ո՞Ւմ, ինչի՞ ուսին հենվեն: Վաղվա դիպլոմի՞դ, բարձր գիտելիքների՞դ: Դրանք կարո՞ղ են փոխարինել ախպեր եզանն ու կթու կովին եւ այս անտառին, որ արյան հոտից սարսափած, ծխի մեջ կորած կուչ է եկել, սպասում է կացնի զարկին: Բա ո՞նց են մեր նախնիները ապրել հազարամյակներով: Մի թիզ հողի եղած-չեղածը պահել-պահպանել, հասցրել են մեզ: Հիմա պիտի կտրենք անխնա: Հայրս շատ լավ էլ գիտի. այսօրվա ամենակուլ կրակին մի քանի չոր ծառը ոնց որ լուցկի: Գեջն ենք կտրելու, գեջը: Բա ի՞նչ անենք. անտառը չի հասցնում այնքան արագ չորանալ, որքան արագ չորանում են մեր հոգիները, կուրանում աչքերը, վերանում է մարդկայինը: Իսկ Կարոյի հայրը` կբռնեՆնք ուրիշ երկրի քաղաքի ճամփան: Նույնը չի՞ ուրիշ երկիրը: Այս աշխարհի հողից չի՞,,:

Բան ասի, այ տղա, - կրկին բղավեց հայրը` նրան մտքերից հանելով: - Անտառ գնացեք: Փայտը հատավ:
Մայրը տախտակե սկուտեղով ուտելիքը դրեց տղաների առջեւի կոճղին, սրբեց ճակատի քրտինքն ու հանդիմանեց ամուսնուն.
Թող հաց ուտեն: Ծովիկ, ծալքում լավաշ կա, պանիր-մանիր: Բեր, կերեք: Զզված կլինեք մսի, արյան հոտից:
Չկարողացավ շարունակել, նստեց ամուսնու կողքը, լաց եղավ:
Լացը էգոՆւց կեղի, խնամի, էգուց, - ասես նրան մխիթարել ուզեց Կարոյի մայրը: Հլը ուր ի՞ս: Արտըսուք տի թափինք գլուլ-գլուլ:
Անխոս, անհաղորդ ծամում էին: ՈՒտել չէր դա: Քարեղեն լայնեզր պնակից տղաները վերցնում էին խաշած մսի տաք կտորները, պոկում ատամնաչափ ու երկար ծամում` կտորը մի կողմ դնելով: Ոչ մեկը այդ բանում չէր ընդօրինակել մյուսից: Կուլ չէր գնում ծամածը:
Ձեր կերածը բան չի,- դժգոհ ասաց Բագրատի հայրը:- Աղջիկներն էլ են ձեր պես: Խամացե՞լ եք մսից: Այ, տեսեք: Այսպես է ուտելը:
Վերցրեց պատառաչափ մի փափկամիս, սկսեց ախորժակով ծամել: Ոչ ոք չհետեւեց օրինակին: Նրա ծամելն էլ դանդաղեց, ապա կուլ տալ չէր լինում: Շրջվեց, քաղաքավարության պահանջով բերանից ափի մեջ գցեց կիսածամել պատառն ու ձեռքը տարավ սոխ ու պանրին:
ՉէՆ, իրոք կուլ չի գնում: Ծովիկ, հարս ջան,- դիմեց վերջինիս` մսի կտորը շան բնի կողմը նետելով,- պանիր ավելացրու, լավաշ ու սոխ` նույնպես: Էս միսն ուտել չի լինում: Տաքացած, ամեն ինչից անջատված կատարներ են պետք: Տանը կլինի՞, թե Բագրատին ուղարկեմ,- ուսով հրեց Դավթակի հոր մեջքը:

Զամբյուղի մեջ եմ դրել, Ծովիկ,- ասաց Դավթակը:- Երեք, թե չորս շիշ է, բոլորն էլ բեր: Մենք էլ մի-մի բաժակ Թույլ կտա՞ք, ծնողներ:
Երկու-երկու,- բոլորի փոխարեն պատասխանեց Վարուժի հայրը:- Բացի Վրեժից ու Վանիկից: Երկու, քանի որ մեկը թիքա վերցնելուն կօգնի, մյուսը` ծամելուն, կուլ տալուն: Մինչեւ բեռով էս մսերը հատացնենք, տարի ու տարիներ կանցնեն: Կդառնանք ալկոհոլիկներ: Ուրիշ ճար չկա: Բեր, ախպոր հարս: Բեր տեսնենք:
Գոհարը հարմար պահ գտավ, փայտի գնացող տղաների շարքից կանչեց եղբորը ու մի փաթեթ տվեց.
Կարոն երեկվանից բան չի կերել: Թող ուտի, թե հետներդ փայտի է գալու:
Խոտի դեզերը, որոնց կողքով անցան տղաները, անիմաստ ու ծիծաղելի էին արդեն: ՈրքաՆն էին մինչդեռ ոգեւորված ու իրենցից գոհ, երբ թաղում կուտակվել էր մի ձմեռվա պաշարից էլ ավել անասնակերը: Ինչի՞ համար են հսկայական դեզերը այսուհետ: Մարդը հավաքել էր, մարդը ծիծաղում էր հավաքածի վրա:
Դուք կամաց վերեւացեք,- ասաց ընկերներին Դավթակը:- Կարոյին գտնեմ, թեղուտում կհասնենք ձեզ:

Դեզերից մեկի տակ մենակ ու վերացած պահվել էր Կարոն: Դեզն իր տակ բնաչափ մի անձավ ուներ, որում նա ձմռանը կամ ամռան շոգին մշակի բերկրանքն էր ապրում` տավարը, խոտը, փայտն ու այլ բարիքներ տուն հասցնելուց հետո: Ամբողջ գիշեր այնտեղ էր: Աշխարհից եւ ամեն ինչից խռով` իր վիշտն էր լալիս: Երբ հայրերը նրան համոզեցին, ապա մեծավարի պահանջելով` ձմեռնասար ճամփից ետ բերեցին անասունը, նա դեռ անորոշ- անգիտակից վիճակում էր: Իսկ երբ Դավթակի հոր` իր աներոջ կացնի հարվածից Մարալը շշմեց, չռեց թուլացած ոտքերը եւ ընկավ կրծքի վրա, վա ա ախ արեց Կարոն ու զարկեց գլխին: Լացակումած Գոհարին հրեց իրենից եւ շրջապատի անտարբերության մեջ պարզապես փախավ բակից: Միայն դեռահաս կինը` նրա Գոհարը, կարեկցական հայացքով ուղեկցեց նրան, տեսավ, թե ուր է գնում եւ որտեղ է իր բախտը լալու:
Հոգու դառնությունը աչքերում` Դավթակը մոտեցավ դեզին, որի տակից երեւում էին մի զույգ տրեխներ: Չբարեւեց, ձայն չտվեց ընկերոջը, որն արդեն նաեւ փեսան էր նրա: Նստեց, մեջքը հենեց դեզին: Երկար լռում էր: Կարոն երեւի զգացել էր, որ մեկը մոտեցավ: Դուրս չեկավ: Ոտքերն անգամ չշարժվեցին: Հազիվ լսելի հարցրեց.
Գոհա՞ր: Դու՞ ես:
Չէ, ես եմ:

Եկել ես` փիլիսոփայե՞նք,- դուրս գլորվեց դեզի տակից Կարոն` այլայլված, ջղաձիգ կծկումներից ծամածռված դեմքը զայրալից մոտեցրեց ընկերոջ դեմքին:- Փիլիսոփա ես դառնալու: Ու՞մ համար, ինչի՞ համար: Փիլիսոփայելու բան մնա՞ց: Ներող եղիր,- կրկին սահեց դեպի անձավը: - Չեմ ուզում երեսս տեսնես: Աշխարհի անասունը իմ կացնի տակով գնաց: Կտրատեցի- թափեցի,- ի՞նձ ով կացնատակ անի,- լաց չէր նրա մրմուռը, բառաչ էր, ոչխարի մայուն էր, մզզոց էր ու սպանվողի տնքոց:
Չընդդիմացավ, չհամառեց, երբ Դավթակը պարզապես նրան դուրս էր քաշում դեզի տակից: Նստեց, գլուխը դրեց ծնկներին, եւ նույն բառաչն էր, մայունը:
Բա էդպես կարելի է՞, ախպեՆր ջան, Կարո ջան:
Փուլ եկավ Դավթակի կրծքին: Արդեն լալիս էր անձայն, հեկեկոցով` դեմքը ընկերոջ բաճկոնի տակ թաքցրած: Մխիթարող, հոգեմոտ խոսքերը ավելորդ համարեց վերջինս: Գրկեց սիրելի, կլորիկ այդ գլուխը, իրենն իջեցրեց նրա ուսին ու քարացան այդպես
Ի՞նչ անեմ, Դավթակ: Հիմա ի՞նչ անեմ ես: Ու՞մ եմ պետք: Այսպես ապրել կլինի՞: Խոսիր: Ինչու՞ ես լռում Ի՞նչ անեմ, ու՞մ եմ պետք:

Ասեմ` Գոհարիդ, ինձ, բոլորիս: Բայց չէ՞ որ դա չի քո սպասելիքը: Շատ է խորունկ հարցիդ հարցը: Պատասխանը հենց ինձանից ես ուզում: Բնական է` ընկերոջիցդ: Ախր, ես ինքս եմ նույն հարցն ինձ տալիս` ու՞մ եմ պետք: Պատերազմ լիներ, թշնամուդ տեսնեիր առաջդ, զարկեիր- զարկվեիր& Ու՞մ դեմ կռվես հիմա: Անորոշություն է, անիմաստ անհայտություն: ի՞նչ իմաստ կունենա մեր սովորելը, եթե դու զրկվեցիր կյանքիդ հետ հիմնական կապից, այս դեզերն ու գոմերը դարձան ավելորդ: Անտառն ենք կտրում, որ անասուն եփենք: Ոչ փիլիսոփա պետք կլինի, ոչ էլ` բժիշկ ու դասատու: Այսօրվա մսով մի երկու տարի կտռզենք եւ ինքներս կդառնանք անասուն: Ինչ կոՆվ, ինչ բան:
Անհետեւանք չի մնա,- մտորեց Կարոն այնպես, ասես հանգստություն էր իջել վրան: - Չի մնա էսպես: Վերեւ Աստված կա: Անպատիժ չի թողնի այս ջարդը: Հատուցման հերթը կգա, եւ մեղավորի դահիճներից մեկը ես կլինեմ: ԱՆյ էն ժամանակ կտեսնես կացինը: Կփրթեմ, քո արեւ, անխնա կփրթեմ: ԿգաՆ ծամանակը: Վերեւ Աստված կա:
Կա՞ որ: Թե լիներ, ինչու էր թողնում մարդն էս օրն ընկնի: Կոտրեր, էլիՆ, հրաման տվողի ձեռքը կոտրեր: Աստված: Նրան էՆլ խաբած կլինեն:
Մարդ են կոտորել` անասունը անտեր մնա: Անասուն են կոտորում Անտեր չի՞ մնա մարդը: Թե՞ սրբանալու է կացինը տեղը դնելուց հետո:
Հայրդ ասում է` ուրիշ երկրների ճամփան կբռնենք: Էդ ուրիշ երկրներում այսպիսի կոտորած երեւի չի՞ լինում: Կարոները Կարո են մնում, մյուսները` իրենց տեղը: Փիլիսոփան էլ պետք կլինի:

Կարոն տրեխներին էր նայում: Ոտքի տակից խոտի մի ծեղ վերցրեց, դրեց բերանը: Ծամում էր: Ապա նկատեց ընկերոջ ուսին կպած կանաչ, չոր մի քանի խոտեր: Վերցրեց: Դրանք էլ դրեց բերանը: Ծամում էր, կարծես սովորույթն էր նրա, եւ արտակարգ ոչինչ չէր անում: Դավթակը նայում էր, հասկանում նրա տառապանքը, որն իրավամբ տարբերվում էր իր եւ մյուսների տառապանքից: Մտածեց, որ նա կուտի նաեւ խոտը: Իրեն կհամարի վաղը կացնի տակ գնացող անասուն եւ& կուտի:
Գյուղացուն մի քանի գլուխ թողնում են,- մտածածը բարձրաձայնեց Կարոն: - Էս դեզերը նրանց է հիմա պետք: Գոնե նրանք մի բան կշահեն, կազատվեն խոտի հոգսից էս տարի: Իմանամ` թաղում որեւէ մեկը փողով է տվել գյուղացուն, կվառեմ տունը, քո արեւ:
Չեն ծախի, Կարո: Բոլորն էլ հոգի ունեցող մարդիկ են:
Ասացի` հլա թող փորձեն:
Գոհարի տված փաթեթը ցույց տալով` Դավթակը վերցրեց, պարզեց նրան.
Կեր, Գոհարը տվեց: Վեր կաց, ուտելով գնանք: Փայտը քչություն է անում, տղերքն արդեն թեղուտում են: Գնանք:

Լուրը այնպես հայտնեց Գուրգենը, ասես սովորական բան էր, առօրյա անկարեւորություն. Մանուշը Երեւանում երկվորյակներ էր ունեցել` երկու տղա: Տխուր, անտրամադիր նստեց հարեւանների հետ: Ինչպե՞ս պիտի նա դրսեւորեր իրեն այդպիսի դեպքերում, երբ մարդիկ շուրջ երկու շաբաթ ողբերգության մեջ էին, անցյալը գալիքին կապող անհուսալի, խարխլված կամուրջի վրա: Զրույցներ առանձնապես տեղի չէին ունենում: Ամեն ինչ ասվել էր: Հարեւանը հարեւանի դուռը բացում էր ծայր անհրաժեշտության դեպքում միայն: Վերջացրել անասունի վերացման գործերը` մորթ, պահածոացում, այլ բաներ, գնում էին իրենց գործերին, նույն պապանձվածության վիճակում մեռցնում աշխատանքային օրը: Հանդիպելիս` բարեւ, առանց ձեռքսեղմման, առանց զրույցի: Ճմլված, ճխլված կնիքն էր կատարվածի եւ ինքնաբերաբար, լսելի արտահայտվող հառաչներ: Երբեմն այս կամ այն տնից ու բակից ինչ-որ մեկի ջղային, անհաշտ ձայնն էր լսվում, ու կրկին լռություն էր: Աննախադեպ էր պետական տարերքի թողած թշվառ վիճակը: Առավել տարեց մարդիկ երեւույթն համեմատել էին կոտորածների, Եղեռնի հետ: Տարբերություն չէին տեսնում: Եվ դարասկիզբն էր կոտորածների, եւ դարակեսը: Դրանց միջեւ աշխարհակուլ պատերազմ էին տեսել: Շտկել, շտկվել էին, մաքառումներում դանդաղ, բայց աստիճանաբար ի հայտ էին բերել հույսի եւ հավատի ծիլեր, ցանել, սպասել սպասելիքին: Գոյատեւմամբ հաստատել էին լինելիության անընկճելի կամքն իրենց եւ տուն էին պահում, թաղ էին պահում, քաղաՆք, երկիՆր ու աշխարհ:
Հիմա ուրիշ էր: Ողբերգությունը մթագնող իրադարձությունը չկար:

Բայց& Գուրգենն ապշել էր զարմանքից: Թաղամիջում նստոտած մարդիկ նախ աննշան ժպիտների ցուցաբերմամբ, ապա պայծառացած դեմքերով իրար նայելով` հանկարծ վերափոխվեցին Գուրգենի բերած լուրից: Իսկ երբ Կարոյի մայրը պատշգամբից լալաձայն բացականչեց ողջ թաղին լսելի ձայնով.
ՓաՆռքդ ի շատ, Էրկնային Աստված, Մանուշ աշխրքին ջուխտ տղա ի տվի, մարդիկ վերընձյուղվեցին: Դարձյալ խոսք չկար բառացի ողջույններ չկային: Եվ հանկարծ. գրկախառնվեցին տղամարդիկ, ուրախության բռնկում եղավ, ոմանց աչքերում արցունք նկատվեց: Եվ նկատվեց նաեւ կյանքի վերադարձը:
Կազմակերպիչ չեղավ: Հենց այդեղ, իջած ձյան ցրտում կանայք սեղան պատրաստեցին: Խմելը այնպես սկսվեց, ինչպես մորթված անասունի միսն էին հազիվ ծամել-դեն նետել կամ կուլ տվել դժվարությամբ` ամբողջ այդ երկու շաբաթների ընթացքում: Երեւի ինչ-որ խթանում էր պետք, տեղաշարժ:
Էրկնային ջուխտ չորս էնի, - մոտեցել տղամարդկանց, բաժակը ձեռքին մի պահ կանգնել-սպասել եւ պահի խորհրդանշական խոսքն էր ասում Կարոյի մայրը: - Լաց ու օրոտմունք աշխրքիս երեսեն անցած էղին, ջարդ ու արունըն վերջինն էղին& Խմեք թասեր, ժողովուրդ: Թասեր խմեք, ուտինք էս միս:
Խմեց, վերցրեց մսի կտորը, սկսեց վարակող ախորժակով ուտել: ՈՒտում էր եւ թափում արցունքը բրթուճը սեղմող ձեռքի վրա:

Տեղաշարժ եղավ. բոլորը վերցրեցին թասերը, խրախճանք սկսվեց: Խմեցին երկվորյակների, նրանց ծնողների, տատի, քույրերի ու եղբոր քեռու կենացը: Անցան ողջ թաղի եւ հարեւանության կենացին: Խմեցին ու կերան իրենց կոտորած անասունի միսը: Արցունքախառն պատառներ էին: Ժխտում կար այդ ամենի մեջ: Վերահաս ծնունդով բռնկված, նոր հույսերի ծլարձակումով պայմանավորված ժխտումն էր կոտորածի: Ժխտումն էր, ժխտումը&
Մի այլ ճանապարհ չկար:

25.

Վարձով սենյակը փոսորակի երկհարկանի տան նկուղային մասն էր, դեպի հյուսիս բացվող դռնակով եւ մի փոքրիկ պատուհանով: Բնակելի վերին երկու հարկը տանող աստիճաները գցված էին հենց պատուհանի դիմաց: Անդուր ճռճռում էին տանտերերի ոտքերի տակ: Բազմանդամ ընտանիք էր նրանց գլխավերեւում, ասես անհամար` ելնող-ինջնողներ: Դավթակի եւ Ծովիկի ամենօրյա քաշածն էր` լսել աստիճանների ճռճռոցը, եւ ոտնաձայները: Մոր ձեռքերի ջերմությամբ կարված բրդի անկողնում նույնիսկ նրանք զգում էին վերեւի երկու հարկերից գլխներին զարկող քայլերի քաշն ու ծանրությունը: Այդ զգացումը ավելի խորացավ, երբ պատուհանի տակ բացված խոռոչ-պահարանում հայտնվեցին ամենօրյա սնունդ, գնալով զզվելի դարձող էժանագին երշիկն ու աղի ձուկը: Սրանք ի չիք էին դարձնում ամեն կիրակի երեկոյան տնից հետները բերած լավաշի եւ բոքոնի հոտն ու համը: Սկզբում մի քանի օր կերան խանութից գնած կաթնեղենը, կարագն ու պանիրը թեյով, բայց շուտով դրանք դարձան տհաճ: Ասես արհեստական էին` ռետինի կամ սոսնձի պես: Հաճախ էր պատուհանի գոգին թթվում-փչանում խանութի կաթնեղենը: ,,Հերթական,, այցեր կատարող տանտիրուհին մի անգամ ասել էր. ,,Սենյակից շան հոտ է գալիս: Որպեսզի տնից այլեւս շան հոտ չգա, որպեսզի ամեն առավոտ սրտաճմլիկ հուշերը այլեւս չհիշեցնեն Կարոյի ավերակ յայլան, արնահամ այն շաբաթը, երբ թաղը մի մարդու պես դարձել կացնավոր անասուն էր կոտորում, - երեխայով Ծովիկն ու հայրության պատրաստվող Դավթակը անցան երշիկին ու աղ դրած ձկանը: Դրանք երկար էին դիմանում եւ մեծ քաղաքի կյանքում սովորական ուտեստներ էին: Դրանց համար սառնարանի անհրաժեշտություն չէր զգացվում: Առավել եւս, որ դեռ ձմեռ էր: Սենյակից շան հոտ չէր գալիս արդեն: ,,Շան հոտ,,: Այսպես էին արտահայտում իրենց վերաբերմունքը մարդիկ, եթե կաթնեղեն էր աչքներն ընկնում: Դեռ երեկ, թեեւ խանութից էր գնվում, կաթնեղենը այնուամենայնիվ հեռավոր-մթագնող կապ ուներ նրանց տեսածի հետ: ,,Շան հոտը,, կտրվեց` պարենային խանութի հոտին իր տեղը զիջելով:

