Բոխուտի թաղը

Լեւոն Անանիկի Գրիգորյան

ԲՈԽՈՒՏԻ ԹԱՂԸ
/վիպակ/

ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ

Չհավակնելով ամփոփ եւ ավարտուն միտք դրսեւորելու հաճախ ապարդյուն փնտրումներում «ի վերջո» ասելու իրավունքին` վիպակը միտում է կամուրջ դառնալու եւս մի փորձ: Խորհրդային կոչված երկիր-բռնապետության փլուզումը շատերին, առավել եւս ներկայիս դեռահաս սերնդին մատուցեց հանկարծահաս անակնկալներ: Դրականը դեպի ապագա բացված հորիզոններն են, ազատ ապրելու, ազատ կերտելու հեռանկարը:
Հեռանկարը գալիքն է, որի կերտման համար անցյալի դասերը կամ խամրած են փոքր–ինչ, կամ մոռացվում են: Այս հայեցակետից է մոտենում վիպակը` նշելով նաեւ բացասական հետեւանքները փլուզման:
Շռնդալից փլուզումը ոչ միայն խարխլեց անցյալի եւ գալիքի միջեւ կամուրջը, այլեւ վերածեց փլատակի:
Կամրջի վերականգնման, պատմության դաս սխալների շտկման ուղով նոր կամուրջ հիմնելու ուղիների փնտրում է սույն վիպակը: Կամուրջ, որը դեռատի սերնդին պիտի նշի. անցյալից ջնջիր ոխերիմ սխալները` այս, այս, այս եւ նույն անցյալից վերցրու ուսանելին, ուղենիշը` այս, այս, այս:
Թող Աստված ապավեն լինի վիպակին, որպեսզի զրոյանա հավակնության նշույլն անգամ ու շահի նպատակը` շեշտված միտումով:

ՀԵՂԻՆԱԿ

ԳՐՎԵԼ Է` 1998-1999 թթ

1.

Ճրագի բոցե լեզվակը ճարճատյունով գալարվում, ծռմռատվում-խաղում էր պատրույգի հետ, լիզում մոմի հալոցքից առաջացած փոքրիկ գուռի եզրապատը, հալում- փլում, ինչից ազատություն էր ստանում տաք հալոցքն ու ծորում, գորշ- գորշ ուլունքվելով փայտե տձեւ պատվանդանին` կուտակվում արդեն սառած գունդուկծիկ զանգվածի վրա:

2.

Մարտի մռայլ օրերն էին: Անձրեւում էր: Գարնանային դպրոցական արձակուրդի հետ միաժամանակ մռթնել էր երկինքը: Արդեն քանի˜ օր մանրիկ ու ձնախառն, քամահար-ձանձրացնող մաղում էր անդադար: Թվում էր, վերջ չի լինելու տաղտուկ այդ վիճակին:
ՈՒշ աշնան պես էր:

3.

Չուշանաս մյուս անգամ, - խուլ, հայացքը գետնին, բայց պահանջող տոնով Ծովիկին ասաց Դավթակը: - Բա չէի՞ր մտածում, որ անձրեւ է, կթրջվի սպասելով:
Տեսար` անձրեւ
 է, ցուրտ, չգայիր: - Պատասխանեց աղջիկն ու շրջվեց հեռանալու:
Էդպես հանգիստ կթողնես-կգնա՞ս:
Իսկ ինչո՞ւ չպիտի կարողանամ: Այնպես ես մեծամտացել& Արծվի տեղ ես քեզ դնում: ԱծխանոՆց է սարքել: Կարծես միայն ինքն էր& Ես ու Գայանեն եկանք: Վարուժը հուզմունքից քիչ էր մնում տանիքից ընկնի, իսկ դու իմ կողմն էլ սկի չնայեցիր: Թո
ղ թեւս: Բա
ց թող, Դավթակ:
Ավելի շատ աղջկա պահանջը չկատարելու մղումից դրդված` տղան բաց չէր թողնում թեւքը: Դա արդեն տղայական դրսեւորում էր, ինչի մեջ տղամարդկայինի ցուցադրման սին բան է միայն:
Որ թողնեմ, հաստա՞տ կգնաս: Ինչի՞ց է, որ դուք վճռական եք ու անխիղճ:
Ովքե՞ր` մենք: Ովքե՞ր են վճռական, - կրակե ցայտքերով աչքերը Դավթակին հառեց Ծովիկը: - Ձեր Սուսանի կողմից էլ վճռականություն նկատած կլինես:

4.