Պատուհանից շարունակ լսվող ճռճռոցը գնալով ավելի էր նյարդայնացնում կենվորներին: Գավառից եկած երիտասարդ զույգին այն ասես հիշեցնում էր ամեն պահի, թե ընտելանալ է պետք, համակերպվել բնական հունից դուրս սահող կենսաձեւի հետ, հարմարվել ծնողական հարազատ օրրանի եւ մեծ քաղաքի ներքնահարկերը խորհրդանշող ճռճռոցի միջեւ` ճամփաբաժնում:
Մայրաքաղաքը նորովի մայրություն էր ապրում: Նրա կենտրոնը կենտրոնն էր այն ամենի, որ կոչվում էր անհատի կուլտից դեպի ժողովրդավարություն դուրս պրծած զանգվածների խանդավառություն, քաղաքակրթության եւ առաջընթացի, արվեստների ու մշակույթի դարբնոց, բարձունքներին հասնելու մի ուրույն ճանապարհ: Այդ ճանապարհը պիտի անցնեին պատերազմով ծնված, սառցահալ տարիներին իրենց հասունացումը անասունի եղեռնի արյունով նշանավորած պատանիք պիտի գնային նոր հավատի կամ Նորացած հավատի երթով: Պիտի ապշեին, գերվեին, աներեւակայելի իրավունքներ նվաճած գավառցիների բերկրանքն ապրեին, որ համալսարանի կամ այլ բուհի ուսանող են, մեծերի, աշխարհահռչակների ունկնդիրը, երեկվա արգելվածներին փողոցում կամ սրճարանում անարգել տեսնողները, կողքի սեղանին կամ այգու նստարանի մոտ հավաքված` նրանց խորախորհուրդ մտքերի հմայված վկան: Կյանք են մտնում` նոր աշխարհ:

Հանրակացարաններն ու նկուղահարկերը բացել իրենց գիրկը, ընդունում էին սարերից ու հանդերից, գյուղերից եւ գյուղաքաղաքներից այնտեղ հոսող, կոտորած անասունի վրա թափած արցունքը այտերին դեռ չչորացած պատանիներին ու աղջիկներին` մի քանի սերունդ, որոնք արնահամ ուղով գնալու էին, հասնեին արեւավառ ապագային` կոմունիզմին: Ֆանատիկոս առաջնորդները` ամենախելացիներն ու առաջադեմները, մեծ քաղաքը պիտի դարձնեին ապագայի համար ներկայի ունայնություն, գյուղի տան պատից հանեին անկյունաքարն ու խիբարը, ուռճացնելու էին, բազմահարկելու-բազմալայնելու գիշատիչ որկորն այդ: Նոր սերունդը ծամում-որոճում էր մսաղացահամ երշիկը,աղ դրած ձուկը, կրեմով բլիթը եւ լսում ճռռոցը նկուղայինից դեպի վերնահարկ տանող աստիճանների:

Ձմեռը չէր ուզում հեռանալ: Երեւանյան երեկոների քամին դարձավ սառնաշունչ: Զբոսայգիներն ու Զանգվի ձորը մնացին հատուկենտ հաշիշամոլներին: Մտավորականությունը լցվեց սրճարաններ ու այլ հավաքատեղիներ: Դավթականք եւ աղջիկները ամեն կիրակի երեկոյան այլեւս հետները տնից չէին բերում լավաշ եւ բոքոն: Հայրական տները փուռ չէին վառում արդեն, իսկ թոնիրը հանգավ աթարի վերանալուն պես: ՈՒսանողները ուտում էին ինչ պատահեր, որտեղ պատահեր: ՈՒսման ծարավի՞ց էր, ցրտով պայմանավորված նստակյացությունի՞ց, թե՞ գիտելիքներ ձեռք բերելու ճանապարհով ակնհայտ անիրավությունների դեմ ելնելու հեռահար նպատակներից` գավառացի երիտասարդությունը կլանում էր այն ամենը, ինչ հնարավոր էր լինում արդեն խանդավառ, նոր հորիզոններ տեսնող դասախոսների եռանդուն դասախոսություններից եւ իզմերով լեցուն գրադարաններից:
Ես ու Մարիամը այս անգամ ղավուրմա վերցրեցինք հետներս, - ավտոբուս նստելիս ասաց Գեւոն: - Մարիամի վիճակն է պահանջում: Նախնիները ստիպեցին, երկու փոքրիկ կճուճ բերել եմ: Մեկը միս է, մյուսը` ճրագու: Գիտեմ, չեք բերում, դրա համար էլ զգուշացնում եմ: Մինչեւ հաջորդ կիրակի կօգտվեք:
Մենք էլ բերեցինք, - ասես զանցանք էր գործել` պատասխանեց Գայանեն: - ՈՒրիշ հնար չկա, բայց Վարուժը դեմ էր բերելուն: Տղաներով չգիտես ինչ սկզբունքով հրաժարվում եք միսն ուտել: Կարոն չէ՞ր պնդողը, բերենք Երեւան: Հո տարիներով չի՞ մնալու, փչանա: Դուք լինեիք մեր վիճակում, փթերով կբերեիք:
Աղջիկները ծիծաղեցին. տղաները տխուր ժպտում էին միմյանց:

Ծովիկը դուրս էր նայում` երեւի արդեն աղջնակին կարոտած, թեեւ ընդամենը մեկ ժամ առաջ էին տնից ելել:
Դավթակն էլ հրաժարվեց, - ասաց նա: - Կեսուրս ու մայրս ինչքաՆն խնդրեցին: Չթողեց վերցնեմ: Մեկ է, Դավթակ, Կարոն հետը կբերի: Քեզ պարզ ասաց, որ անասունից մնացածը այսօրվա անհրաժեշտություն է: Առանց դրա չի լինի: Չմերժես: Ես ինքս հաջորդ անգամ կճուճները կվերցնեմ:
ՀաՆ: Չկա այլ ելք: Նաեւ չենք կարողանում ընտելանալ մայրաքաղաքի մենյուին: Զզվել եմ բլիթ-մլիթից: Գոնե համ լիներ մեջը:
Ղավուրման ու ճրագուն դարձավ նրանց մշտական ուտելիքը: Սենյակներից ճաշի հոտ էր գալիս: Դավթակի տանտերը նույնիսկ նկատեց մի օր.
Վաղուց այսքան համեղ ճաշերի հոտ չէր ընկել քիթս:
Այդ ակնարկից հետո ամեն վերադարձի Ծովիկը տանտերերի համար առանձին կուլայով ղավուրմա եւ ճրագու էր բերում:
Ժամանակը սահում էր միապաղաղ, միօրինակ
Այդ գիշեր Ծովիկը տղա ունեցավ: Ծննդատան բակում ընկերուհիները գրկախառնվեցին: Իսկ երբ վարձու մեքենայից իջան տղաները, որ ուշացել էին` բանից անտեղյակ, Գայանեն հանդիմանաբար ասաց Դավթակին.

Մյուս անգամ նման բան չանեք: Իմ պառկելուց էլ սա տեղյակ չէր, - թեթեւակի զարկեց Վարուժի ուսին: - ՏղեՆս, տղեՆս: Բանից խաբա՞ր էիր, թե ոնց ինն ամիս պահեցի, եւ ինչ չարչարանքներով ծնվեց քո տղան: Լեղաճաք էինք լինում, արա, - կրկին շարունակեց Դավթակին հանդիմանել: - Ծովիկն այս անգամ մի քանի օր շուտ է ծննդաբերել: Բժիշկներն այնպեՆս էին գլուխները կորցրել: Որտե՞ղ էիք: Անամոթներ: Տուն գնանք, բոլորիս ծնողներին ասելու եմ ձեր վարքագծի մասին: Գեւոն ուրիշ է. մի տրտունջն ի՞նչ է, չլսեցինք Մարիամից: Չլինի՞, աչքներդ չուչիկ-մուչիկի եք գցել: Բագրատն էլ երեւի հենց դրա պատճառով է Հասմիկին հալումաշ անում` սպասիր, դեռ շուտ է:
Սկսեցի՞ր սովորական երկարաբանությունդ: Պառավի կռավոցներ ես անում: Թող, կարգին շնորհավորենք ախպորս տղայի ծնունդը, - դժգոհեց Վարուժը:
Դավթակը մեկ-մեկ ընդունեց ընկերների ողջագուրանքները, գրկախառնվեց աղջիկների հետ ու հարցրեց: - Բա ո՞ւր են Բագրատն ու Հասմիկը: Երեւի չգիտե՞ն:
- Գնացել են տուն: Վերջապես որոշեցին ամուսնանալ, - պատասխանեց Գեւոն: Էն օրը, - դուրալի ծիծաղեց, - երբ ես էս գեղեցկուհուս ջանքերով, - մեղմ համբուրեց Մարիամի այտը, - հայր դարձա, նրանք որոշեցին` ամուսնանում ենք: Գնացել են Բագոյի ծնողների ետեւից: Նշանդրեքն ու պսակը միաժամանակ են անելու:
- Խոսքը կտուրը մի գցիր, Դավթակ, - կրկին իրեն հուզող հարցին անցավ Գայանեն: - Որտե՞ղ էիք: Ինձ խանդոտի տեղ չդնեք, բայց հարցս ընդունեք շատ լուրջ: Հախներիցդ կգանք, լավ իմացեք:

- Լուրջ ես հարցնում, ընդունիր նույնպես լրջորեն. Կարոյի հոր ծանոթներից մեկը մի քանի օր առաջ իր օգնությունն առաջարկեց փիլիսոփայության եւ հոգեբանության լրացուցիչ պարապմունքներ անցկացնելու հարցում: Ինքներդ գիտեք, որ դրա կարիքն ունենք ես ու Վարուժը: Գրադարան ունի` կզարմանաք:
Մի բնակարանում էին ապրում Վարուժի եւ Գեւոյի ընտանիքները: Ծննդատնից ուշ հեռացան: Մտախոհ, բավականին լուրջ եւ հանդիմանական Գեւոն հարցրեց` Վարուժի հետ կանանցից մի քիչ ետ ընկնելով.
Այդ նույն օրերին եւ այսօր երեկոյան քեզ բազմիցս տեսնում էի քաղաքի տարբեր մասերում, Վարուժ: Ոչ մի անգամ Դավթակը հետդ չէր: Ձեր հանելուկային կորչել-մորչելը արդեն ինձ անհանգստացնում է: Փիլիսոփայություն-միլիսոփայություն չկապես ջանս: Ճիշտն ասա: Ինչո՞վ եք զբաղված:
Դավթակին առայժմ բան չասես: Բայց թաքցնել այլեւս ինքս չեմ կարող: Քեզ որ, անպայման պիտի ասեի: Երեք օր առաջ գրադարանում մեզ մոտեցան Կարոյի հոր վաղեմի ծանոթն ու մի ուրիշ մարդ: Ինձնից քաղաքավարի ներողություն խնդրեցին եւ Դավթակի հետ առանձնացան մոտ մեկ ժամով: Բան չեմ հասկանում: Հետո նույնպես ինձ բան չասաց Դավթակը: Կարոն փեսան է: Գուցե առանձին, բարեկամական հարաբերությունների հա՞րց է, որ չի ասում: Ո՞վ գիտե:
Բա դո՞ւ ինչու ես հաճախակի բացակայում տնից էլ, դասերից էլ:
Ինքն է խնդրում: Իր բացակայությունները արդարացնելու համար: Առայժմ այդպես է պետք: Երեք գիշեր այդ անծանոթի մոտ մնացինք: Ինձ առանձին տեղ են պառկեցնում, Դավթակն` իրենց հետ:

Վարուժ, ամեն ինչ չես ասում: ՈՒսանողական տարիների ընկերը ինչու պիտի ոմն անծանոթի` Դավթակի հետ կիսեր բարեկամական հարաբերության ինչ-որ Խելքս բան չի կտրում:
Լռեց Վարուժը: Խուսափում էր Գեւոյի հայացքից: Վերջապես ասաց փսփսուկով.
Անծանոթը բանտարկված է եղել: Պատերազմից հետո աքսորել են: Հիմա մեզ հոգեբանություն է պարապում: ՈՒսանողության շրջանում բավականին հարգված դասախոս է: Դավթակին չի դասավանդում, բայց գիտի նրա մասին: Անցյալ շաբաթ, երբ Կարոյի հայրը այստեղ էր,երեւի խոսել են նրա ու իմ մասին: ԴեՆ, Դավթակը փիլիսոփա& Մի բան կլինի, էլի:
Գիտես, Վարուժ, բայց չես ասում: Մանկության ընկերներս եք, եղբայրներ: Իսկ թե կապվեցիք վտանգավոր շրջանի հետ, ինչ-որ խումբ-մումբ, հատկապես Դավթակը կորած է: Նա եթե մտավ մի բեռի տակ, գցողը չի: Կտանի մինչեւ վերջ: Լավ իմացիր նրբությունները` ասածս աչքիդ առաջ ունենալով: Թեթեւակի նախազգուշացրու, բայց իմ մասին ոչ մի խոսք: Կմիջամտեմ, երբ իմ կարիքն զգաս: Իսկ եթե հանցագործ տարրերի հետ Դավթակը
Էդ մեկը չեղավ: Դավթակը հանցագործ տարրերի հե՞տ: Անհնարին բան է: Իսկ այն մարդիկ պատկառելի, գիտության մշակ մարդիկ են: Ինձ թվում է, այստեղ ուրիշ հարց կա&
Ինչու նորից լռեցիր: Մտածում ես` արժե՞ ինձ հետ կիսվել:

Չէ: Սխալվելուս մասին եմ մտածում: Կարոյի հոր ընկերը տարիքով է, բայց դեռ ամուսնացած չի: Մեր ֆակուլտետից մի աղջիկ, որ նրա տարիքի կեսն էլ չունի, սիրահարվել է դրան: Աղջիկն է առաջարկել` ամուսնանանք: Մերժել է սա: ,,Չեմ ամուսնանալու, մինչեւ Վանա լճում չօծվեմ եւ չբարձրանամ Մասիս,, , - ասել է: Ո՞նց ասեմ, երկուսն էլ վրաս լավ տպավորություն են թողել:
Դրանք նացիոնալիստ են, Վարուժ: Դավթակին հետ պահել է պետք:
Ընթացքից, հենց այնպես հետեւություններ անել չի լինի: Համ էլ, Վանում օծվել կամ Մասիս բարձրանալ ցանկացող հայը նացիոնալի՞ստ է: Ազգասեր մարդ կլինի, գաղափարի կրող: Հիմա հո Ստալինի ժամանակները չե՞ն: ,,Եկել են ազգային հարցերը լուծելու ժամանակները, - մի անգամ ասաց տնտեսագիտության մեր դասախոսը` առանց որեւէ բանից զգուշանալու: - Դուք` ջահելներդ, թե խելքը գլխին մարդիկ չդառաք, ո՞վ է ձեր փոխարեն մեր ցավը դարմանելու,,: Գեւո, թատերականում այսպիսի բաներից չե՞ն խոսում:
Համարյա` չէ:
Համալսարանում որ խմբին մոտենաս, քչփչոց է: Այդպիսի հարցեր են շոշափում: Մրցության նման բան է դարձել, մրցավազք: Ով Շիրազից, Սեւակից անգիրներ շատ գիտի, նա էլ լիդեր է համարվում: Ձեռքից ձեռք են անցնում հիմնականում անտիպ գործերը: Շիրազն ասել է, թե դրանցից մի քանիսը իր գրածները չեն: Կան մի քանի ինքնակոչներ. սրա-նրա անունն օգտագործելով` անտաղանդ բաներ են բստրում: Տեսեք-տեսեք` հայրենասեր ենք:
Դավթակը քեզ մանրամասները կասի՞, - մտահոգ խորհում էր Գեւոն:
Ի՞նչ իմանամ: Թե ասելու չեղավ, նրա բերանից խոսք դուրս չես քաշի:

Մենք էլ հիմարի պես կարծում ենք, թե աղջիկ-մաղջիկ
Հենց այդ է, որ` հիմարի պես: Գայնարն էլ է ուռել: Ասաց չէ՞: Հենց Դավթակի մոտ ասաց կասկածի մասին: Անխոհեմ բաներ է անում: Ապտակելու է: Գոնե շնորհավորեր, նոր անցներ փորացավին: Աղջիկ-մաղջիկ: Ամոթ չի՞, Գեւո:
Ամոթ է, բայց խորհրդավոր հանգամանքը մարդուն ինչ կասկածի ասես կտանի:
Բա Ծովի՞կն ինչու չի ընկնում խուճապի մեջ: Գուցե նույնպես կասկածներ ունի /կիսված կլինեն/, սակայն էժան բաներ չի խոսում: Տասը կչափի, կտրելուց առաջ էլ դեռ կմտածի: Գայանեն ընկերուհու մի մասն ունենար, էլի:
Հիմա էլ դու հիմարություն դուրս տվեցիր: Գայանեն տարիների սերդ է, կինդ, զավակիդ մայրը: Արդեն փնովո՞ւմ ես:
Այդքան լուրջ մի ընդունիր, կատակ արեցի Գեւո, աղջիկներն ասում են` մեծ հաջողություն էր, որ տղան կենդանի ծնվեց: Պատճառն ի՞նչն է եղել:
Խոսեցի բժշկի հետ: Ասում է նյարդային գերլարվածություն է, որ բխում է ներփակված խառնվածքից, եւ շատ է զգացմունքային: Նա հյուծված է եղել:
Արի համոզենք, թող տարկետում վերցնի: Երկու երեխան անմայր մեծացնելը դժվար կլինի ծնողների համար: Նաեւ Ծովիկի առողջության հարցն է առաջ գալիս:
Կխոսենք: Ինձ թվում է, կհամաձայնեն: Արի ես ու դու էլ Գայանեին ու Մարիամին թողնենք տանը: Նրանք նույնպես տարկետում վերցնեն, զբաղվեն համ իրենց երեխաներով, համ էլ առողջության հարցեր կունենան:
Մենք էլ փորձենք: Բայց Գայանեի խանդոտությունը դժվար թե ինձ Երեւանում թողնի մենակ: Իսկ բուն պատճառների մասին ասել չի կարելի:

26.

Ժամանակը իր ընթացքն ունի: Անտարբեր անցորդի պես. ոչ արագացնում է քայլերը, ոչ դանդաղեցնում: Կանգ չի առնի, չի վերադառնա անցածին, որպեսզի հաշվի կատարածի, թողածի արդյունքը: Անզիջում է ժամանակը, չհանդուրժող եւ պատժիչ: Դառնում է դժոխային, աղմկոտ, գարշահոտ ճահճի նման` զազրելի: Առավել եւս, եթե մարդը կորցնում է գլուխը, մոլորվում անհաջողություններից եւ անորոշության կապանքներից դուրս գալու ելքը չի կարողանում գտնել: Անհաճո, անբարեհամբույր է դառնում անխտիր բոլորի նկատմամբ, մեղադրում աշխարհն ու ժամանակը` փորձ անգամ չանելով նույն այդ ժամանակը դույզն իսկ խթանելու, տեղաշարժելու դեպի առաջ:
Այդպիսի ժամանակներ էին եկել: Մարդը սարսափած էր մոտավոր անցյալից, եզակիներն էին ի վիճակի գտնելու իրենց տեղն ու դերը: Ներկան վերածվել էր փլատակ կամուրջի` մութ եւ անհեռանկար ապագայի նկատմամբ մարդու հոգում վախվորածություն սերմանելով: Փլատակ կամուրջը նորոգում էր պահանջում: Կառուցում:
Սեւակնած թուխպ էր նստել Բոխուտի թաղի վրա: Մարդիկ երկնքին չէին նայում. արեւավառ օրն անգամ նրանց թվում էր ձմեռնաշունչ, մութ ու անկյանք: Գործի էին գնում դժգոհ, անտրամադիր, տուն գալիս ավելի մռայլված ու անմարդամոտ: Անգործությունից կամ ի հայտ եկող ալարկոտությունից փակվում էին չորս պատի մեջ, հարկի-անհարկի դժգոհում յուրայիններից, վիճում: Անպտուղ վեճեր:

Գնալով անբարեհամբույր էին դառնում հարեւանները: Չկար երբեմնի ախպեր-բարեկամության հետքն անգամ: Խնամությունը հարաբերականության նժարի վրա էր դրվել: Արտաքո ձեւապաշտության պահանջով երբեմն այցելում էին միմյանց, բողոքում անիմաստ ժամանակի դեմ, ափսոսանքներ դրսեւորում չորացող, անտեր խոտի նկատմամբ եւ խմում իրենց քաշած թունդ, դառը գինին: Այլ անելիք չկար:
Մանուշի երկվորյակներից հետո երբ Ծովիկը երեխա բերեց, այնուամենայնիվ հավաքվել էր թաղը: Կերան-խմեցին ցուցադրական խանդավառությամբ: Իրավամբ ուրախ էին. մարդ էր լույս աշխարհ եկել, երջանկություն էր աղջկա ծնունդը: Բայց արդեն վաղուց էր նկատելի նրանց սրտերից դուրս մղվող եւ աչքերում ծվարող անփարատ վիշտը, որ փայտանոցի վերածված գոմերից փչող սառնությամբ էր անցել փողոցներով, մտել տները: Սառնությունը բույն էր դրել: Անասունի ջարդին հաջորդած նշանդրեքներն ու պսակադրությունները շատ քչերի հետաքրքրությունը շարժեցին: Նույնիսկ Գուրգենի մեծ աղջկա նշանը ոչնչով չնշանավորվեց: Մի պարեղանակ հնչեց Բավոյի բակում, պարեցին միայն ջահել տղաներն ու աղջիկները, սկսեցին մխիթարել Մանուշին ու Բավոյին, որոնք տապալվել էին հոգով, մեկը` աղջկացուին արժանի մայր չլինելու համար, մյուսը` Բավոն, որ չի կարողանում հարսնացուի տատի եւ Գուրգենի քրոջ բերկրանքն ապրել: Լաց էին եղել ոչ միայն հարսնացող աղջիկները: Լացը առել էր նաեւ նրանց մայրերին, բայց ոչ թե ուրիշի տուն աղջիկ ճամփու դնելու, մայրացնելու անթաքույց բերկրանքից, այլ, որ վաղը նորածին թոռների համար մի ձեռք տեղաշորի ոչ բոՆւրդ կունենան, ոչ էլ գուլպա գործելու թել:

Այդ անբովանդակ երեւույթում ժամանակը դշխեմ էր, ապառաժի պես անկոտրում:
Գոյացած ճահճում անմասն ու անհաղորդ էր թվում Կարոյի հայրը: Մայրը նախկին խորհրդատու իմաստունը չէր, չկային ինքնատիպ սրամտություններն ու հումորը նրա խոսքերում, բարի հարեհասը չէր. նա իրեն ավելորդ էր համարում: Կարոյի հայրը թերեւս միակն էր հարեւաններից, որ պարբերաբար այցելում էր մարդկանց եւ միշտ հոգու խորքում ներում նրանց անբարեհամբույր պահվածքը: Նույնիսկ խնամիները` Գոհարի ծնողները, Դավթակի ու Կարոյի կշտամբանքներին հակառակ` չէին կարողանում նրա նկատմամբ ցուցաբերել այն վերաբերմունքը, ինչին արժանի էր այդ մարդը: Նա շատ էր կարոտում խնամության, բարեկամության ու նախ եւ առաջ` մարդկայինի: Նրա նպատակը զուտ մարդամոտության վերծանումը չէր: Հոգեբանի, մանկավարժի հեռատեսությամբ զրուցում էր այնպիսի թեմաներից, որոնք թաքուն միտումով լսողին պիտի շեղեին անասունի եւ գոմի կորստից, միտքը սեւեռեին այլ բաների վրա: Թե դարձյալ մտատանջություններ կլինեին, ապա թող լինեին գալիքի համար: Չէ՞ որ նրանց մեջ մարդկայինը իսպառ չէր վերացել:
Խոսքը բովանդակալից էր, թեեւ զարմացնող: Հատուկ նրբերանգներով գնում էր դեպի անցյալը, ազգի դարավոր պատմության խորքերի նվաճումներին, հասնում մինչեւ Հայոց եղեռնը ու անցնում աշխարհի բաներին` բնավ չընկճվելով լսողի ակնհայտ անտարբերությունից: Կարոյի հարսանիքի հաջորդ օրը, հարեւանությունը դժկամ, բայց ի վերջո հավաքվեց Մշեցոնց հարկի տակ պատմություններ անելու:

Արդեն կեսգիշեր էր: Տանտերը վերցրեց մի գիրք, խնդրեց լսել: Լսեցին: Միմյանց բզելով ցցում էին մատները օդում` էս ի՞նչ է կարդում, ի՞նչ են լսում իրենք: Իսկ գիշերվա կեսին Մշեցոնց տանիքի տակ հնչում էին Նժդեհի պատգամները: ՈՒ երբ կինը զգուշավոր հանդիմանեց /կային նաեւ ոչ այնքան մոտ ու մտերիմ մարդիկ/, թե` ,,Մարդ, լուս կի բացվի, դու էս մարդոց եսի՞ր ես էրի քըզի,, , հարեւանները անսպասելի քրթմնջացին` պահանջելով, որ տանտերը ընթերցանությունը շարունակի:
Երեկո էր, Դավթակն ու Ծովիկը փոքրիկ Վահանի թաթիկներից բռնած` զբոսնում էին նրա քայլքին համապատասխան: Հասնում էին ընկերներին, ետ գալիս դեպի տները, հրճվում իրենց բալիկով, ափսոսում, որ աղջկան Դավթակի մայրը հետը տարել է Թալին` քրոջ տուն: Ցուրտ էր թեեւ, բայց երիտասարդ ծնողները համբերությամբ տանում էին փոքրիկի կամակորությունը. նա տուն գնալ չէր ուզում:
Փողոցի ծայրին երեւացին Մանուշն ու Գուրգենը` իրենց երկվորյակների ու կրտսեր աղջկա հետ: Բավոն ելավ պատշգամբ, դժգոհեց: Ինչ-որ բան էր ասում աղջկան ու փեսային: Իսկ նրանք անկարեւորելով մոր հանդիմանությունը, որ այդքան երկար պահում են ցրտում ,,մատղաշ բալեքին,, , զրույցի էին անցել երիտասարդ զույգի հետ:
Երեւանում դժվար կլինի, Ծովիկ, - ասաց Մանուշը: - Փոքրիկներին թողնում եք Տատ ու պապի մոտ լավ է, իհարկե, բայց կարոտելիս կլինեք: Դժվար չի՞:

Դասերը թողնո՞ւմ են, որ կարոտես, - պատասխանեց Ծովիկը` փոքրիկի գլուխը քնքշորեն սեղմելով ազդրին: - Շաբաթ օրը, երբ արդեն այստեղ գալիս ենք լինում, ավտոբուսում անհամբերությունից սիրտս պայթում է: Մեկ էլ` գնալիս: Հրես երեկոյան նորից կգնանք, բայց էս անպիտանի հեչ պետքը չի:
Գրկեց, սեղմեց կրծքին: Զմայլվում էր մայրական բերկրանք իր փոքրիկի համ ու հոտից: Գուրգենն ու Դավթակը հետեւում էին կանանց զրույցին, երեխաների խաղին, տղամարդավարի, հայրաբար հայացքներ փոխանակում: Մանուշը երբեմն նայում էր Դավթակին, նրա կնոջն ու փոքրիկին ու մտորում ամբողջ հոգով, քույրաբար` ինչքան են սազում իրար դեռ երեխա այս ամուսինները, եւ որքան աննման է Վահանը սրանց: Պինդ գրկեց Գուրգենի թեւը, նայեց դեպի աստիճանները գնացող երկվորյակների եւ աղջկա ետեւից ու խոսեց մայրաբար:
Տղամարդկանց մոտ ասելը երեւի ամոթ է, բայց, Ծովիկ ջան, քանի ջահել եք, երկուսին երկուսն էլ ավելացրեք: Տո, մեկն ու երկուսն էլ: Տունը լցրեք զավակներով: Դժվարություններից մի վախեցեք: Չես տեսնո՞ւմ, - վարդագունեց նրա դեմքը, թեեւ միայն Ծովիկին էր արդեն լսելի, քանի որ տղամարդիկ հեռացել էին փոքր-ինչ: Ես շուտով& Իսկ թե Գուրգենը չի մոռացել մեր պայմանը սրա պտուղը դնելիս, - ձեռքը դրեց փորին, - ուրեմն մի զույգ եւս կունենանք:
Ծիծաղեցին անմիջական կատակից, մտերմության նախկին թելը երեւաց կյանքի նորովի հյուսվածքի մեջ:

Մենք նույնպես, Մանուշ: Երեւի գարնանը կունենամ կամ հունիսի սկզբներին: Դավթակն է դժգոհում, թե որոշ անելիքներ կան, պետական քննությունների ժամանակն է գալու եւ այլ բաներ: Բայց Կունենանք: Իր դժգոհելով չի: Մի տղա, մի աղջիկ էլ եմ ուզում: Դեռ աղջիկ օրերիս եմ երազել:
Կանայք ուրույն հպարտությամբ նայում էին իրենց ամուսինների կողմը: Գուրգենը հաղթ, ճերմակահեր հսկայի պես նայում էր կանանց կողմը, անսքող հիանում նրանցով: Դավթակը հանկարծ սոսկաց այն մտքից, թե անմիջականության տիպար Մանուշ-Ղզօղլանը հանկարծ Ծովիկին չի՞ շշմեցնի ,,Ի՞նչ կա որ, - յուրովի արդարացրեց իր սոսկումը: - Վեց տարի է անցել: Հանկարծ անկեղծությունն ու մտերմությունը չբացեն լեզուն,,: Սակայն ամաչեց` ինքն իր անմտության վրա մտովի խնդալով: Տղայական զգուշավորություն, երբեք չդատապարտելով իրենց այն օրվա համար Առավել եւս` Մանուշին:
Թող նրանք իրենց ,,իլիկը մանեն,, , - ժպիտով Դավթակին նայեց եւ խոսեց Գուրգենը: - Ես քեզ հետ մի հարցի շուրջ եմ ուզում զրուցել: Թե ժամանակ ունես, շարունակեմ:
Ինչպես թե, Գուրգեն ամի: Ես ձեր խոսք ու խրատը միշտ ընդունել եմ, ձեզ հարգել ինչպես հորս: ՈՒզո՞ւմ եք խոստովանեմ. շատ բաներում եմ ձգտում նմանվել ձեզ:

Զգացված եմ, Դավթակ: Բայց դա թողնենք: Խոսքս չեմ ուզում քեզ առանձնապես մտատանջի: Երեւանում ինչ-ինչ խմորումներ են սկսվել ընդհատակում: Ազգային հարցեր են շոշափվում` հատկապես երիտասարդ հոգիներն ու գիտակցությունը կլանելով: Զգուշացիր, խնդրում եմ: Գիտեմ քո բուռն խառնվածքը: Երեւի գիտեն նաեւ քո շրջապատում: Նկատելի ես, խելացի եւ գործունյա: Կլինեն մարդիկ, որոնք կուզենան ընդգրկել քեզ ազգային հարցերի մեջ: Չէ, մի խայթվիր: Ես չեմ ուզում ասել, թե նրանք քեզ կօգտագործեն: ՈՆչ: Նրանք քո մեջ իրավամբ կտեսնեն նման գործում հասուն մարդուն եւ վաղվա գործչին: Զգույշ եղիր: Չեմ ասում` հեռու մնա: ԶգոՆւյշ, հաշվենկատ: Ինչպես ասվում է` տասը չափիր, մեկ կտրիր& Եթե կտրելու է: Ինչու այս հարցի՞ն անդրադարձա: Ներքին գործերի բոլոր օղակները /էլ չեմ ասում ՊԱԿ-ի մասին, քանի որ նա կա ու կա/ գաղտնի ու խստիվ հրաման են ստացել: Հսկողության տակ են առնված գրեթե բոլոր ուսանողները: Տղաները` մասնավորապես: Կան նաեւ ծածկագրված ցուցակներ: Փառք աստծո, նրանցում քո եւ թաղի ընկերներիդ անունները չկան: Այս թեմայով այլեւս չենք զրուցի մենք: Ինչ որ պետք էր, ասացի: Կրկնեմ հիմնականը. զգուշություն եւ հաշվենկատություն, Դավթակ Խորհուրդս ընդունիր որպես ավագ եղբոր, տարիքի բերումով` նաեւ հայրական խորհուրդ: Բարի գիշեր: Արդեն երեկոն է մոտենում: Երեւի առավոտյա՞ն կգնաք: ՈՒշ է:
Հա, այդպես է երեւում: Իսկ ձեր խորհուրդը Երախտապարտ կմնամ:

Հայրն, ինչպես միշտ, երեխային այսքան երկար ցրտում պահելու համար կշտամբեց որդուն եւ հարսին, օրինակ բերեց Կարոյին ու Գոհարին, որ այդպիսի երեխայություններ չեն անում: Իր թոռանը ցրտի բերանը չեն տալիս, խելացի ծնողներ են:
Նրանց Շողիկը դեռ մի քանի ամսական է, հայրիկ, - ծիծաղեց Ծովիկը:
Կարեւոր չի: Գոհարը բարուրում, տաք փաթաթում է, մի քանի րոպեով դուրս բերում մաքուր օդի, աղջիկ ջան: Էդ ձեր ուսման խաթեր կարոտում եք, թոռներիս խաղալիք դարձնում:
Հարսդ ի՞նչ մեղք ունի, այ մարդ, - Դավթակի մայրը սաստեց ամուսնուն: - Տղադ է հանում հավեսը, մի քիչ էլ փոփոլանում երեւի` տեսեք-տեսեք: Բայց հորդ հանդիմանությունը, տղա ջան, շատ է տեղին: Տաքին սովորեցրած եմ պահում: Մեր ծնողները էդ են մեզ սովորեցրել: Համ էլ, խոնավության ու ցրտի պայմաններում ես ինքս չեմ կարողանում դուրս բերել երեխեքին: Գալիս ես, առաջին գործդ զբոսանքն անում, ասես պորտդ զբոսանքներում ենք կտրել:
Հլա բալիս ձեռքերի սառնությանը նայեՆք: Ծովիկ, թեյ լցրում: Լավ տաք արա:
Պապի ծնկանը նստած` փոքրիկը ,,տպավորություններ էր պատմում,, իր քիչումիչ սովորած բառերով: Պապը լսում էր, համբույրով երբեմն ընդհատում նրա բլբլոցը եւ շփում-տաքացնում մրսած թաթիկները ,,աշխարհի ամենալավ տղայի,,:
Ու՞ր, Դավթակ,- զարմացած հարցրեց մայրը: - Նոր տուն եկաք, գնու՞մ ես:
Քեզ համար ի՞նչ տարբերություն, մերա: Գնամ խնամոնց տուն: Աղջկադ տված թեյը մեր թեյից վատը չի լինում: Ծովիկ,ուշացել ենք: Առավոտ շուտ կգնանք: Երկու դասաժամ բացակայելուց աշխարհը չի քանդվի:

Մթության մեջ չնկատեց Կարոյին, որ փայտ էր տուն տանում: Վերջինս կանգնեց, փայտը թողեց նրան, ետ դարձավ դեպի ցախանոց` ասելով:
Հրես գալիս եմ: Ածուխ ջարդեմ, բերեմ:
Հլա սպասիր,- փայտը նրանից ընդունելով, խոսքի մեջ հանդիմանանք` նրան դիմեց Դավթակը: - Մայրս ասում է` որոշել ես գյուղ գնալ, հա՞: Ո՞ր գյուղն ես գնալու: Համաձա՞յն է Գոհարը:
Գոհարի համաձայնությանը նայող չկա: Գնա: Գալիս եմ:
Նայող չկա՞, թե՞ համաձայն է:
Համաձայն է: Ի՞նչ ես ուզում: Գյուղացի քույր ունենալդ չի գալի՞ս:
ԱնմիՆտ, անմիտ: Չգիտեմ ընկեր ասեմ, թե փեսա: Գյուղում սկի գյուղացին իր կյանքից բան չի հասկանում, գնում ես, ի՞նչ անես:
Մրսեցիր, տուն գնա: Կգամ հրես, անելիքս կբացատրեմ:
Բարի երեկո,- ասաց Դավթակը Մշեցոնց, փայտը դրեց վառարանի մոտ: - Էս ի՞նչ է, խնամի: Տղադ ու հարսդ որոշել են գնալ գյու՞ղ: Ի՞նչ են անելու այնտեղ:
Ապրելու տի էրթան, Դավթակ բալա: Մըռնիմ քըզի, ապրելուՆ:
Կկարողանա՞ն մենակ,- Դավթակն անուշադրության մատնեց քրոջ դեմքի ակնարկը, որով խնդրում էր այդ թեմայով չխոսել: - Անծանոթ գյուղ ու միջավայր:

Հայու գեղ հայու համար օտար միջավա՞յր ի: Հայ հայու անծանոթ կեղի՞: Ես լէ տի էրթամ,- պատասխանելիս հայացքը թռուցիկ գցեց ամուսնու վրա: - Մեր գրագետ կըպե քաղքեն, չուզե տղու խոսք լսե: Ես լէ կերթամ զիմ հարս ու տղու ետեւե: Մացե քաղաք, ի՞նչ տի էնինք հոդա: Գեղ մալ-անասուն կեղի: Կբացվի Կարոյիս սիրտ: Իդա լաճիս պես,- խորշոմած ձեռքով շոյեց թոռան կարմրիկ այտը, բարուրն ավելի ետ գցեց: - Տաս ղոչ մանչ լէ կունենան, մենք լէ քյոխվաՆ պապ ու տատ կէղինք:
Ասում է, էլիՆ,- չքացավ ամուսնու ժպիտը դեմքից: - Ինձ են մեղադրում, որ այլեւս անասուն չկա: Սրանց թվում է, կկարողանայինք սպանդի առաջն առնել: Հիմա էլ առել-անցել է, թե գյուղ պիտի գնանք: Բավական էր Կարոյի ակնարկը գյուղի մասին, որ սա ելնի-շորերն հագնի: Իրենք քիչ է խելքները ետ են տվել, Գոհարին էլ հեեւներիցն են ուզում տանել: Գնացեք, տեսնեմ այնտեղ ո՞վ է ձեր տերը:
Մեր տեր հող ու սար կէղին, մարդ: Մալ ու աթար կէղին մեր տեր: Դու քո բախտ տի լաս, թե քաղաք կեցար: Վազեվազ տի գաս մեր ետեւե:
Ծիծաղ սկսվեց տանը: Կարոն ներս մտել, ժպտում էր ծիծաղի պատճառից անիմաց: Մոտեցավ, վայր դրեց ածուխը: Հարցական նրանց էր նայում:
Գոհա՞ր,- քրոջը դիմեց Դավթակը: - Հոժարակամ ես գնու՞մ, թե&
Որտեղ Կարոն, էնտեղ էլ` ես: Համոզված եմ, որ նա իր վճիռներում չի սխալվում: Իսկ հայրիկը պարզապես վախենում է դպրոցն ու տեխնիկումը թողնել: Կարծում է, գյուղում դպրոց չկա:

Հայրիկն էլ է գալիս, հայրիկն էլ,- ածուխը վառարանի մեջ լցնելով` ծիծաղեց սրտանց եւ ասաց Կարոն: - Նա հո Փարիզից կամ Նյու- Յորխից չի՞: Կգա: Ի՞նչ կասես, հերա:
Ի՞նչ կարող եմ ասել, տղաս: Թե վճիռդ վերջնական է, ուրեմն, ճիշտը դու ես: Ես էլ Գոհարի պես` որտեղ դուք, այնտեղ էլ ձեր ծնողը: Ի՞նչ կարող եմ անել, թեեւ գիտեմ, որ այնտեղի կյանքը արդեն կյանք չի: Դու ի՞նչ գիտես կոլխոզից, գյուղխորհրդից, կոլխոզի նախագահներից:
Չոբան եմ լինելու, հերա: Դրանք չոբանի ինչի՞ն են պետք: Կունենանք, մենք նույնպես մի երկու անասուն կունենանք:

27.