Քթոցը շալակին` Կարոն կանգնել սպասում էր Դավթակի մոտենալուն: Իսկ երբ վերջինս արդեն մոտեցել էր, ձեռքով արեց, որ հետեւի իրեն, եւ մտավ գոմը: Շաղ տվեց մսուրի մեջ արդեն մգլահոտ խոտը եւ հարցրեց.
Շուտ չի՞: Հիմա գնում ես ի՞նչ անես: Մենակ ես գնու՞մ: Բա Գոհա՞րը:
Վերջին հարցի պահին փախցրեց հայացքը:
Կթում են մորս հետ: Կգա: Քեզ էլ ձայն կտա, միասին կգաք:
Մինչեւ նա գա˜… Քեզ որտե՞ղ գտնենք, - տարակուսում էր Կարոն, բայց սրտում բաբախեց բերկրանքը. Գոհարը կկանչի, միասին կգնան: Անասունը կխառնեն Միսաքի Վանիկի անասունին ու կգնան Դավթակի հետքերով: Դա ինչքա՞ն կտեւի: Վերջապես աղջկան կասի այն ամենը, ինչ որոշել է վաղուց:
Ապրիլին տանում ենք մեր անասունը թուրքերին կիսու պահ տանք, - գոհունակ հետեւելով ընկերոջ վարժ շարժումներին գոմի գործում` ասաց Դավթակը: - Մորդ հետ խոսիր, դուք էլ բերեք:

5.

Կթում էր Կարոն` ճակատը Մարալի փորին, դույլը ծնկներով սեղմած: Մայրն արդեն ոչխարին էր անցել: Մյուս երեք կովերի տված երկու դույլ կաթը բուրում էր դուրեկան եւ անհետացող փրփուրի հետ դադարում նաեւ գոլորշի արձակել:
Մարալը ամենակաթնատուն էր: Ամեն կեսօրի, երբ մյուսները դեռեւս կիսատ կրծքերով արածում էին մուշ-մուշ, նա ետեւի ոտքերն էր չռում, աչքը ճամփին որոճում անհանգիստ: Կարոն դպրոցից վազում էր տուն, կանաչ սոխով բրդուճը ձեռքին, տակառանման դույլն առած, հասնում էր արոտավայր` հեռվից լսելով կովի սպասման մզզոցը: Գրկում էր Մարալի գլուխը, բրդուճի մնացորդը մոտեցնում դնչին, սկսում կթել այն բանից հետո, եթե Մարալն առնում էր բրդուճի գոնե կեսը:

6.

Քաղաքը կանաչ էր հագել: Անսովոր տաք էր մայիսի սկիզբը: Հատ ու կենտ քառահարկ կամ եռահարկ շենքերն անգամ կորել էին ծառուծաղկի մեջ:Համատարած կանաչ էր: Այնպե˜ս էր կանչում բնությունը, մարդիկ այնպե˜ս էին մղվում դեպի նրա գիրկը: Դպրոցն ու զանգը արդեն ձանձրացնող էին: Բնությունը աշակերտին կանչում էր ազատության:
Գարուն էր: Մարդը դուրս էր եկել ձմռան կապանքներից: Ծլել, տեղ-տեղ հասնում էր քոլեցու սնունդը: Իսկոթն ու ղանձիլը հաստանում էին, սինդրիկն էր գլխիկը դուրս մղում հողից:
Լեռների վրա օրեցօր փափախվում էր անտառը` փեշերը ծաղկաստան: Ստորոտներում, որտեղից սկսվում էին տափարակներն ու բացատները, ձյան հալոցքից ճահճուտներ էին գոյանում, գոլորշիանում կեսօրին ու երկնքի կապույտը պատում դժգույն մառախուղով:

7.