Գյուղը գրկաբաց ընդունեց նորաբնակներին: Կարոն ու մայրը շատ շուտով դարձան գյուղացիների համար ցանկալի եւ հարեհաս հարեւաններ:
Մի օր, դեռ անծանոթ տղայի կանչին, Կարոն արձագանքեց վատ բանի զգացումով: Մոր հետ շտապեց գյուղի ծայրի տներից մեկը: Ստուգեցին, հավաստիացան կովի ուռուցվածության հարցում: Կարոն երկար մախաթից կրկնակի անգամ հաստ ու տափակ, երկայնքով մեջը ծակ բիզը հմուտ անասնաբույժի վստահությամբ խրեց անասունի դհոլի պես ձգված փորը, իմացությամբ տեղաշարժում էր: Բզի երկայնակի անցքով սկսեցին դուրս մղվել կովին տանջող օդն ու գազը: Կովը աստիճանաբար հանգստանալով` մզզաց, կախեց գլուխը, լիզեց փրկարարի գոտին: Վերջինս գրկեց նրա գլուխը, ճակատը համբուրեց եւ ասաց.
Ջան, Մարալ ջան:
Անունը Մարալ չի,- շտապեց ասել տղան:
Ինձ համար Մարալ է: Իմ ամենաթանկ կովի անունն էր Մարալ:

Տանտիրուհին նայում էր բանիմաց հարեհասին եւ դեռ դուրս մղվող օդ ու գազի վշշոցին հետեւում: Կարոյի մայրը եւս մեկ անգամ տնտղեց անասունի փորը, ձեռքը տարավ կուրծքին եւ տանտիրուհուն խորհուրդ տվեց.
-Վռազնալու բան չէ: Կթելու վախտ`մե ժամ անց կէդի: ՈւսուլոՆվ, անցավ կըկթիք: Էդ կաթ ուտելու չի էղի: Թափելու է: Ել, բալա ջան,- դարձավ Կարոյին: - Առեջ ընկի, երթանք:
- Տուն մտեք, քույրիկ,- նրանց առաջ կանգնեց տանտիրուհին: - Նստեք, խոսենք:
- Արդեն մութն ընկավ,- ասաց Կարոն: - Ուշ է: Մեր ջահել հարսը մի քանի ամսական երեխայի հետ մենակ է: Մի ուրիշ անգամ, մայրիկ:
- Գարունը, տղա ջան, ձեզ մի ոչխար կտամ գառան հետ: Գիտեմ, հիմա խոտ չունեք:
Մինչեւ խոտի դուրս գալը կպահեմ մեր անասունի հետ: Գարնանը ձերն է
Չէ,- շտապեց միջամտել Կարոյի մայրը:- Զիմ տղի վարպետություն հախ չուզի: Զիմ Կարո ախպերություն է կենի անասունի հետ: Օչխար մի պակսցու: Առանց էն էլ մի երկու հատ մացած կեղին: Գիշերն բարի իդա տան վրա&
Էս ու՞ր են մեր ու տղա, Գոհար,- հարցրեց Կարոյի հայրը: - Թե սկեսուրդ իրիկվա իր բանին է կանանց հետ, թող բանին էլ կենա: Կարոն թող գա անպայման: Բան ունեմ ասելու:
Ուր որ է կգան երկուսն էլ, հայրիկ: Մի տնից կանչեցին: Օգնելու գործ էր:
Եկանք, եկանք: Դրսից լսեցինք: Ի՞նչ կա, հերա:
Նստեց հոր մոտ: Սովորականի պես սպասում էր, մինչեւ կսկսի հայրը:
Առավոտյան Երեւան գնալ է պետք: Դավթակի մոտ: Գնանք գոմը: Համ ես կծխեմ, համ էլ երինջին կնայես: Անհանգիստ է մի տեսակ: Կարոն թռուցիկ նայեց նրան, հասկացավ. Հայրը այլ բան եւս ունի ասելու:

Այսպես, ուրեմն,- գոմում շարունակեց հայրը: Առավոտյան մի փաթեթ կտամ քեզ: Կհանձնես Դավթակին ու կսպասես պատասխանի: Կասես` իմ ծանոթը գիտի ինձ ինչ արխիվներ են պետք: Կկարողանան` կբերես: Չե՞ն կարող, ոչինչ: Կովերի մասի՞ն ես մտածում: Մի անհանգստանա: Վաղը դաս չունեմ: Սամոն թող մի օր էլ ինձ հետ չոբանություն անի:
Հանձնարարեց որդուն եւ գիտեր հաստատ, որ նա սրբությամբ է կատարում ծնողի ցանկացած առաջադրանք, եւ անհարմար զգաց. արդեն ո՞րերորդ անգամ որդուն չի ասում ճշմարտությունը:
Ինչն էր հոր զգուշավորության պատճառը: Մտահոգվու՞մ էր, որ Կարոն մնա գյուղին ու գյուղաշխարհին հարազատ, թե՞ չտառապի այն ամենով, ինչը նրան մի օր կարող է պոկել կյանքի պես թանկ կովից ու գոմից: Ե՞րբ կասեր ամբողջ ճշմարտությունը: Դրանով չէ՞ր վտանգի միակ զավակի ապագան
Դավթակին ասա նաեւ, որ արխիվի իմ ծանոթը նրա մասին շատ լավ կարծիք ունի: Բայց չանհոգանա, շատ ինքնահավան չլինի, քանի որ բանիմացներին լսել է պետք: ինչու՞ ես լռում շարունակ: Հարց, բան չի՞ ծագում մտքումդ:
Ի՞նչ հարց պիտի ծագի, հերա: Ինչ ասելու է, ասում ես Ծովիկը Գոհարին քրոջ պես վստահել, բողոքել է, թե Դավթակը երբեմն կորչում է գիշերները: Վարուժն էլ քո ընկերոջ մասին կցկտուր բաներ ասաց մի օր: Չգիտեմ, ինչ մարդ է ընկերդ, բայց սրտումս ահ կա: Դավթակին մի բան չպատահի՞ Աքսորված, բանտարկված է եղել քո ծանոթը:

Կար ժամանակ, տղաս, մի քիչ շեղ նայողին կամ գոմից թրիքը ուշ հանողին էին նույնիսկ աքսորում: Մարդը հավի գին չուներ: Իսկ իմ ծանոթը, որ արդար եւ ճշմարտության պաշտպան մարդ է, կեղծիքները չկարողացավ հանդուրժել: Նոր էինք ավարտել պատերազմից առաջ կիսատ թողած մեր ուսումը, մեկ էլ մի գիշեր նրան տարան: Պատճառն էլ չիմացանք: Երեւի այն էր, որ ընկերս կասկած էր հայտնել ռեկտորի կնոջ մասնագիտական ունակությունների հարցում: Ես տուն եկա, իսկ իրեն պահեցին ինստիտուտում: Դասախոս էր: Դեռ ուսանող ժամանակից գիտեինք, որ ռեկտորի կինը կիսագրագետ է: Բայց ո՞վ կհամարձակվեր ասել այդ մասին: Իսկ նա արտահայտվել էր ամբիոնի նիստի ժամանակ: Շատ ժամանակ չէր անցել դրանից, աքսորեցին: Ոնց որ ճանճին փչելով թռցնես, այդպես մարդուն էին թռցնում: Հիմա վերականգնել են, որպես դասախոսի: Աշխատում է, մարդկանց սովորեցնում բանի խերն ու շառը
Ծովիկը վախենում է, ինչ- որ կասկածում, կասկածները վստահում միայն Գոհարին: Մի անգամ արդեն առիթ եղել է հարցնելու, թե ի՞նչ թղթեր էիր երբեմն թաքցնում ինձնից: Դեռ դպրոցական էի: Նրանց մասին իմ գիտենալը երեւի չարժեր այն ժամանակ: Հիմա մեծացել, երեխատեր մարդ եմ: Գուցե արդեն կարելի՞ է իմանալ` ինչ էին դրանք:
Բաց արա փաթեթը,- հայրը տելոգրեյկայի տակից հանեց լրագրի մեջ փաթաթած ինչ-որ բաներ:- Թե հասել է պահը սրանցով հետաքրքրվելու, եւ դու արդեն պատրաստ ես նման գաղտնիքներ ունենալու, կարդա: Ես չեմ խանգարի: Կարդա միայնակ: Նաեւ Գոհարին չասես դրանց մասին: Աշխատիր խորությամբ հասկանալ

Դու մնա տանը,- ասաց Դավթակը Կարոյին, երբ Ծովիկը պատճառավոր կնոջը հատուկ ծանրությամբ, դանդաղ մտավ ներս:- Ժամանակ անցկացրեց Ծովիկի հետ: Մի տեղ եմ գնում: Շուտով կվերադառնամ:
Վաղուց ես ընտելացրել քո ,,մի տեղին,,: Հիմա էլ Կարոյի՞ն ես ուզում ընտելացնել: Մարիամին ու Գայանեին կանչիր: Իսկ հյուրին առաջարկիր գա հետդ, քաղաքը տեսնի: Արդեն քանի՞ անգամ գալիս է Երեւան, մի բերան չես ասում` գնանք, զբոսնենք, քաղաքին ծանոթանաս:
Հանդիմանությունը ընդունված էր: Բայց պատասխանը հապաղեց.
Կնոջ կշտամբանքին ամբողջ ունակություններդ պիտի տրամադրես: Այդպե՞ս է , Կարո: Գնանք թե չէ Ծովիկը այս անգամ յոթնուկ աշխարհ կբերի: Ծիծաղիս մի նայիր, ախպերս: Շտապում է: Աղջիկ-տղաների վեց անուն ինքն է ընտրել, այդքան էլ` ես: Տասներկուսն է ունենալու: Յոթ առաքյալ, հինգը` առաքյալուհի: Մարիամին ու Գայանեին անպայման կուղարկեմ մոտդ, սիրելիս: Հա կբամբասեք:
Դրան նույնպես ընտելացիր. ինձ վերագրում ես բաներ, որ ես չունեմ, բայց ուզում ես ունենամ: Այդ ,,մի տեղը,, քեզ հետը չի տանի, Կարո: Ուշանա` չսպասես: Թող, արի տուն: Ընկերուհիներդ մարդամոտ են: Ոչ սրա նման:
Գիտեմ դրանց մասին,- տրամվայի կանգառում ասաց Կարոն: - Հայրս տվեց, կարդացի: Գարեգին Նժդեհ: Խորհրդավոր անուն է ընտրված: Ապրու՞մ է, թե՞&

Հայաստանի սովետականացումից հետո հեռացավ: Հիմնականում Բուլղարիայում է եղել, որտեղ մինչ այդ ստացել էր զինվորական կրթությունը: Պատերազմի ավարտից ծնվեց նաեւ սովետականացրած Բուլղարիան: Սրանց կոմունիստները շատերի հետ նաեւ Նժդեհին հանձնեցին Սովետական իշխանությանը` որպես բոլշեւիզմի, ուրեմն եւ` ամբողջ ,,մարդկության թշնամու,,: դատել են այստեղ, բանտարկել: Տխրահռչակ քաղաքներից մեկն է Ռուսաստանի Վլադիմիրը: Այդ քաղաքում է նստել: Արդեն Ստալինից հետո, երբ նման մարդիկ կարող էին հանկարծ արդարացվել, վերացրին: Գնդակահարելուց առաջ մի ցանկություն է խնդրել կատարեն: Մահապատժի վճիռ կայացրած դատարանը Երեւանում է կայացել: Մահապարտին վերջին ցանկության իրավունք է տրվում: Խնդրել է թույլ տան` տեսնի իր հայրենիքի մայրաքաղաքը: Զարմանալի մարդասիրություն. խիստ հսկողության պայմաններում դուրս են բերել: Երեւանի փողոցներով է շրջագայել, վերջին անգամ տեսել հայրենիքի խորհրդանիշ քաղաքն ու Մասիսները: Զարմանալի պատրաստակամություն, հանելուկային քայլ. դատախազն է տրամադրում անձնական օգտագործման մեքենան, դատախազն է Նժդեհի վերջին կամքը կատարում: Գուրգենի պես մարդ եղած կլինի մեր այդ դատախազը, Կարո ջան: Ափսոս, ես չգիտեմ այդ դատախազի հետագա ճակատագրի մասին:
Ազգային հարցերում, քաղաքականության մեջ, Դավթակ, պիտանի մարդ չեմ ու երեւի չեմ դառնա: Բայց էդ նամակներից ու գրություններից աշխարհի չափ բան իմացա: Ճշմարիտ ուղի է ցույց տալիս, անձամբ գնում այդ ուղով: Երբ նրա երազները իրականան, անասնապահ եւ չոբան կպահանջվե՞ն: Ես պետք կլինե՞մ:

Ընկերների ողջագուրվելն ու անուրախ ժպիտները հենց այն պատասխանն էին, որ Դավթակը պիտի ասեր մանկության ընկերոջը, եղբորը, այսօր արդեն` փեսային:
Հենց դու ես պետք էս մեր բազմաչարչար հողին, Կարո ջան: Ու՞ր է թե շատերը լինեին քեզ նման: Դու գիտե՞ս ով ես: Այն անհատն ես, ինչպիսին իր հայրենիքում երազում էր տեսնել աՆյ սրանց մեծատաղանդ հեղինակը: Ուրեմն, իրական են գաղափարները Նժդեհի, դժվար հաղթահարելի, բայց` կայացող: Հիմա, ախպերս: Խնդրելու եմ սպասես: Մտիր այգին: Հետաքրքիր զբոսավայր է, այս ժամերին` մարդկանցով լի: Ներիր, որ քեզ չեմ կարող առաջարկել` հետս գաս: Իրավունք չունեմ, որքան էլ համոզված եմ բյուրեղյա լինելուդ հարցում: Ինչ քեզ ասացի այս թղթերի մասին, փշրանքներ են: Եթե հայրդ քեզ իրազեկ է դարձրել, ուրեմն, դեռ շատ բան կունենա ասելու: Այդ հարցում դու մեզանից ամենաբախտավորն ես: Շտեմարան է հայրդ, կենդանի հանրագիտարան: Կիմանաս դեռ: Ուշանամ, մենակ չգնաս Ծովիկի մոտ: Շատ կանհանգստանա իմ աննմանը: Եթե ուշացա, Վարուժին տղերքի հետ կուղարկեմ այստեղ: Այգուց դուրս մի գա, խնդրում եմ: Եթե տղաները գան, միասին կորոշեք երեւանյան երեկոյի անելիքները: Գեւոն թատրոնի կամ համերգների տոմս հեշտությամբ է ձեռք գցում: Կուլտուրական հանգիստ կանցկացնեք եւ իմ մասին չեք բամբասի: Արի մի անգամ էլ գրկեմ ախպորս:
Հուժկու թեւերով այնպես էր գրկի մեջ սեղմում, պինդ- պինդ համբուրում ընկերոջը, ասես բաժանվելու էին երկար- երկար ժամանակով: Այս բանը տագնապով համակեց Կարոյին: Ազատվելով ընկերոջ գրկից` նա հարցրեց.

Ճիշտն ասա, վտանգավո՞ր է բռնածդ ճանապարհը:
Գայլից վախենաս` անտառ մի մտիր: Այսպիսի ասացվածք կա, Կարո: ԻՆնչ թաքցնելու բան է: Գաղտնի հսկողություն կա: Հետեւում են մեր բոլոր քայլերին: Իսկ մենք ունենք մեր մանրակրկիտ հաշվարկները: Մի անհանգստանա, կան նաեւ Գուրգենի պես նվիրյալներ հենց ուժային կառույցներում& Նժդեհի վերջին կամքը կատարող մեր նախկին դատախազը քեզ օրինակ:
Գուրգենը էս մի տարում մի քանի անգամ խոսք բացեց քո մասին: Շատ է քեզ հավանում: Սիրում է խոսել քո մասին: Իհարկե, միայն ինձ հետ նա գիտի՞ գաղտնիքներիդ մասին:
Կռահել է, եղբոր եւ հայրական մտահոգությամբ` խորհուրդներ տվել: Դրանք ես օղ եմ արել ականջիս, Կարո ջան: Դե, գնացի: Այստեղից` միայն այգի: Չնեղանաս, հրաման չեմ տալիս. ընկերական խնդրանք է&

28.

Վաթսունների փետրվարին ստույգ տեղեկություն ստացվեց, որ երկրում հանդիսավորությամբ նշվելու է Հայոց եղեռնի հիսուն տարին: Սովետների կողմից, պետական մակարդակով: Հույսերն ու ակնկալիքները բոցավառվեցին: Հավատացին մարդիկ, հայը հավատաց հավատավոր ժողովրդի բոլոր զգայարաններով: Զարթնել, սպասում էին, պատրաստվում ցեղասպանությանը գլխատելուն:

Բուհերում, առանձին ուսումնական հաստատություններում նախապատրաստական հավաքներ էին տեղի ունենում, որպեսզի աջակցեն, նպաստեն Մոսկվայի այդօրինակ, աննախադեպ նախաձեռնությանը: Իսկ նրանք, որ դա համարեցին պետական մակարդակի խաղ, մարդկությանը եւս անգամ խաբլբորելու ոխերիմ քայլ, յուրովի էին նախապատրաստվում` ստեղծվելիք հանգամանքում ազգային հարցի բարձրացումը համարելով կարեւորն ու առաջնայինը: Ունայն գաղափարախոսության անհիմն սյուների վրա բարձրացրած եղբայրության, հավասարության, ինտերնացիոնալիզմի հորջորջումները վաղուց արդեն ձանձրացրել էին իրատես մարդկանց: Նրանք մնում էին նույն այլախոհները: Թեեւ պետությունն ինքն էր անդրադառնալու այնպիսի մի դժվարագույն խնդրի արծարծմանը, ինչպիսին է ցեղասպանությունը, թեեւ կեղծիքի համակարգը անվերադարձ ջնջել էր հավատը իրատեսների գիտակցությունից, բայցեւայնպես նրանք նորանոր ձեւերով ու մեթոդներով ընդվզում, ընդհատակյա պայքարի սաղմերում տեսնում էին նպատակների իրականացման ինչ-ինչ հիմքեր:
Այլախոհության վերածննդի ժամանակներն էին:
Մարդկությունը նշելու էր մարդկության սգո օրը: Ոչ միայն արնածորը, այլեւ եղեռնին հանգիստ ու անտարբեր հետեւող, նախկին սպիտակ ձեռնոցներով ոճրագործ դիտորդն էր նստելու հանդիսավոր նիստի

Պատշգամբից նայող մոր զարմացական հայացքի ուղեկցությամբ Բագրատը նախ Դավթականց տուն մտավ: Քիչ անց նրա հոր հետ դուրս եկան եւ շտապով գնացին Ծովիկենց բակը: Խնամիները` երկու հայրեր, տագնապով մի քանի խոսք փոխանակեցին նրա հետ ու որոշեցին չսպասել փոխգնդապետ Գուրգենի գործից տուն գալուն: Անմիջապես գնալ միլիցիայի քաղբաժին, խոսել նրա հետ, հարցը վճռել տեղում:
Թաղի կանայք իրար անցան: Ստույգ չգիտենալով` ինչ է պատահել, կնոջ, մոր, հարազատի ենթագիտակցությամբ հանգել էին մի բանի` դժբախտություն է եկել:
Միլպետը արձակուրդում էր: Գուրգենը փոխարինում էր նրան: Երկար մտածելու ժամանակ չկար: Նախ թաղում լուր տարածվեց, թե Դավթակին ու Վարուժին համալսարանից կանչել են նրանց տղայական ինչ-որ հիմարությունների պատճառով: Երեւի կռիվ են արել ,,տաքգլուխները,,: Ծնողները` հայրերը, Գուրգենի հետ պիտի շտապ մեկնեն Երեւան: Հիմնական ու վճռական քայլերը այնտեղ են պարզվելու:

Իմ գալը ավելորդ է,- ասաց Կարոյի հայրը գյուղ հասած Բագրատին ու որդուն:- Քաղաքի տան վաճառքից մնացած գումարը վերցրու, Կարո, եւ գնացեք: Անիմաստ է հույս կապելը, թե տղաներին կարող ենք խլել նրանց ճանկից: Ամենագիշատիչ մարդասպանին նույնիսկ հնարավոր է այս աշխարհի դատարաններում անմեղ դուրս բերել` նայած, թե որքան է քսակիդ պարունակությունը: Իսկ այլախոհ կամ ազգայնամոլ էլեմենտ հայտարարվածին /անջնջելի պիտակ/ միլիոնների գնով չես փրկի: Այս համակարգը միայն այդպիսինների հարցում է անկաշառ, քանի որ մարդուն դժբախտության եւ կախվածության մեջ պահելու եւ, բացի այսպիսի դեպքերից, բոլոր մյուս հանգամանքներում հազարներով ու միլիոններով կաշառք շորթելու համար Դավթակներին անպայման մեկուսացնել է պետք, այլապես նրանք մեկ էլ տեսար շրջեցին սրանց ,,սուրբ,, կարգերը: Ոչ ոք, նույնիսկ երկրի տերն ինքը մեր տղաներին ու նրանց նմաններին ձեռքից բաց չի թողնի: Ի դեպ, հայրերով ենք, Գուրգենն է, ընկերները. Վարուժին չեն տարել: Ստույգ լուր ունեմ: Ինձ նախազգուշացրել են, որ մարդկանց ականջն է պետք գցել ,,տղայական հիմարություն եւ կռիվ,, տարբերակը: Վարուժը դրսում է, բայց թաքնված, որպեսզի հարկ եղած դեպքում հանդես գա կռվող կողմերից մեկի ընկեր ու օգնության հասած` պատահականորեն լուրն իմանալով:
Դժվար թե,- մտորում էր Գուրգենը,- մեր կողմից նման խաղը արդյունք տա: ՊԱԿ- ը այդպես բացահայտ հում գործեր չի բռնում: Մի քանի տարվա գաղտնի հսկողության արդյունքն է սա
Հայրերը փշաքաղվեցին, կուչ եկան, փոքրացան:

Ես ձեզ հետ կլինեմ ամեն քայլում,- զայրույթով եւ հաստատական հայտարարեց Վարուժի հայրը:- Կյանք տալու լինի` կտամ:
Կարոյի հայրը Գուրգենին նկատի ունենալով` բոլորին սթափության տանելու նպատակով նշեց.
ՈՒժային տարբերակում` ՊԱԿ, ներքին գործեր եւ այլն, կան մարդկայինը դեռ չկորցրած անհատներ: Այդպիսինին պետք է գտնենք Երեւանում: Մի բան է ինձ սփոփում. Դավթակը դեռեւս գործիչ չի, երիտասարդ է, այսպես ասած ,,կուրորեն,, հետեւող: Արածը ոչ այլ ինչ է, ասենք, եթե ոչ` կապավոր լինել: Նաեւ կարելի կլինի մեջ գցել /ինչպես ուզում ենք ,,տաքգլուխ կռվարարի,, վարկածը փորձել/ թռուցիկների տարածումը: Այդ տարիքի համար իրեղեն փաստեր կան: Լիովին անմեղ դուրս բերել չենք կարողանա, բայց կարճաժամկետ բանտարկության հույս կա: Հիմա Բրեժնեւն է: Խրուշչովի փուչ խոստումները ջնջեց: Նորը արնախումի հետ եղբայրական խնջույքի կնստի եւ Դավթակներին կուզենա ծամել խրխնջալով: Կա սակայն, մի կռվան. երիտասարդությունը ոգեւորվել նախկին պետական որոշումից, խանդավառվել է, ուրեմն, չեն բացառվում նաեւ սխալներն ու ծայրահեղությունը: Վերեւը մեզ միշտ խաբել է, իսկ մենք մոռացել ենք համապատասխան խաբսերից ինչ-որ ձեւով օգտվելու ուղիները: Բռնատիրությունը այդպես է գոյատեւում: Կգահավիժի, եթե հմտորեն կիրառես նրա իսկ զենքը նրա դեմ: Առայժմ կգոյատեւի սա: Իսկ հարատեւում չկա : Այդ որ բռնատիրությունն է կանգուն մնացել: Երբեք&
Հարեւան,- ընդմիջեց Բագրատի հայրը: - Չնեղանաս:- Բայց ճառ ասելու ժամանակը չի: Գնալ է պետք: ՈՒշանանք, մի բան բաց կթողնենք:

Անհոգ մնացեք,- նրան հանգստացնելու համար ասաց Գուրգենը:- Մինչեւ մեր այնտեղ հասնելը ես կապի մեջ եմ: Որպես Դավթակի բնակության վայրի միլպետ ի պաշտոնե պիտի իրազեկ լինեմ բոլոր քայլերին: Ինձ հայտնի կլինի ամեն ինչ: Իսկ մեր հարեւանը թող իր խոսքը վերջացնի: Այն, ինչ նա է ասում, Դավթակին ժամանակի բերումով արթնացրել, դարձրել է, եթե ուզում եք իմանալ, մեր օրերի փառքն ու պատիվը: Նախ հպարտանալ է պետք:
Խորհրդավոր լռություն տիրեց, բայց շուտով ընդմիջվեց Կարոյի հոր խոսքով.
Գուրգենը ոգեւորեց, խրախուսվեցի Ո՞վ եմ ես, որ այսօր իրավունք եմ վերապահել ճառելու: Կարոյիս մայրը գիտի: Մինչեւ հիսուներկու թիվը հալեցին ինձ: Այն օրն էին գցում, որ մահը գերադասելի էր թվում: Ծեծն ու ահաբեկումները դեռ հեչ, կնոջս ու հարազատներիս այնպիսի սարքովի հերյուրանքներ են հասցնելիս եղել, որ նրանց պատկերացման մեջ վերածվեմ լրբացողի, ալկոհոլիկի, նարկոման-թմրամոլի: Ձեզ հայտնի Կարոյի մայրը պատրաստվելիս է եղել հրաժարվի այլասերված ամուսնուց` ինձանից: Իսկ համախոհներս հենց այդ պիտակը հմտորեն գործի մեջ դրեցին, եւ հինգ տարվա քաշքշուկներից հետո բաց թողնվեցի ալկոհոլիկի պիտակով: Ո՞րն էր բանը. նախ իմ կյանքի ապահովումն էր գերնպատակը ընկերներիս, որոնք այսօր կալանված են Դավթակի հետ միասին: Երկրորդը հեռահար նպատակներ ուներ: Ինձ մոտ էին թաքնված շատ ու շատ տեսական նյութեր, որոնք պիտի հետագայում մարդկանց հասցվեին եւ արդեն հասնում են: Հիմա էլ հրահանգ-պահանջ է եկել ինձ, որ ամեն գնով խուսափեմ, զերծ մնամ կալանքի վերցվելուց: Մեղքս ի՞նչ թաքցնեմ, այդ իՆմ միջամտությունն է Դավթակին հասցրել քաղաքական ասպարեզ: Դուք իրավունք ունեք առաջինը ինձ մեղադրելու: Դավթակդ, խնամի,- դիմեց վերջինիս հորը,- ի ծնե պատրաստ է եղել ժողովրդին ծառայելու: Սակայն տղայիդ այսօրվա խնդրի հարցում մեղք ունեմ, վերեւ Աստված: Այլ կերպ, առանց ակամա մեղքերի չի լինում: Եթե ազգիդ ու մարդկության ցավերը փարատել ես ուզում, եթե ուզում ես արդար դատաստանի ժամը գա, նաեւ զոհաբերվել է պետք: Մի խորհուրդ քեզ, Գուրգեն: Ինձանից ջահել ես, դրա համար եմ ասում. որպեսզի առավել չափով նպաստես այս եւ այլ գործերի շահելու բանին, շատ մի բացահայտիր քեզ: Քո անցյալն էլ մոռացած չեն լինի: Իսկ դու այսօր, վաղն առավել եւս, շատ ես պետք մարդկանց: Ահա եւ կանգնեցի ձեր առջեւ: Դատեք ինչպես ուզում եք: Թե մեղքս հանցագործի մեղք է, վճիռը հենց հիմա կայացրեք:

Խորհրդավոր լռությունը կրկնվեց, ու ներկաների դեմքերը մեկիկ-մեկիկ դարձան դեպի Դավթակի հայրը: Վերջինիս պատասխանը չէր կարող հապաղել: Չհապաղեց.
Դավթակը նախ իմ ջիգյարն է, խնամի: Ես էլ կասեմ: Իսկ ներկաները դրանից հետո քեզ հետ նաեւ թող ինձ դատեն: Դու մեղք չունես, խնամի-հարեւան: Ոչ միայն այս մասնավոր դեպքում, այլ` առհասարակ: Խելքներս հացի հետ պիտի կերած լինենք, որ չհասկանանք քեզ: Մեր քաշածն էլ շան քաշած է: Իսկ վերջին կոտորածը այնպիսի մտորումների տարավ, որ ես նույնպես արդեն պատրաստ եմ քո, իսկ այսօր նաեւ որդուս բռնած ճամփով գնալու: Տարեք, ախպեր: Գալիս եմ ձեր ետեւից, ձեզ հետ:
Խոսքը բոլորինս է: Ընդունեցինք,- դարձյալ Վարուժի հայրն էր բոլորի անունից հետեւություն անողը:- Ինչու՞ ես արեցի այս հայտարարությունը,- ժպտաց աննշան, թոթվեց ուսերը եւ տվեց ինքն իր հարցի պատասխանը:- Ինչու՞: Որովհետեւ դեռ երբեք այսպիսի դեպքերում դուք հակառակ կարծիքով ինձ չեք կանխել կամ լռեցրել: Հարեւանության միասնությունը, ժողովրդի միասնություն կբերի: Դավթակի օրինակը թաղում ծնվել, թաղում էլ հասունացել է: Բոխուտի թաղում: Մենք դուրս գանք, Գուրգեն: Դու հո մեզ հետ չե՞ս գալու: Բայց երեւի մեզանից շուտ Երեւան հասնես

Քաշքշոցներն ու սպասումները երկար չտեւեցին: ՊԱԿ-ի, դատախազության, դատարանի մթության մեջ եւ այլ կառույցներում հալվեց խոշոր գումարը, որ գոյացել էր Կարոյի հոր տվածից եւ թաղեցիների շտապ հանգանակությամբ: Գումարը մաշվեց-կորավ, մինչդեռ Դավթակի կնոջը` հղի Ծովիկին անգամ իրավունք չտվեցին տեսակցել կալանվածի հետ: Նրանց երրորդ զավակը` երկրորդ տղան, նույնպես վաղաժամ ծնվեց: Դավթակի որդիները ասես շտապում էին կյանք մտնել, տեսնել-իմանալ, թե այդ ինչի՞ց է, որ թաղը, նրա նման հարյուրավոր թաղեր կամաց-կամաց դադարում են ծուխ արձակել տանիքներից, դադարում են լավաշ թխել, մածուն մերել, յուղ ու պանիր անել:
Փակ դռների ետեւում, մայրաքաղաքի կաբինետներում դեռեւս դեգերող հարազատ-բարեկամ թաղավորից գաղտնի, դիվային վճիռով Դավթակին դատապարտեցին հինգ տարվա բանտարկության` խստացված ռեժիմի պայմաններում: Որից հետո` յոթ տարի տաժանակիր աքսորի: Մեղադրականը ոչ ոք այդպես էլ չիմացավ: Գոնե բըստրեին: Դատապաշտպանի մարդկային քայլը այն էր, որ վերադարձրեց կանխավ ստացած վճարը:
Հարազատներին տեղեկացրեցին, թե կալանավայրի տեղը հետո կիմանան:

Ջախջախված, ձեռնունայն` հարազատություն եւ թաղավոր զբաղեցրին միջքաղաքային ավտոբուսը ամբողջությամբ: Մի քանի ուղեւոր իջան այդ ուղերթից` զգալով նրանց վիճակը. բոլորը նույն անտրամադիրն էին, նույն վիշտն էր նրանցը, լուռ էին եւ այդ պահին եւ գրեթե ողջ ճանապարհին: Վարորդը մեքենան այնպես էր քշում, ասես հանգուցյալ կար ավտոբուսում: Երեւանից դուրս` քարաշատ մի վայրում, իրեն նույնպես վերցնելու խնդրանքով ձեռքը տնկեց մի մարդ: Կարոյի հայրն էր: Չբարեւեց նույնիսկ: Նստեց ավտոբուսի ետնամասում: Երեւում էր, որ ընդամենը պահ առաջ է սրբել արցունքը:
Ծովիկը փղձկաց: Գլուխը հենեց նորածին թոռանը գրկին կեսրայրի ուսին ու հեկեկաց պարզապես: Բղավեց, արձակեց բոլոր զսպանակները.
Վերեւներ, Մոսկվաներ ու Երեւաններ, քանդվելու բան եք, ավերվելու&
Խաղաղվիր, բալա,- կզակի դողով մի կերպ արտաբերեց կեսրայրը:- Կյանքը հո կանգ չառա՞վ: Ուժ հավաքիր, լարիր կամքդ: Ավարտել է պետք: Դիպլոմդ զավակներիդ թեւ ու թիկունք անելու համար է, Դավթակին աչքը պաղ չթողնելու համար: Կգա, կիմանա` հրաժարվել ես ուսումդ ավարտել, կնեղանա, բալա ջան:
Չէ, հերա: Էլ մի համոզիր: Այ,- ցույց տվեց կոկորդը,- մինչեւ այստեղս կշտացա դրանց տված ուսումից էՆլ, խոստացած ապագայից էլ: Գոնե սրան կրծքից չեմ կտրելու: Ոտքի կկանգնի, կսկսի խոսել ու կգնամ:
Ու՞ր, բալա,- խուճապի մեջ միաժամանակ հարցրեցին հայրն ու մայրը ետեւի նստարանից:- Ու՞ր կգնաս,- նույն հարցը կրկնեցին նրա սկեսուրն ու մի քանիսը:

Տղամարդ խնամիները նայեցին միմյանց: Սկեսրայրը հարցի պատասխանը իմացողի պես գլուխը բազմանշանակ տմբտմբացրեց, ապա երեսն առավ ափերի մեջ, կծկվեց` ցավի եւ դժբախտության արցունքը թաքցնելու համար:
Մի լա, հերա: Դավթակի մոտ կգնամ: Նա քո տղան է, բայց իմ կարիքը հիմա ավելի շատ է զգալու: Զավակները մոտը կլինեն, դա ուժ կտա նրան: Կդիմանա, կապրի: Նրան մենակ չեմ թողնի ես: Ապրածս, տեսածս սերը վկա:
Կարոն, որ Գոհարի հետ նստած էր կողքի նստարանին, ելավ, աներոջ գրկից վերցրեց երեխային, հանձնեց մորը ակնապիշ հայացքով, բայց վերացած նայում էր պատուհանից դուրս: Մայրերը Կարոյին էին նայում: Վերջինս խոնարհվեց Ծովիկի վրա ու& գրկախառնվեցին բնություն-բնության կտոր Կարոն եւ մանկության ընկերուհի, մանկության ընկերոջ կյանքի ընկեր Ծովիկը: Ծովիկը հեկեկաց կրկին, Կարոն արցունքի միջից մռթմռթում էր կոշտուկոպիտ:
ԱպրեՆս, Ծով ջան: Ցավդ տանեմ,- մղկտում էր նա:- Հրեշտակ ջան, ապրես: Ես ու Գոհարն էլ ենք գալու: Կյանքիս չափ սիրել եմ քեզ ու Դավթակին, Գոհարի չափ, իսկ քեզ այսուհետեւ աշխարհի չափ եմ սիրելու: Քույր չունեմ, դու ինձ` քույր: Ժողովուրդ, սիրելիներս: Հրեն հայրս, էս էլ մայրս. չէի ասում: Ծով ջան, լսիր: Ես ու Գոհարը դեռ երեկ ենք որոշել: Գնում ենք եկող շաբաթ: Գեւորգ ամին այսօր կիմանա Դավթակի տեղը: Մենք գնում ենք: Դու կգաս երեխեքի հետ, երբ էս նորամանուկը ոտքի կանգնի:

ԱստվաՆծ Տեր մեր,- թեւերը երկնքին պարզեց նրա մայրը:- Զիմ զավակ զուտ չոբան չէՆ, զիմ Կարո օջախի համ ունի: Զիմ Ծովիկ հրեշտակ տի ըսիմ: Փառք քըզի, Զորավոր, հայու թաղ չչորցուցիր& ԱռեՆջ արի, մարդ,- շրջվեց դեպի ամուսինը:- Արի առ քո տեղ& Քո տեղ թաղու մարդոց մեջ ի: Թաղու մարդոց հետ&
Մոտենում էին իրենց քաղաքին: Կարոն շարժվեց դեպի առաջ, որտեղ մի նստարանի վրա տեղավորված, գլուխ-գլխի խուլ արտասվում էին Գոհարը, Գայանեն, Մարիամն ու Հասմիկը: Մանուշը ետեւի նստարանից տարածել էր թեւերը նրա ուսերին եւ ասես կիսանդրի լիներ` քարե, ապառաժյա, գրանիտ: Ամենաճերմակ մարմարի բյուրեղ:
Արդեն քանի օր հանգած էին թաղի լույսերը: Միայն Սուսանենց տանն էր մի թույլ ճրագ վառվում: Գիշերները, երբ թաղը մթնում էր իսպառ եւ դառնում հակադրություն լուսավորված քաղաքին, Մանուշի մայրը` Բավոն, սուսուփուս գալիս էր ողորմածիկ Սողոյի տուն, նստում թախտին` նրա կնոջ մոտ, ու երկար լռում էին` մլմլացող ճրագի տակ կծկված:
Այդ օրը թաղում լույսերը վառվեցին: Հարեւան թաղերից նկատեցին դա, ու շնչավորվեց շրջակայքը: Բոխուտի թաղի տներում ծխացին վառարանները, թաղի երկինքը ծխահամ առավ: Կյանքն ուզում էր ողերը դզել: Անդամալույծ կյանքը
Էնօրը դատարանի մոտ, Մանուշ, կարծես Սուսանին տեսա: Թե՞ թվացել է ինձ,- հարցրեց Ծովիկը, երբ երկուսով Դավթակենց տանը երեխաներին էին լողացնում:- Գոհարի աչքին նույնպես երեւացել է նա:
Հա, Սուսանն էր: Մոտեցավ թաքուն ինձ ու Գուրգենին: Բարեւը չմոռացավ, բայց կանգնեց-մնաց համրի պես: Ի՞նչ ուներ, որ ինչ ասեր:

Երեւանում է ապրու՞մ: Ի՞նչ բանի է: ՏուՆն-տեՆղ:
Սփյուռքի հետ կապերի կոմիտեում է աշխատում: Այնտեղ ծանոթացել է մի արտասահմանցու հետ: Արաբ է: Ձմռանը կամ եկող գարուն կգնան Եմեն: Արդեն երեխայի է սպասում: Այս ամենը մայրն է իմ մորը ասել:
Մեղք եղավ Սուսանը, Մանուշ: Արաբի մայր է դառնալու:
Նրա ճամփան էլ դա է երեւի: Ինքն է ընտրել այդ ուղին: Նույնպես ճամփա է:
Ո՞վ գիտի: Ու՞ր է թե այդպես լիներ: Այդպես լիներ, գուցե Դավթակը բանտում չլիներ այսօր: Կգնար ընտրած իր ճամփով: Փիլիսոփա էր դառնալու: Կապրեր ազատ, աշխարհի մարդու կյանքով: Աշխարհի շատ մարդկանց, որոնք վայելում են, ապրում ապրելու համար եւ ոչ թե սոսկ գոյատեւելու` ինչպես մենք:
Ապրելու ենք մենք էլ նրանց պես, քաղցր ջան: Դավթակդ կընտրի իր ճամփան ու աՆյ սրանց,- ձեռքերը տարածեց Ծովիկի եւ իր զավակների լողացրած մերկ մարմինների վրա,- կտա արժանին եւ ինքն էլ արժանին կվայելի: Նա հիմա հանուն սրանց եւ սրանց ապագայի է իր լուծը քաշում: Իսկ ինձ ու քեզ, մեզ նմաններին հույս, հավատ եւ համբերություն է պետք
Մոտենում էր 1965 թվականը:

ՎԵՐՋ
PAGE

PAGE 134

FH P R ) » $$Տ$Ր$6%8%Ե&Զ&h*j* +§+l,n,6/8/2299==Փ=Ք=BB6B8BՉDՊDdEfEFFՆGՇGLLHLJLԶLԷLՂLՃLՒLՓLPPQQ՝Q-QRRԿRՀRՉRՊRՕRՖRSSVTXTXX\\Հ]Ձ]p`r```ԵaԶaԺaԻa c"cNdPdjօւօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօւօՐօՐօւօՐօՐօՐօOJQJOJQJZOJQJ_'/01<=§O՝,ԽխԾծՀհցջջջցցջջցջջջջջջջջջջջջջջջջջ$7dh`7a$$7dh`7a$yՊՊֆֆհՔ UՈՊ7Ղ-jt~՝S
. j!9"տ"ցցցցցցյիյիյիիիիիյիյյյիյ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$7dh`7a$տ"Z#}#H%Ժ%Z'P*~+./[0'163N67J7g7
8x9Լ9Չ9+:=:W:o:սձձձձսձձձձսձսսսձսձձձսձձձ$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$o:,:6<><Զ<=6>ջ?@@|AԹA\H I<J$KԽMՖNՕTVRWY]Լ`Xaսձձսսսսձսսսսսսսձձձսձսսսձ$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$XabbbՋcHdՃd,eՒeWff-hլh<ii$klՁlJmՆmno o»oեւo՞pջջձջջձջձջձջջձջջջջջջջձձձձ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$jjJlLlXlZlԽlԾlՈmՉmեւn՝nrrrrJrLrzzԼԽՍՎ՝- xzprԳԴԳԴ ՛ Ա Թ Ժ "§$§2§4§v։x։))(

(Ծ«Կ«P.R.--՛՜Ա՜2՛4՛J՞L՞Ց՞Ւ՞ԲԲHբJբzբ|բԴԴ*Դ,Դ դ"դ Ե§ԵԵեԶեԾԶԿԶՌԶՍԶԺԺօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓՐՓօՓՐՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓՐՓօՓՐՓօՓօՓօՓօՓՐՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓՐՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօOJQJZOJQJOJQJ_՞pթp|Բ}nԷ$\ը%ՐJ$IN04ՄՍBսսսսսսձձձսձձսձձսձձձձձսձս$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$BԱ$՝Ղ<ՈՆ Զ❁r։N(Գ(Ռ(Ւ»Լ«Լեւp.>՝,@,,Չ-`...ջջձջձձջձջջջջջձջջջջձջջջջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$`...՜Ռ՜՛$՛՞2՞Ա/ԱդԱԳփԳՃեFԶZզRԺԹԺԸԼջխ}ՀհTձdՂeՂfՂջջջջջջջջձջջջձջջջջջջձձձձձ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$ԺԽԺԾԺի իԾԾԿԿՃՃnՄpՄՄՄՆՆշշշշՉՉpՉrՉ>պ@պՋՋՋՋZՌ\ՌՎՎZվ\վՑՑՕՖԸԹՒՓLN24ԳԴ
&(ՅՆ""0"2",,Փ9Ք9::>>Զ>Է>BBBBCCԷDԸDpErE’FGՊGՋGJJLօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՐօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՐօՓօՓօՓօՐօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօOJQJZOJQJOJQJ_fՂgՂhՂkՂlՂւՂzՃԳՃ§ՄՊմ4ՅեՅrնxՇՖՇՉչՊ<պ8ջջrՌ~ՌռՍսսսսձձձձսձձձձձձձձձձձձձձձ$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$Ս~ՍՍoս՜տBՑմՒNփ.'.]
պ
զ
)ՃՍxԲ&Վnսձսձսսսսսսսսսսսսսսսսձձձս$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$

ԻՌ',dh^`,a$Ճ !z!+$,$/$0$ռ$)%M%%&''ք'0(+)1*I*+E+<,-ջջձջջձձձձձջձջջջձջջջջջձջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$-1թ2Ֆ4՞57>:U<c=?\?Ս?)@ք@BRCzCLLՊTՖU2WԸXPZ^սսսսսսսսսսձձսձձձձձձսձսսս$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$LL...L՛L M"MdNfNRRDTFT...T՛TV
VՀYՁY:Z<Z``ՉcՊceeffjj^n`npnrnՖn’noorrttrvtvՃvՄvՋvՌvՓvՔvԿwՀwՆwՇw,x.xԼzԽz0{2{D{F{4|6| |§|ՏՐԶԷՇՈ DFXZlnn)p)օՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓՐՓօՓօՓօՓՐՓօՓօՓօՓօՓօՓօOJQJZOJQJOJQJ_^D^զ^Կ`TaՄc(g hmi}ij-nԴrtwPw4xԹz՛|Ա|Դ|Ե|*~ծՖսսձսսձսձձձսսսձձձսձսսսսսս$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$ՖՋXԵհ
*\»ՋԹ$}։Ջօ(»սձձձձձձսսսսսձձձձձձձձձսձս$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a${NՇՏJԶYjԽպցaՂԼ6) 2 Դ ն A❁հ❁ջջձջջձջջջձջձջջջձջձձջձջձջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F

Ի❁Ռ',dh^`,a$հ❁§։G։։.)՛)Ո)(»"«"եւ|եւՕեւ».P,g,(,->-d-Յ-՟_՟՟ջջձջջջջջջջջջջջձջձջջջջջձջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$p)L(N(Z«\«d.f.I-J-F՜H՜՞՞Թ՞Ժ՞XԲZԲtբvբԴԴPԴRԴpԴrԴԶԶVԷXԷhԷjԷԹԹԻԻՁՁ4Ձ8ՁՁ ՁՃՃՅՅՊյՋյՈՈNոPոpոrոJՊLՊvՊxՊպպԶՋԷՋԲջԳջՔՌՕՌՎՎԸՎԹՎտտ(տ*տHտJտ&Ր(ՐՌրՍրՓ
ՓՕՕՖՖեւ’՝’ՉՊօՓօՓօՓօՐօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՍօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՍOJQJZ:OJQJOJQJOJQJ\՟Ո՟...Ձ...\՜>՛Ա«Ա2ագատաDբjԳ§ԳԴNԴԹԴtդԹդHԵԵքԵPեxե<Զսձձձձձձսձձձձսձձձսձձսձսձձ$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$<ԶԶ2ԷԴԷէ;ԸmԸաԸ*թթԺԺԻՄԻիի ի"իզԼ`լ@Խ։ծՇՁՂՂջջջջձջձջձջջջձձձձձձձձձձձձ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$Ղ»Ղ(ղեւղBՃՃՄՃFճՄXՄՄրՄ1մ-ՅՊՅPՆՆ/նNՇՓՇո]ՉԷչhՊ|պջջջջջձջջջջջջջձջջջձջջջձջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$|պ@ՌFռԾՍս(սսփսPվPՏ^տ՝տՒՐ8րՑ>Ց~ՑԳՑ)ցjցՓԾՓTփLՔՔջձջջջջջջջջջջջջձջջջձջջջձջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F

Ի❁Ռ',dh^`,a$Ք օlօ@’Ժ’&'Լ43»a8xt՝&#$&-Ս-Շ1"4ջջջջձջջջձձձձձձձձձձձձձձձձ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$Պ*,`bՍ+Վ+՛0Ա0@1B144Ղ5Ճ5Ե7ե7Բ=Գ=b?d?@@AAFF&G(GԹGԺGJJKKՊTՋTZZ^^` `(f*fffhfhhjj6k8knn՝n-nՊpՋpttxxՎ~Տ~npNPՂՃՐՑՇօՓօՓօՓօՓօՐօՓօՐօՓօՓօՓօՐօՓօՐօՐօՓօՓօՓօՓօՓօՐօՓօՐօՓօՐօՓօՓօՓօՓօՐօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօOJQJZOJQJOJQJ_"4եւ5՝5՛5Ա567ե78j8Հ89Ճ=>4A՛AC\E|EՁF"GՏGHծHNIսսսսձսսսսսսձձսձձսձձձձձձձ$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$NIվIJ\J՝JչLJMփNOԼOւS<UԻUV\X[-\v\Փ]^^Ր^եւ_a$b.bջջջջձձջջջձջջջձձձջձձջձջջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$.b!cԺc]deBeCeDeEeFeIeJefLf2gԵgiiVj$k>lՐlimxnՖnսձձձձսսսսսսսձձձձձսձձձսձձ$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$Ֆn2oՉoFpՓp>rrsՋz |}|}G}§}՛}h~Ս~ՖVwԼb8ջջջջջջջձձջջձջջջջձջջջջջջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F

Ի❁Ռ',dh^`,a$:ԴVgձտ«սPbfկ’`Ջջջջջջձջձջձջջձջձջջջջձձջջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$ՋP 6RՀ§0§f։Թ)Վ)F($«Օ«6եւ’եւ.՝L՝v՝Օ՝`,,՟ջջջջձջձձջձջջջջձջջջջձջջջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$ՇՈՑՒ`b^։`։»»0.2.Դ.Ե.Ծ.Կ.Յ.Ն.----՟՟......Է...Ը...ԱԱաաVԲXԲPբRբԴԴԴ ԴԶԶԶԶՃԶՄԶՕզՖզԸԸԾԾՃՃԳՄԴՄՆՄՇՄՖՄ’ՄՐՆՑՆNնPնBՇDՇԳՇԴՇՊՊՒՊՓՊ`ՍbՍxՍzՍ|ս~սԿսՀսՓՎՔՎՑՑbւdւՔՔ:Ք<ՔքքօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓՐՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօOJQJZOJQJOJQJ_՟x՟I՛՞՛ժ՛՞,Աա<Բpբ$Գ...ԳHԴJԴLԴRԴTԴhԵ՛ԵխԵզՎզ»ԷԽԷէջջձջջջջջջջձձձձձձձձջջձջջձ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$էԸWԹՔԹ թ}թ}ԺԺՈԺ...ժ2ԽfԾԺծկ[կՒկWՀՋՀ-հԵհձմձ՟ՂՃՊճջջձջձջջջջջձջջջձջջջջջձջջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$Պճ)ՄՁմյՆՀՆԼՇՈSՈտոՉ,Չչ չ.չՊՊ"Պ$Պ"պpպՊպiՋշՋ0Ռջջջջջջձջջձջջջջջձձձջջջջջձ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F

Ի❁Ռ',dh^`,a$0Ռdռ)ռպռBՍԶսDՎ§ՎվԳվՊվeՏխՏտրՑ՝ցւՔ(քՕօԻՖ’Շ’սսձսձձձձձձսձձսձձձձձձձձձս$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$ք"ք$քՕՕօօՊօՋօՈՉJL՛ԱՕՖDFԻԼFHՒՓՂ!Ճ!’!"@%B%Ձ'Ղ'T(V(@+B+Ղ-Ճ-J.L.00B1D1Ծ1Կ1Ջ1Ռ1&2(2J2L2Փ3Ք3052566$6&6770828":$:: :4;6;...;՛;|@~@Թ@Ժ@0A2AՀAՁABBBBօՓօՓօՓօՐօՓօՓօՓօՐօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՐօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօOJQJZOJQJOJQJ_Շ’փ'աl .՛ժ ըgրԿՉG<...ՈNՃՖ’ ջձջջջջջձձձձձձձձձձջջձջջջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$ "Ր#v%Ծ'$((.)Փ*x+n,<./՛2՛4Վ8^9%=ք>
?7?xBzBBBջձջջջջջձջջջջջջջջջձձձձձձձ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F

Ի❁Ռ',dh^`,a$BBDB8E:EՒEՓEGGHH&I(ILLLLTT^^aaՈaՉaddԹfԺfiinntpvppp$r&rTrVr`rbrRsTs՛uԱuFvHvdvfvԻvԼvzzzz z"zv{x{Ց{Ւ{եւ|՝|}}~ ~ՍՎjl ՇՈvx§)^`np"$|~օՓօՓօՓՐՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓՐՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօOJQJZOJQJOJQJ_BbC DE^F՝F§GԾGԾIYJJ»LN9NNPPQQGQQլQՅQՆRփRսձձձձձձձձսձսձձսսձձձսձձձձ$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$փRSBTԸVWWԷYo[Ա\Ա^D_’_P`Ճ`xaBbtb bdԵdaj(k*lԹlչlջջձձջձձջջձձձջջջձջջձջձձձջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$չl4m_mԵnXppԹp>q\rs
unu|vԵvx'x(zՄz|)|@}Ւ}ջջջձջջջդդձջջջջձձջջձջձ$
&F
Ի
❁Ռ'։,dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$Ւ}~F`&ՁBw^fԴՌՒrvj>4|ջջձջջձձջձջձջջջջձջձջջջձջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$|bՖԺ՞ ճ [❁z❁՝❁Կ§L։N։V։X։f.3,՟՟$...ա...Փ...՜?՜ժ՜H՛ջձջձձձջձջձձձձձձձձջջջջջջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$

&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$~§§»§եւ§»»եւեւ՛՛x՞z՞ԲԲ~գգ)Դ»ԴrԵtԵ(Է*Է»ԸեւԸԻԻլլԴլԵլՍլՎլՆԽՇԽՓԽՔԽԿԿBՁDՁFձHձRձTձՃՃ)Ճ»Ճfճhճ՝մ-մՆՆՆ Ն$ն&ն8ն:նLնNն՛նԱնՇՇLՇNՇbՇdՇ,ո.ոՊՊՊ ՊPցRցTՒVՒԲփԳփBքDքՖՖ’ՖֆՎՏօՓօՓօՓօՐօՐօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօOJQJZOJQJOJQJ_H՛Ի՛՞gԱ աԾԲբNԳ.գՁԴդTԵեԲե’ե Զ.զnզԷ~ԷՖէbԸՂըԹ՛Թջջջձջձջջջջջջջջջձջջջձջձձձ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$՛Թ(թծթ?ԺղԺժ$ի&լ&խ...խ>Ծ❁ԾծԿՌԿՀդՀ,Ձ՝ձՂ@ՂւՂvղpՃՃսձսձսձձձձսձձձձսսսձսձսսձձ$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$Ճzճ»ճ2ՄԹմՅՅՑՅՆնՇշԲշՐՈԶոՉTՉՔՉ(ՊlպhՋՋԾՋջՇջջջջձջձձջձջձջջջջջձջձջջձջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$ՇջՌՌfՏՏտqտ’տ:ՐՐօրHց’ՒՓԽՓ,փ>քPՕYօեօցօՖԵՖՈՖ’ջձջձջջջձձձձձձձձջջջջձջձջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$’,’P’V’ո'Մ Տ ?

Է1:;<=>Bսձձձձձձսձսձձսձձձձձձսսսսս$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$

ԻՌ',dh^`,a$$&BCJLՕՖ !§!%%^(`(,,00b1d1Ծ=Կ=Ր=Ց=@@@@Կ@Հ@ B"BEEHH§J)JVVZZ Z§Zddii&l(l(p*pՉqՊqrrtrxszsPuRuxx$y&y||~~ՓՔprlnՂՃ
NօՓօՓօՓՐՓՐՓօՓօՓօՓօՓՐՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓՐՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓՐՓօՓօՓօՓՍՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓOJQJo(OJQJZOJQJOJQJ\BC>ԸՐx.Ֆn>#7#Ձ#4&Z&-&'Ճ':(l)* *>**^+սսձձձձձձսսսձձձձձձձձսձսձս$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$^+ճ+Կ,.^.է./%/?//*0\011=2Յ233q3եւ344գ5-6m6;7ջջջձջձջձջջջջջձջջջձջջջջջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$;7)7Յ78888Թ8J99«9>:V:g:Պ:#;՛<4=Թ=>՝?»@Խ@6AvABջջձջջջջձջձջջջջձջջջձջջջջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$BEՕEEF~FԸF)GkGՈHIJ_L&MPպPIQRՃRըT
XZԴabcLdսձսձձձսձձձձսձձձսձձձձսսձձ$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$LdNdVdXdvgԵgifi:lnpnfoqfrvcvxxՐx)z.z-}Ֆ}Խ~Ռսսսսսձձձսձձձձձձձձձձձձձձձ$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$

ԻՌ',dh^`,a$ՌXՀ\Ն{8տ0Թ.yEԼX|ՍԷjԵջջջջձջձջջձջձջձձջջջջձջջջձ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$NPԳԴ x z ))~))))&.(.......ԲԲբբբբԴԴ՝ե-եRզTզէէBԹDԹԻԻ:Ի<ԻԻԻիի*ի,ի>ի@իՁլՂլՌլՍլ՛խԱխԿԿNԿPԿvկxկbհdհՄՄFյHյՆ Ննն4շ6շDՊFՊHՊՌՌՍՍ6Վ8Վ|տ~տտտՐՐՓՓՎՔՏՔ@օBօՉֆՊֆ՟օՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓՐՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓՐՓօՓօՓօՓօՓօՓօՐՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓOJQJZOJQJOJQJ_Ե$))Մ ը§ջ§!։T։t։f(»#««
.'՝~...՞պԱGաԴԲջջջջձջձջջջջջձջձջձջջջձձջձ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$ԴԲբԳ8գձգդJԵ0զZզ»զԻէ8ԸէԸսԸՎԸՐԸրԸըՑիzԽԴխPկ...Հ\Ղ,Մ»մջջձջջձջջջջջձձձձձձձձձձձձձ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$»մՅմdՅ8յԸյ@ՆՓՆՂնՓնշշՎոԽՉJչBՊՊՀՊ*պ...պ#ջՖՌzՍHՎԴՎՖՎջջջջջջջջջջձջջձջջձջձջձջձձ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$ՖՎԻվ*Տ§տ$ՐՄՐրրԳՑ9ցխՒՓփԳՔdքԳքLՕI’ձՂ &(ո
Dսձձձձսսսսսսսձձձձձսսսսձսձ$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$

ԻՌ',dh^`,a$՟գՒՓ ԹՊՋ՛Աեւ՝ՎՏ "J L $$B%D%r,t,Ք6Օ6:
:@@Ռ@Ս@§A)AԱAԲAՆDՇDFFJJ,J.JNNTT*W,Wrrss’stՑvՒv>y@y||Պ~Ջ~ՂՃԸԹ^ՔցվցՔցՌցՌցՌցՌցՌցՌցՌցՌցՌցՌցվցՌցՌցՌցՌցվցՌցվցՌցՌցՌցՌցՌցՌցՌցՌցՌցվցՌցՌցՌցՌցՌցՌցվցՌցՌցվցՌցՌցՌցՌցՌցOJQJOJQJZOJQJ6OJQJ]\DԹ§;ջZՆDւpt '"Ձ"'#զ#%% %§%.)Ժ,Ա.սսձձձձսձձսձձձձձսձձսսսսսս$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$Ա.3/m/օ0@23h4զ4Ը5ֆ57Չ7Խ:Զ<+=՝=Շ=E>փ>A❁BEFILսսսսսսձձձձձսձձձձձձձձձսձձ$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$L8N"O<V"WXZZգZ[\Յ\_aՋb՞ceee!e"e«eլe f§fջձձձջջձձջձձձձձձձձձձձձջձջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$§fgՏhBiCjըjՁjqn❁nՁno-pwq\r~sKtGuFy4z{Է\Վջձջջջձջիջձձձջձջձձձձջջձձ$
ԻՌ'dha$$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$ցԷթ' +Դ*ԾdEjՋծՎղհ =❁@§ջձձձջջջջձջջձջջջջջջձջձջձձ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F

Ի❁Ռ',dh^`,a$^`<❁=❁ԳԳbԷdԷԿԿ»ԿեւԿՍԿՎԿմմLՈNՈ»ՉեւՉՉչՊչ...Պ՛ՊՌՌ\Ս^Ս,Ր.ՐvՒxՒՒՒՔՔBքDք’’.’0’ԱԲՆՇԲԳԵ Զ Ը
Թ

XZ’

»եւ $&~!!$"&"Ժ$Ի$»'եւ'2(4(++՛.Ա.Յ/Ն/22օՓօՓՐՓօՓօՓօՓօՓօՓՐՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօOJQJZOJQJOJQJ_@§ (§(Ռ(Թ»DաSաԳԴ&ԵԶ[զLԷՊէlԸկըՖը❁ԹԲԹթժեժԻԻՁԻսձձձսսսձսսսձձձձսձձձձսձսձ$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$ՁԻիoիիԼԼxլԶլ
Խ)խշխՂԾ"կՄկԾհ{ՁչՁձaՂDճՓճ6Մմմ.Յջձջջձջջջջջջձձձձջջձձձձջջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$.ՅVՅՃՅsյԳյտյ)ՆGՆՃն!ՇՈHՈ(Պ՝Պ՝պՋՋՋFՌՃռվվԷվՏմՏսձձձձձձձձձձձձձձձձձսսձձսս$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$մՏPտտՂտՐտ>ՐԼՐJրXՑYՑ]Ց^ՑձցԹՒՓPՓՃՓվՓՔXքeՕ'ՖԶֆԾ’'ջջջջջջջջձձձձջջջջջջջձջձջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$'JԻ{՞2"zlՄՎ" Լ
’h,*2"\Խ\Ժջջջձջջձջջջջջձջձջջջջձձջձջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F

Ի❁Ռ',dh^`,a$Ժ
ղսPՐ’tԹNԿՓkտNj§Ծջջձձձջձջջջջջձջջջջջջջջջջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$Ծֆ!(8*:+~+5-30ե0C1(4Ք4;666668Մ8Պ9';;;Տ<Տ=ջձջջջջջջջջջջջջձձձձջձջջջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$24488§8)8Շ<Ո<Ն=Շ=@@|B~BչIվIL LԷMԸMRRVSXSVVՅVՆVԷWԸWՕXՖXԽYԾY\\l`n`bbhhiiՐnՑn-p...pssvvyy{{Կ|Հ|Ղ~Ճ~ԻԼxz»եւՈՉ8:Ո՝Չ՝Տ՟Ր՟&...(...ԱԱԱ\Ա^ԱxԳzԳԳօՓօՐօՓօՓօՓօՓօՓօՌօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՐՓօՓօՓօ6OJQJ]OJQJZOJQJOJQJ\Տ=a>»>ա>+?@Գ@tBՐBzCԿC-DQEEթEXFGբGՐGIILՕL{NրNսձձձձձձձձձձձձձձձձսձձձձձձ$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$րNbO«O\PkP+QlSVPVՁVԲW$Z7Z \^FbԽbէdշfkՅnfoԹpsՎ~ջջջջջջձձջջջջջջջջջձձձձձձջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$Վ~@ ՔlԹք7LWdUՉսձձձձձսձձձձիիսսսսսսսսսս$dh^a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$

ԻՌ',dh^`,a$ՉԻ« .-՞՛\էջէ7ըWը«ըfԹթժ;ժ❁ժԻԻէԻOիիPԼԴԼmլlԽ՛Խսսսսսսսձսձձձձձձձսձձձձձձձ$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$ԳԳdեfե(Զ*ԶզզթթԽԽԲԽԳԽՒկՓկՁՁtձvձXՉZՉhՉjՉՍՍսսՒՒrւtւՆՇ|~(*՝-DFD
F
§),
.
@BՀՁՆՇ...՛ՕՖ:<np’+,..Վ2Տ2ԿAՀA,C.CrCtCnOpOՎSՏSՑTՒTVV`VbVԺVԻVօՓօՓՐՓՐՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓՐՓօՓօՓօՓօՓօOJQJZOJQJOJQJ_՛ԽՔԽjխ+ԾԾֆԾծգծՃծտծԿՖԿՐկՀԶձՂ6ՂLՂMՂWՂXՂղՈմbՆՈջջջջջձջջջձջջջձջձջձձձձձձձ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$ՈրՈոrՉչԾչկՋպջՌՓՌՍNսԺսAՎտ տLրԿրՑՒՐՒFՓGփԲՔվՔջջձջջձձձձձձջջձջձձձձձձջձձ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$վՔLՕղՕօYօԽօՀՖֆիֆM’Վ’ՅՔxDՈ`Ոz
,8
սսձսձձձձսսձձձձսձսձձսձձձձ$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$ղhՏ
!»ՄՁ
#Pփs|B|Bջջձձձձձձջջջջջջջջջջջջջջջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$՝P ~"Չ"$3'(f)<s?AՅBDքDԵHCIխIփIՔIՖIֆILJJԲJջջձձձձձձձձջջջջջջջջձձձձջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F

Ի❁Ռ',dh^`,a$ԲJaK LcLMՖMjNPQՉSTbTU&V4W"YFYհZՊZ[\ՐaefՓhջջջջջջջձձջջջձջձձձձձձձձձձ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$ԻVՑVՒVՇYՈY\\>^@^d^f^F_H_N`P`l`n`aaեւc՝cTfVfjjvkxk^n`nlnnn*p,pttՃtՄt@uBuxxՓxՔx...y՛y)z*z$|&|~~Զ~Է~02՛Աեւ՝ՋՌhjln))Բ)Գ)եւեւj՝l՝Ղ-Ճ-v՟x՟՛՛&Ա(ԱԳԳԷօՓօՐօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՐօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՐօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՐօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօOJQJZOJQJOJQJ_Փh~kNlՉmZnPp
rՀt0u{vկv*z2|Խ~ՂՐbԹ6Ւլսսսձձսձձձձձսսսսձսսսսսձսս$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$^tVՁօL0gՅՅՉpՊ.՝n,.--՟՜...՛Չ՞Բջջջձջջձջջձջձձջձջձջձջձջջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$ԲԲ,ԳՂԳZգԶԴդՕեզ.զ:զBԸNը)ը՞Թ-թRԼԽխBԾտԾկՉՀHհvհջջձջձջձձջջջձջձջջջջջջձջջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$ԷԷ(է*էrէtէըըԺԺ
ԺԺԼԼՎԼՏԼԸլԹլԽ Խ@ԽBԽ\խ^խկկԷՀԸՀhՃjՃ»ՃեւՃՄՄ՛ՄԱՄՕՄՖՄ...յ՛յՇՇ8շ:շշշշշՄշՅշՉՉտտՑՑ՝ք-քtօvօ’’H'J'z|8:PQ

եւ
՝
8:68FH""Ռ)Ս)11\8օՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓՏՓՌՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓՌՓօՓօՓօՓօՓօՓՌՓօՓօՓօՓօՓօՓOJQJZ6OJQJ]OJQJOJQJ\vհՑհ^ՁմմյիՆԻնՐշgՈՉ8Չ:ՉBՉDՉՍGսeՏրեւԻՓյփ$ՔՋՔՈՕսձսսսձսձսսսսսսսսսսսձձսսձ$

&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$ՈՕԺօ\ՖՖՑՖֆկֆX^8Qժ:
X
Կ
*n>(ջձջձձձջջձձձձձջջջջջձջջջջջ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$(TԺկ ' Ա"Ե#f$!%%% %❁%ո'Ց)T+՝,Զ1ջջջջջջջջջջջջջջջջձձձձձձձձ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$Զ1#2՝57t9;7<Ը<լ=?8BB)D[GՒGH=NwNLOONPzSTձTUսսսսսսձձսձսձսձձձձսձձձսսձ$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$\8^8@@DDKK|P~PՆPՇPNQPQՄSՅSXXXXՐZՑZՈ\Չ\Ճ]Մ]Z_\_bbkknn^p`pnppp եւ՝ §VX§§---՟...՟......ՊԲՋԲԹգԺգԵԵեե2զ4զZԷ\ԷԷԷԺըԻըTԹUԹvլxլլլեւլ՝լԼլԽլՌլօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓվՓօՓօՓօՓօՓCJ0OJQJaJ0OJQJOJQJ^UկUIVnVWHWeWtX^YԹYՆZL[\\Ժ_Ea*b"ccpd
efmfnfvfwfջձջջջջջջջջջջջջջձջջջջջձձձ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$wfտfֆhi3iiiDjkllծl
mnԿoXpԲp.qJrystuչuw#zM{սսձձձսսսսսսձձձձսձձսսձձձձ$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$M{\|}Ք}/~...Ե-ՊoԺտ,Լvx5ջջջջձջջջջջձջձջջջջձձձձձձձձ$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F

Ի❁Ռ',dh^`,a$ՂՍO❁«(«կ«;եւեւ...՜՞K՞(Ե>եԷHԹVԹԺփժ5ԻzԼjլՏլսսսձձսձսձձձսձսձձիսսսսսձ$dh^a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$ՌլՍլԾԾՈԾՉԾՀՀ:ձ<ձՀՂՁՂ<Ճ>ՃnճpճԾՄԿՄ...Յ՛ՅԺՅԻՅՂՅՃՅյյՇՇՉՉsՊtՊyՊzՊՊՊՊՊՊՊՊՊՊՊՊՊօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓօՓՓտՎտՎտՎտՊտՎՓ0JmHnHu0J
j0JUOJQJOJQJ-ՏլխrծEԿ’ԿՀ&ձԴՃՆՄյըՆն|ՇlշԼշՈկՈո>ՉXՊrՊsՊtՊջջջձջձջջձձձջջջջջջջջձէզ$
ԻՌ',dh^`,a$$
ԻՌ',dh^`,a$$
&F
Ի❁Ռ',dh^`,a$tՊyՊՊՊՊՊՊՊՊՊՕրսռրսռռՕh]hՔ'&`#$$a$ +0&P 1hP՛. ՛ԹA!՛n"՛S#n$n%՛
iD@ր'DNormal$CJOJQJ^J_H
aJmH sH tH <A@Ց'❁<Default Paragraph Font, @Ց,Footer

ԻE$&)@§&Page NumberմI
''''7
?c,Ճ?IS(hշIԶ@Փa={FըX Ն!("Ւ"Ը#p$#'ջ'(<(Յ()դ)Ի)**,*D**Ր+Ւ+3,V,-Զ.մ.T/Q00փ3ե4ճ5է6Ը7ճ8Դ;ե<=Է>]AքCAD։DԻDEդEF+FFՎF.GԹH^IհI.JլJK KՆK%L}LMM
MMՌMՕMmVW>]՜_Ւ_,`o``ւ`paՖabcAcքc<d՟dոd՜egfդfBgՏg&h_h§hiki!kըkmվm]n8o&pZpspքpcqչq7rզrsէstՐt՜uvsvvvwww...w8xzz|զ|G}C{Յ)n~Xvl

OՃN<ԸֆԻ06ufԲ l§ո)ը-ը...ՐբxԳաԳPգգԶգiԴԵթզpԷէՅէ ԸlըԿԹSթՓթiԺժbժ'Իիիիզիֆի!ԼWԼVլօլծԽխ'խծծմծԿ?Կ§Կ7ՁՊձՃՁՃ՟Մ@ՅvյՆ|ննչնՇջՇշ(շդշՊGՊKռճռrՍ9սՎսՏտտ$րgր.ՑQՒ]ւ*Փ:ՓwՓթքՖIֆխ’ս’]') mը6ֆ[Mհm X
^

)
Ժ
UԱuԿՒ7Lպ$pԾX`իBSաԿՆJԷ8o»չe1%յ`վk-Ժչպeհ' )!ե!ք!f""Դ".#U#ա#ճ#4$$զ$%s%n&օ&'(C(Փ(Է)Փ)g**ժ*+E+-+պ+],Բ,Ն,Ֆ,%-փ-:.)./K//O11լ1E23m33333Է4a5A6)9{=>>Ա>4?Բ?Ս?@5@l@Ծ@!AXAԵAՕAZBvBTCC3DREՕEԺFaGԹH8IԹI$K«KՀLM,MMօMեւN(O՜OղOzPPQ>Q~QԳQ)RjRAUfU՝ULVV4XZXԺYZ7Z...Z[Մ[ճ\w^cNd8ejԶotq՝qՂuծv=yծ~Տ՞ԱբԳtcսG՟ՏԼ(wբ_9YDlՁՎեւ)ԼՉ)գխgլrգn0❁?։)։վ։m(»(տ(K»9«« եւեւ;.Ղ.}՝դ՝Ե՝ե՝Զ՝զ՝Ը՝ը՝x,,-T-՟:՟§՟ ...բ...g՜Ո՜y՛ե՛Ճ՛.՞`՞Դ՞{ԱզԱDաԺգջԴ[դոդ%ԵԵԵեSեՆե4ԶUԶ»ԶօԶ@զ_զզԻզՈզԷԷԷ՝Ըը2ըՍը.թQթթdԺ։Ժhժ3ԻIիԼ/լլ’լ-ԽօԽ>խցխԾ[ԾՋԾtհահVՂcՂ’Ղ

Ճ7ՃՃնճHՄfՄԽՄմZմմըմEՅ,ՅղՅ^յյ նննշնՇԾՇ&շԸշ,ՈԳՈ:ո;ո<ո?ո@ո~ՉԻՉոՉ՜չՊծՊրՊ3պղպ"ջթջՂջHՌHռ]ռ,ռyՍֆՏՐ՜ՐՆր(ՑըՑ$ցացՕցՒaՓ»ՓzփFՔցՔSքՍքօ
ՖiՖeֆ’T’Ր'-!/=>BCԹռ#aղRSՒ#Ֆ= LԹ>
զBք;tG(aQkIԴ5"Ժ N!"#Տ#($%a%z%1&u&& (՝(*U+7-.-/Y//Շ/Թ01~1e2խ245զ7Փ7l:@<Q<~<>>>>Ք>?ղ?v@@A-A-B BլBԹCDեւD'DtFւFzGGԳGւG8HIHKIfIJlJLKLԽL OԵPֆQաRՖRYSSժSTTԿTՕTUՋUՍX.ZաZK[l[զ[Ռ[M\]8]Q]]^Բ^u_«_.`M`xaտaզbc՛cօcId։dտd6e0fԲfIgՃgդjkhkkղmմnprpqr4r_sոs[tdv/wԸwdxճx)yzճzֆz{ {Հ{B|||||jՍխTյj՟խՓ|.ՌKՎ(oհA3Ղ4.JՄդռեւյԴZOwռ՛nooա}փ:mԱԿ9ՏoբԾ:P^ o Ի ❁Ժ❁
§^§Ֆ§b։։Մ։|))>(Ր(»T»

«f««»«Տ՟"......ք...՜Թ՜՛՞,ԱաավաԲ'բՄբոԳCգ{գգՊգփգԴաԴճԴնԴhԵԵԶ8զ\զNըԹAԹԹ\թՄթԺժխժ>ԻGիHիIիJիKիOիPի-լվլԽIխ)խԾ{ԾKծՂՁՂmղկՃւՃGճ«ճqՄԴՄQմմեմմմ6ՅքՅrյՆյՆձՆ4նyննԲնՇ!Շ:ՇՇկՇIշՋշ?Ո}ՈԲՈ'ոոթՉ9չyչGՊ՛ՊՋՊ)պDպ,պԿպVՋ»ՋաՋJջbջsջՐջ/Ռdռ»ռվռՍԳս-Վ?ՎuՎՎվ\ՏճՏտXտտՐEՐըՐր ր՛ՑwցnՓ6փփkՔ'քօ❁ՖՊֆցՒ;<@Aկ Լ 2

{նH$xԾԱ2շnֆ5qգփAՔդԺՏZ Զ ("q#Ւ#$%Ծ%'O'վ'x))Լ)*++2,՟,7.Ա./ռ01I1|11բ23%4457:[<-=>>Պ?g@AեATBիCՆCDEgEՏEFFF FԾFՍJ.LծLDOցOՔRWVW.WsWնW!XaXԶX+Y<YԽYZ-\]]b^^.^Ճ^_d`Ս`.abԼbՍbOcc=d~dՄdօd9e"f(f7hiijjjjՇjmrwՇx]zzհz{ղ{Ֆ{z|ֆ|ժ}/~յ~Ճխ\IՒIշ՞ԱԳգHSո&N։»չnճK§Ժ+ն ր Մ§։i(«Ճ«Kեւ...՟!...)...՜՛(՞G՞Ա$աjա...բԴvդAԵե-ե՟ե՞եԱե7ԶYԶԶ2զզ~էՁէձԸQըbըժ1ժbժ/Ի<իԼDԼղԼaլ]ԽդԾJծ,ԿՀ%ՁmՁ
ՂՂՍղEճ)ՄՄnմ3ՅՅՐՅոն❁Շ/շAՈՈ
ո չZչչՑՊպՕպՓՋbջeՌEսիս
ՎջՎiքxք§օbՖz’n՜zFԸ#Pւռո j Ր &
\
թ
ո
VՊԾ
a

Ք3(eԸ Oգo5ԽտZ*՝Gթֆ՝ւՅ Ք Ռ")#.#ղ#g$o$%ն%ֆ'q(՛(r)խ)B**Ի*Չ*+V++J,K,O,P,ժ-S.
/B/Լ/շ/0Ը0y14Հ4G5e5+6«6\77թ7;8g8՝8Ո89 :;:y;<.<Շ=Ը>??թ?;@X@@AnAԲA2B5CCCDՎDCEsE...EՒEԳFBGGԹGՍG_HHչHBI^IuIIԸIրI{J8NOOաO)Q'S՜S7TOUգUvVԺVժVլVԽVWԸWFX{YYխZK[բ[Օ[\\I] ]^զ^_,_ր_`շ`aadbՕb5cLdՂdRgԹgԸh6i«iՎi❁j՛jpkln*nknՆn&p9p3rՔrvHv§wԹy|bեւVԸm7^մՖItՏօlmtuՃ)4zqSD❁հ❁բ.,>՟ ՜ՆդgԵգեճե'ԶաԶIզԷեԷ!էէԸ?ԸկԸ ըՀը8ԹվԹ.թPթtթ՟թ#ԺԺւԺժ՜ժԿժջժ:ԻvԻՐԻ}իԶլՒլԽ*Խ+Խ5Խ6ԽՔԽԷկ@Ձ}ՃկՃոՃՄ։ՄԺՄ՟յթՆՉՆՂնDՇջՇ"շշZՉՈՉՊպSպպՋYջ'Ռ(ռՍԿՍ-ՎԳՎցՎ:վ,վ՞Տfտեւտ.ՐծՐeրtՑԲՑց;ՒՌՒւ(ւhւբւ<ՓՓփՖփծՔքԼՕVօWօ[օ\օrՖփՖզֆ:’Q’\’['t'❁'HԺծՐ
pհ^)M՞P

Y5A Ւ L!&"ջ%p&Ք&$'%')'*'y'գ'ո'(6))5*)+b+L,Լ-/1/^/ե/@0ի0Է1Հ1’23՞3Զ3-6ձ8օ9՝;բ<D=Մ>#?@A{B,BCՉCԷE՟GքHcIIhKNժNuO'Q4RRՉS'TTՆTgUVVեւWձWդXնYZ[]^ո^7ggՖg\hhiՒikjOkalՇlփmKnnoՒoյrֆsttԿuTvv^wՅw8zX{Մ{Q|’|~աԽmՂհՃղշNԽՈոպՋկ)ԽԴթՄpm շ Y❁❁տ❁§Ծ§&(.(2»K«Ք«.Ա.ա՝B-}-&՟Ը՟...5՜՛՛G՞}՞ՀԱ
աԿԲյԲ^ԳԳճԳգՀգԴյԴCդԻդJԵձԵեԶ Զ
ԶԶNԷfէըԸԹKԻԻԽrխ'ծԿ)կ-Հ6հձ(Ղ’ՂՃ
Մ։Մ5մՎն&ՇօՇ:շՃշlոաոՉիՉ~չՔչՊժՊփՊպTպլպօպՋԸՋHջՖՌ_ՍմՍUսս4ՎԿՎիվ1Տ2Տ:Տ;ՏաՏըՐձՐփՐ-րՋրՑկՑHցցհցՒ1ւvւ)ւուՓթփdՔhք-ՕYօm’'»RByձ#

(ՌPՎ§։եւ.Ւw Rzղ`Ե3 Ճ !l!Է!ձ%K&ծ'(.%/ղ0Կ2Ն2 5}6ե6թ8;9}9:E;հ;<M=ճ> @ԱAՀBDհDEՕE(FշFGWGcHIԳIգIԴIզIԼIղIՃIՅI0 00 000000 00 0 0 00 00 0 0 0 00 0 0 0 00 0000 00 0 0 00 0 0 00 0 00000 00000000 0 0 00 0000 0 0 00 0 00 00 00 0 00 0 0 0 0 0 0 00000000000 0 0 00 0 00 0 00 0 0 0 0 00 00 0 00 000 00 0 0 0 0 00 0 0 0 00 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 00 0 0 00 0 0 0 0 0 0000000000 0 0 0 00 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 00 00 00000000000000000 0 0 00 0 00 0 000000 00 0 0 00 0 0 0 0 00 0 00000000000 0 00 0 0 0 0 0 00 000000 000 00 0 0 0000 0 0 00 00000000 0 0 0 0 0 000000 0 0 0 0 0 0 0 0 00 00 0 00 0 00 0 0 00 00 0 0 00 000 00 00 0 0 00 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 00 00 0 0 0 0 00 00 0 0 0 0 0 00 0 0 0 00 0 0 00 0 00 00 0 0 0 0 0 00 00 00 0 0 0000000000000 0 0 0 0 00 0 0 0 0 0 0 00 0 0 00 0 0 00 0 0 00 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 00 0 0 00 0 0 00 0 0 0 0 00 0 0 000000000000000000000 0000000 0 00 0 00 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 000 0 0 00 0 0 0000 000 00 0 0 00 0 0 0 00000000 0 0 0 0 00 0 0 00 0 0 0 0 0 0 0 0 000 0 00 0 0 0 00 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 00 00 00 0 00 00 0 0 0 000 0 0 0 0 0 0 00 000 00 0 0 0 00 0 0 0 00 0 0 0 0 0 00 0 0 0 0 0 0 000000000 0 00 0 00 0 00 00 0 0 0 0 00 0 0 00 0 0 0 0 00 0 0 0 0 0 0 0 0 00 0 00 0 0 0 0 0000 0 0 0 0 0000 00 0 0 0 0 0 00 0 00 0 0 0 0 0 0 0 0 00 00 0 0 0 0 00000000000 0 00 0 0 0 0 00 0 0 0 0 00 0 0 0 0 0 0 0 0 000000000 0 0 0 0 0 0 0 00 00 0 000 0 0 00 0 0 0 0 0 000 000 0 0000 0 0 00 0 00 0000 0 0 0 00 0 0 0 0 00 0 0 0 000 0 00 00 0 00 0 000 00 00 0 0 0 00 00 0 0 00 0 0 00 0000 00 000000000 0 0 0 0 0 0 0 0 0 00 00 0 0 0 0 0 0 0 0 00 0 0 00 00000 00 00 0 0 0 00 0 0 0 0000 00 000 0 0 0 0 00 000 00 00 0 0 0 0 00 00 0 00 0 0 00 00 0 0 000000000 0 0 0 00 00 0 00 0 0 0 0 0 00 00 0 00 0 0 0 0 0 00000000 0 0 0 0 0 0000 0 0 0 0 0 0 0 00 00 00 0 0 00 00 00 0 0 0 0 00 0 0 00 0 0 0 0 0 0 0 00 0 0 0 00 00 0 0 0 00 0 0 00 0 0 0 0 00 00 0 0 00 0 0 0 00 0 0 00 0 0 0 000 0 000000 0 0 00 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 00 00 0 00 00 000 0 0 0 00 0 0 00 0 0 0 00 00 0 0 0 0 00 00 00 0 0 000 00 0 00 0 00 0 0 0 0 00000000000000 0 0 0 0 0 0 0 0 0 00 0 00 0 00 00 00 0000 0 0 0 00000000 0 0 0 0 00000 00 000 0 0 0 00 0 00 0 0 0 0 00 0 0000000000000 0 0 0 0 00 0 0 0 0 0 0 0 0 00 0 0 0000 0 000 0000000000000 00 0 00 0 0 00 00 0000 00 00000 0 000 0000 0 0 0 00 0 00 0 0 0 0 0 00 00 0000 0 0 0000 0000 0 0 0 00 0 0 0 00 00 0 00 0 00 0 0 0 0 0 00000 0 00000 0 0 00 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 000 0 000 0 0 0 0 0 0 0 00000 0 0 0 0 0 0 00 00 0 0 0 0 00 0 00 0 0 0 0 00 00 0 0 0 000 00 0 0 0000 00 0 0 0 0 00 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 00 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 00000 00 0 0 0 00 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 00 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 000 0 0 0 0 0 0 0 0 0000000 00 0 0 0 0 00 0 0 0 00000000000000000000 00 0 0 0 0 0 0 00 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 00 0 0 00 0 0 00 00 00000000 0 00 0 0000000 0 00 0000000 00000 00 0 0 0 000 0 0 0 00 00 0 00 0 0 0 0 0 0000000 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 000000000 0 0 0 0 0 0 0 00000 0 0 0 0 0 0 0 0 000 0 0 00 00000000000000 0 00 0 0 0 0 00000 000000 000 0 0 00 0 00 0 00 000 00 00 00 00 0 0 0 0 00 00 000 0 0 00 00 0 0 0 0 0 00 0 0 00 0000 00 000000000000 0 000 0 00 0000 0 000000 0 0 0 0 00 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 000000000000000 0 00 00 00 0 0 0 00 0 0 000 0 00 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 00 0 0 0 0 000000 0 0 0000000 0 0 0 00 0 000 0 0 0 0 0 0 00 0 0 0 0 00 00 0 0 0 000000000000 0 00 00 0 0 00 00 0 0000000 0 0 0 00 00 0 0000 0 0 0 0 0 0 0 00000@0@0@0

0jԺLp)ՊՇքBB~N՟^2ԳԻVԷ\8ՌլՊ#(-3:?BHNUZ`hmtx}հտ"o:Xa՞pB`...fՂՍ-^Ֆհ❁՟<ԶՂ|պՔ"4NI.bՖnՋ՟էՊճ0ՌՇ’ BփRչlՒ}|H՛՛ԹՃՇջ’B^+;7BLdՌԵԴԲ»մՖՎDԱ.L§f@§ՁԻ.ՅմՏ'ԺԾՏ=րNՎ~Չ՛ԽՈվՔԲJՓhԲvհՈՕ(Զ1UwfM{ՏլtՊՊ !"$%&')*+,./012456789;<=>@ACDEFGIJKLMOPQRSTVWXY[\]^_abcdefgijklnopqrsuvwyz{|~Պ!!'Ւ!ւ!փ!Ք!Ֆ!ֆ!'5666Ձ;ձ;յ;ն;Շ;շ;*M,M-M/MվNտNՐNրNՖNֆN[[❁[§[-a՟a՞aԱatttt\u]ucueu5w6w9w:w@wAw<}=}?}@}E}F}§
§§§!§"§((((ծԲԿԲղԲճԲՅԲյԲFԳGԳMԳNԳ5Ձ7Ձ?Ձ@Ձվվվվsuxy 0
00000
@@@@~SSSS-չ.չ3չ5չՍցսցՐցՑցՓ ք ’ '

FFFF8~:~;~<~Ռ)Ս)Ր)ր)՜՜՜՜՜՜ԿԿԿԿFՄGՄIՄJՄ"$#$*$+$------?.A.G.H.11

117888E8F8՛LաLգLԴLTTTTԳԴԷէԶԶԶԶԶԶ.Ն/Ն1Ն2Ն<Ն=ՆզՇԷՇԺՇժՇկՇՀՇշշշշՇՎՈՎպՎռՎՏՎտՎՑՑՑ❁Ց«Ց-ՑԱՑաՑԴցդցԷցէցթցԺցTՓUՓVՓWՓ\Փ]Փ&'*,EFMNy[z[[[[[ԹgժgԼgլgհgՂgղgմgՅgնgշgպgՋgսgՎgՏgտgՒgՓgՔgքgօgՖghh hhh!h%h'h,h.h5h8h;h<h?hAhDhEhKhMhPhQhThUhXh`hchehkhnhqhuhvhyh~hhhhhhh Ա Դ Զ զ ?❁D❁I❁J❁չ։Պ։ս։Վ։,)՜)ա)բ)Պ(պ(ս(վ(փ(Օ(»»6»7»=»>»»»»»h,j,l,n,,,,,a-b-d-e-չ-ջ-վ-Տ-ց-Ւ-՟՟՟՟Ի՟Խ՟Ծ՟ծ՟o...p...v...w...թ...ի...ծ...կ...՜՜՜ ՜՜ ՜«՜եւ՜z՛{՛}՛~՛ա՛Բ՛Զ՛զ՛/Ա0Ա1Ա2Ա:Ա<ԱԲԲ Բ§ԲԷԲէԲԺԲժԲՋԲջԲՑԲցԲբբբբդբԵբԸբըբմբՅբՇբՈբճԳՅԳնԳշԳւԳՓԳքԳօԳUգYգcգeգgգhգգգ գ§գՑգՔգֆգԴ8Դ9Դ?ԴAԴԴԴ)Դ(ԴՉԴՋԴՎԴՏԴՁԶղԶյԶՆԶtլuլ{լ~լքխօխԾԾCDJKNOz|}ֆ)’)*** *ժժ ժ❁ժ։ժ)ժ{ծ|ծծծձմՂմՆմնմԲIԴIԶIզIԼIՂIՅI!26=DբգՔՖֆ 7
;

IO:<մջԶԸY Z N!U!ն!շ!)"/"Ւ"ւ"Ը#Ժ#p$u$Յ(շ())**,*4*D****ր+Ց+U/V/]3`3ը7Թ7Դ;Թg6i8i«iեւizkkdlelhmmmnn%w/www։w՟wbeW[ՂՃtvIsuv»օuz4;{|prդԶոչSZԱ բ ?❁B❁բ.Է.Z-]->՟E՟պ՜Ր՜gԵmԵԹեԺեճեմեGԶIԶSԷUԷԷԷեԷԹԷ%է'է?ԸEԸ ը
ը8Թ>Թ$Ժ&ԺկժհժՌժՎժvԻyԻՐԻրԻ}իիալելՈլՉլՒլՕլԽԽbՀfՀՑՁքՁ~ՃՃՀՃՃՃՉՃպՃՉՆչՆշշպպTպUպՑՌցՌցՎւՎ՟վ...վ՞ՏբՏ.Ր2ՐtՑuՑԲՑԳՑՌՒւ(ւ)ւhւԲւբւԶIզIԼIՂIՅI3333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333դ)Ի)**Ն+Ւ+;Դ;vvwwa||06(շդշmվxվ*Փ:ՓgՓwՓա’խ’BSԿՆ""81O1ԱԳԲԼղ՜Ո՜ԵԵւԵեZժhժVՂcՂն նննթջՂջստՐC-BzGG8HIHWvdv...❁Ժ❁ՊգփգճԴնԴiԽԽ»ՋաՋbջsջ-Վ?Վ❁ՐըՐՑ՛Ց+AքդԺ`)x)ց673VWV__էՃձՒֆ QըbըCլaլS j խ Յ g$o${YYՕ[\r``DhDh❁j՛jկnՆnp&pքuvԷԷ
է!էջԺւԺ❁լԶլԽ6ԽկՃոՃQ’\’Ժծ(*5*/1/ԼlՇlֆstԸwՅw~~ԴՃ,՟Ը՟!՜5՜ԿԲյԲւճ
Մ5մ3նըՐձՐvՓՓԿՎ.ԴIԶIզIճIՅI''Ashkhen

AdministratorJ:\Tigran2\vipak2.docc!ը;B"ր'''''''''❁]ֆԻ❁^❁`]ֆOJPJQJ^Jo(-6’Ի6^6`’OJQJ^Jo(hHo ’Ի ^ `’OJQJo(hH«ՐՃ’ԻՃ^Ճ`’OJQJo(hHգՐ»’Ի»^»`’OJQJ^Jo(hHov’Իv^v`’OJQJo(hH«ՐF’ԻF^F`’OJQJo(hHգՐ’Ի^`’OJQJ^Jo(hHoՋ’ԻՋ^Ջ`’OJQJo(hH«Րc!ը;''''''''nPփ'@DhDhCDh%h(ղ
ղղ !"ղ#ղ$ղ(ղ)ղ+ղ,0123յ6յ7;9;:;;;<;>;?@ACDEF7J7K7L7MNOՀTՀUՀ]Հ^Հ_Ք`ՔaՔbdeMfMgMhMi#k#lmnopqrtuvwxyz{|}ՀՀՀփփփփփjj ❁՞ԱԲբդԵԲզԲԷԲէբԸբըՌԹՌթՂժՂԻ!Կ!կ!մ!Յ!յՏՆՏնՖՇՖշՖՈՖոչՊպՋմջմՌմռմՍմսմՎզՐզրզՑզցզՒmՓmփmքmՕCՖCֆC’C'CCCCCQQ
QQQQռռռTTTTTTT T$T%T&T(T)d*d+Շ,Շ-Շ.Ե0Ե134=>լ?լ@BCFGIJKLNOPQUV)W)X)Y)Z)[)])^)_)a)bdeop...q...r...|...}......ննննննյյՂՂՂՂw§w։w(w»w«w,w-w՟w...=՛=՞=ԱաԲՇբՇԳՇԵՇեCզCԷSթSԺ/Ի/իKԽKխKԾKծKհKՁKՂKղKճKՄKմճՅճյճՆՇշՈոՉ'չ'ՊխպխՋծտծՐՔքՕՖֆ’11111ԵԵԵ

.........]]«!«"
$
%
&
'
(G)G*G+G-G.G/G0G1G2G3G4G5G6G7G8G9G=G>G?G@GAGBoCoDKJKKZRZSZTUVWXՐ[Ր\Ր]Ր^Ր_Ր`.b.c.d.e&g&h&j&k&m&n&o&p&q&s&t&u&w&x&y&zյ{յ|գ~գգ՝՝՝՝՝՝՝՝ՆՆՆՆքքքք}}} ❁§։)(՞ԱաԲբգԴLԶLզJըJԹ
Ժ
ժ
լ
Խ
խ
ԾծԿՁձղՃՄմuյuՆՇշռՍՅսՅՎՅվՅՏQՐQրQՑօՖճֆճ’

,,%&'(*+-.(/(02356ի9ի:/>/?/A/B/C/D/E/G/HրIրJրKրLNOPAVAWAXAYAZA^A_l`lalblcldleԴhԴiԴjԴkԴlԴpԴqՒzՒ{Ւ|Ւ}...."""ՋՋՋՋՋՋՋՋPP P§P։P)m(m»Ե«Եեւ-՟...ԼլխԾծ0Կ0կ0ՀփհփՁfՃfճcմcՅՆնՇյշյՈյո%չ%ՊTօTՖTTՂՂՂՂՂ Ղ!Ղ"Ղ#Ց$Ց%Ց&Ց*Ց+Ց-Ց.01ո4ո5՝7՝8՝9՝:՝;՝<՝=՝>՝?՝@ՒCՒDՒEՒIՒJՒKՒLՒMՒNՒOՒQՒR;T;U;VTWTXTZT[E]E^E_EgEhչkչlnopչqչrչtչuչvւyւzւ~ւււփփփփփփնննննննտտտ,տ-տ՟տ...՛՞աԲԳգԴԶզՔԹՔթՔժՔԻՇԼՇլՇճՇՄ@Շ@շոՋոջՔՐՔրՔՑՔցՔՒՔւՔՓՔփQքQՕQօQֆQ’Q'կկկկկ

------ -!-+-,-.-/-1-2Բ3Բ4Բ5Բ6Բ7Բ9Բ:Փ;Փ<Փ>Փ?Փ@BCDEGHIMNOQRS՟T՟U՟W՟X.\.].^._cdEfEgEhEi^j^k^lոmոn՟t՟u՟vՋwՋxz{|~ջջԺԺֆֆֆֆֆ Օ§Օ։Օ)Օ(վ«վեւ՝,-...՜Զ՛Զ՞ԶԱԶաDբDԳmդmԵmԷmէmժmԻmԾmծmձmՂ՜ղ՜Ճ՜Յ՜յ՜շ՜Ո՜ոպՋջՌռԺՍԺսԺրԺՑJՒJւJՓFF՟՟ $$$$ggkkkk11Լ$Լ%Լ&Լ*Լ+Լ,./01289:;D=D>D?D@DADBDCDEDFDHDIմI@@@@@,@@ @D@@$@&@P@@*@,@.@`@@2@h@@8@t@@<@|@@B@D@F@@@L@@@P@R@T@-@@X@Բ@@\@Զ@@`@b@d@Ծ@@j@l@n@Ո@@r@Ռ@@z@Ք@@@@@@@@@@@$@@@@@4@@@<@@ @§@)@»@եւ@T@@-@...@՛@d@@Բ@l@@Դ@Ե@Զ@|@@Ժ@Ի@@@Ծ@Կ@ @@Ճ@Մ@Բ@@Ն@Շ@Ը@@Չ@Պ@Ջ@Ռ@Ղ@@Վ@Ն@@Ց@Ռ@@@@@@@@@ @@@@0@@@8@@@@@@"@H@@,@\@@8@:@x@@>@@@B@D@F@@@J@L@N@ @@R@T@V@X@Z@Դ@@`@b@d@f@Հ@@j@Մ@@n@Ո@@r@t@v@x@z@|@Ֆ@@@@@@@@ @@@(@@@@4@@@@@@@)@»@եւ@T@@...@՛@d@@Բ@l@@Դ@t@@Զ@Է@@@Թ@@@Ի@@@Ձ@եւ@@Ճ@՛@@Յ@Դ@@Ո@Ժ@@Պ@Ջ@Ռ@Ղ@@Վ@Տ@Ր@Պ@@Փ@Ր@@Օ@Ֆ@’@@@@@@@@

@@@@ @@@8@@@@@@*@X@@0@d@@4@l@@<@>@@@@@F@@@J@@@T@-@@Z@Դ@@^@`@Ժ@@f@h@j@Մ@@n@p@Պ@@t@Վ@@x@Ւ@@~@@@@@@@@@@ @@@@@4@@@@@@§@H@@»@եւ@T@@-@...@`@@Ա@Բ@l@@Դ@t@@Զ@|@@Ը@@@Ծ@@@Ճ@Մ@Բ@@Ն@Շ@Ը@@Պ@Ծ@@Ս@Վ@Ն@@Ց@Ւ@Վ@@Ք@Օ@Ք@@@@@@@@@$@@@@@@8@@@ @D@@$@&@(@*@,@.@0@2@4@6@8@:@x@@@@B@D@F@H@@@L@@@T@-@@^@`@Ժ@@d@f@h@Ղ@@n@p@r@t@v@Ր@@z@|@~@@@@@@@@@@@@@$@@@@0@@@@@@@@§@H@@»@եւ@T@@՛@d@@Բ@Գ@Դ@Ե@x@@Է@Ը@@@Ի@Լ@Խ@@@Կ@ @@Ձ@եւ@@Ճ@Մ@Բ@@Ն@Շ@Ո@Ժ@@Պ@Ծ@@Ց@Ւ@Փ@Ք@Ւ@@Ֆ@Ֆ@@@@@@@@@@@@@@0@@@8@@ @D@@$@L@@(@T@@,@\@@0@d@@<@|@@@@B@D@@@H@J@@@V@՛@@Z@Դ@@d@Ծ@@h@Ղ@@l@Ն@@p@r@t@Վ@@x@Ւ@@|@~@@ @@@ @@@@@, @@@4 @@@< @@ @D @@)@L @@եւ@T @@...@` @@Բ@l @@Դ@Ե@Զ@Է@ @@Թ@ @@Ի@Լ@Խ@ @@Կ@Հ@) @@Մ@Յ@Ն@Շ@Ը @@Պ@Ծ @@Ռ@Ս@Վ@Տ@Ր@Պ @@Փ@Ք@Օ@Ֆ@Ֆ @@@
@@@@@(
@@@@@8
@@@ @D
@@$@L
@@,@\
@@6@p
@@:@x
@@@@
@@D@F@
@@J@
@@N@
@@T@V@՛
@@r@Ռ
@@v@x@Ւ
@@|@~@@@@@@@@@@@@@@(@@@@4@@@<@@Գ@p@@Է@@@Կ@ @@Մ@Բ@@Ո@Չ@Պ@Ծ@@Ռ@Ս@Մ@@Ր@Պ@@Ւ@Վ@@Ք@Ւ@@’@@@@@@@

@@@@@(@@@@8@@ @"@$@&@(@*@X@@.@`@@2@4@l@@8@t@@<@|@@@@B@@@L@@@R@եւ@@V@X@Բ@@\@Զ@@`@b@Լ@@h@Ղ@@n@p@r@Ռ@@v@x@z@|@~@
@@@@
@@@
@@@0
@@@8
@@՝@-@...@`
@@Ա@h
@@Գ@p
@@Ե@Զ@|
@@Թ@
@@Խ@
@@Կ@
@@Ձ@եւ
@@Չ@Լ
@@Ս@Մ
@@Ւ@Վ
@@@@@@@
@@@@@@(@@@@4@@@@@@@*@X@@.@`@@2@h@@@@B@@@N@ @@R@T@X@Բ@@\@^@`@b@Լ@@f@Հ@@j@Մ@@n@p@Պ@@t@Վ@@x@Ւ@@|@~@@@@@@@@@@@@$@@@,@@@@@@@@)@L@@եւ@՝@-@\@@՛@Ա@h@@Գ@p@@Է@Ը@@@Ժ@@@Լ@Խ@@@Կ@Հ@)@@Ճ@Մ@Յ@Դ@@Շ@Ը@@Չ@Լ@@Ց@Ռ@@Ք@Օ@Ք@@’@@@@@@@@
@@@@@$@@@@@4@@@<@@"@H@@(@T@@0@d@@8@t@@@@@@D@@@J@@@P@R@եւ@@X@Z@\@^@Ը@@b@Լ@@j@Մ@@n@p@Պ@@@@@@@@@@@@$@@@,@@@4@@@@@@§@H@@-@...@`@@Բ@Գ@p@@Ե@Զ@Է@Ը@@@Լ@@@Ծ@@@Հ@Ձ@Ղ@Ճ@Մ@Յ@Դ@@Շ@Ը@@Չ@Լ@''Unknown''''''''''''Gz 'Times New Roman5Symbol3&z 'ArialE&Arial ArmenianA&Arial LatArm?5 z 'Courier New;Wingdings"1ՐՀhA ,ԻԹTաԻnՁնՌT/«BՐ|Yզi!Րnn0
^ԷI2QՐ HP''Լեւոն Անանիկի րի" որյանAshkhen
Administrator’'ՈՑքOh,+'ամ0ԴԺՂՈՎ $
@L

Xdlt|ՊԼեւոն Անանիկի րիորյան9եւոնAshkhenshkshkNormal.dotիAdministratorի110Microsoft Word 9.0ա@l @0*'Ի@)կ
%cինՌT/’'ղծղ.+,ք...0hp եւ՛Դ
ԸՉՊhomeա«
^
Լեւոն Անանիկի րիորյանTitle
!"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~ ❁§։)(»«եւ.՝,-՟...՜՛՞ԱաԲբԳգԴդԵեԶզԷէԸըԹթԺժԻիԼլԽխԾծԿկՀհՁձՂղՃճՄմՅյՆնՇշՈոՉչՊպՋջՌռՍսՎվՏտՐրՑցՒւՓփՔքՕօՖֆ’'

!"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~ ❁§։)(»«եւ.՝,-՟...՜՛՞ԱաԲբԳգԴդԵեԶզԷէԸըԹթԺժԻիԼլԽխԾծԿկՀհՁձՂղՃճՄմՅյՆնՇշՈոՉչՊպՋջՌռՍսՎվՏտՐրՑցՒւՓփՔքՕօՖֆ’'

!"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~ ❁§։)(»«եւ.՝,-՟...՜՛՞ԱաԲբԳգԴդԵեԶզԷէԸըԹթԺժԻիԼլԽխԾծԿկՀհՁձՂղՃճՄմՅյՆնՇշՈոՉչՊպՋջՌռՍսՎվՏտՐրՑցՒւՓփՔքՕօՖֆ’'

!"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~ ❁§։)(»«եւ.՝,-՟...՜՛՞ԱաԲբԳգԴդԵեԶզԷէԸըԹթԺժԻիԼլԽխԾծԿկՀհՁձՂղՃճՄմՅյՆնՇշՈոՉչՊպՋջՌռՍսՎվՏտՐրՑցՒւՓփՔքՕօՖֆ’'

!"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~ ❁§։)(»«եւ.՝,-՟...՜՛՞ԱաԲբԳգԴդԵեԶզԷէԸըԹթԺժԻիԼլԽխԾծԿկՀհՁձՂղՃճՄմՅյՆնՇշՈոՉչՊպՋջՌռՍսՎվՏտՐրՑցՒւՓփՔքՕօՖֆ’'

!"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~’''' ❁§։)(»«եւ.՝,-՟...՜՛՞ԱաԲբԳգԴդԵեԶզԷէԸըԹթԺժԻիԼլԽխԾծԿկՀհՁձՂղՃճՄմՅյՆնՇշՈոՉչՊպՋջՌռՍսՎվՏտՐրՑցՒւՓփՔքՕօՖֆ’'’'''
’'''

’'''ֆ'''ֆ'''ֆ'''ֆ'''ֆ'''ֆ'''ֆ'''ֆ'''ֆ'''ֆ'''ֆ'''ֆ'''ֆ'''"’'''’'''’'''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''Root Entry'''''''' ԸFԸ C5%cի$1Table''''''''''''ԲօWordDocument''''''''-

SummaryInformation(''''DocumentSummaryInformation8''''''''''''CompObj''''jObjectPool''''''''''''Ը C5%cիԸ C5%cի''''''''''''’'''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''’'

'''' ԸFMicrosoft Word Document
MSWordDocWord.Document.8Ւ9Աq

Էջ 1 ընդհանուր 365 էջից

Բոխուտի թաղը — Աուդիոտարբերակ

Գրքի Մասին

Կարդալ Օնլայն

Բոխուտի թաղը

Բոխուտի թաղը — Աուդիոտարբերակ

Գրքի Մասին

Կարդալ Օնլայն

Կիսվել Գրքով

Գրքի Անվանում