Արի, բալա ջան: Շո
ւտ արա: Հայրդ գժվածի պես է: Հետը խոսել չի լինում: Ոնց որ վիրավոր գազան, - թնկթնկալով` որդուն դիմավորեց մայրը: - Գոհար չեղա՞ծն ուր կորավ: Գնա: հորդ մոտ գնա: Ես քրոջդ գտնեմ:
Մոր վերջին բառերը անուշադրության մատնելով` Դավթակը շտապեց տուն: Անդուր, սղոցելու ձայն հանելով` դուռը զարնվեց պատին: Հայրն սթափվեց որդու այդօրինակ մուտքից, սկզբում չար ու անհաշտ նայեց նրան, ապա անուշադրության մատնեց ու ընկավ խոհերի գիրկը:
- Կարո՞ղ եմ հետդ զրուցել, հայրիկ, - հարցրեց Դավթակը:
- Ի՞նչ խոսենք: Ի՞նչ ասեմ քեզ: Մորդ հասկացրու, թող գլուխս չտանի ավելորդ հարցերով:
- Բայց նա էլ մեղավոր չի: Քանի օր է հետներս խոսք չես փոխանակում: Բա չիմանա՞` ինչ է պատահել:
- Ձեզ ասելուց օգուտ չկա: Վնասն ավելի շատ կլինի,- ծնոտը կրկին ափերին հենելով` հայրը գնաց մտքերի գիրկը:
Դավթակը միջոց էր փնտրում նրան այնուամենայնիվ զրույցի հրավիրելու:

8.

Կարոյի մոր ձեռքից վայր ընկավ դույլը: Փրփրակալած կաթը տարածվեց գոմի հատակին եւ գոլ տվեց նրա ոտքերի տակ: Կարոն սարսափով վրա պրծավ եւ հազիվ պահեց ասես հնձված ցողունի պես վայր ընկնող մորը:
Քեզ ի՞նչ եղավ, մերա
, - մղկտաց տղան:
Հեչ: Մը տանջա
 քզի: Գլուխս ի պտտավ: Իդա Խորոտ աչքիս էրեւցավ Գլուխըն կտրած: Հորթուկ լէ` մոր արնան մեջ կոլոՆլ, կոլոլ:
Հիմա ուշքդ տեղն եկա՞վ, - անցել էր Կարոյի տագնապը: - ՈՒղեկցե՞մ տուն:
Չէ, լաո: Օչխար տի կթիմ: Մը ծիծղա: Իմ մեր` թուրքի դանկեն ընկած քո մամ, ջարդեն շատոՆւնց առեջ ընկավ: Կատղա
վ` խելքն գլուխն չէր ի գա: Վախտ մի անցավ, շան տղի թուրք կտրեց հայու քոք:
Հոգնած ես: Գնա հանգստացիր: Կկթեմ: Կմաքրեմ գոմը, կգամ:
Դավթակենց դուռը փակ տեսնելով` փոստատարը հեռագիրը հանձնեց Մանուշի մորը: Մանուշը այն բերեց Կարոյենց տուն:
Խոտհունձի չեն կանչում, արա
: Վառվում-խանձվում է, հնձող չկա, - ասաց: - Թողնեն, գոնե ինքներս տեր լինենք:

9.

Երկու աղջնակներ ու մի մանչուկ, լսելով անծանոթ հյուրի հետ ծերունու գրեթե բղավոցով զրույցը, բացել պարտեզի դռնակը, ուշադրությամբ հետեւում էին: Տանտերը հեռավոր մարզերում վարունգ էր քաղում: Հավաքել մի լիքը թաս ելակ, դրել Դավթակի առջեւ, պահանջել էր չհեռանա, քանի որ ,,Աստված մի ուրիշ հյուր, ո՞վ գիտե, մեկ էլ կպարգեւի՞ իրեն,,:
Հյուրը իր մոտ կանչեց մանուկներին, մի-մի բուռ ելակ տվեց եւ փաղաքուշ ասաց.
Դե հիմա գնացեք ձեր խաղին:
Ավազակնե˜ր են, - ծիծաղի հետ լսվեց ծերունու ձայնը: - Քանի անգամ եմ հորդ որել` ասե
ք: Բա՞ն եք ուզում, դիմեք, ինքս կհավաքեմ կտամ: Բայց չէՆ. գողունի մտնում են, մարգերը փչացնում: Չէ
, քաՆղցր է արգելված պտուղը:
Նրա խոսքերի վրա մանուկները կչկչացին, վազեցին փողոց: Ծերունին ոտքը զարկեց հողին` իբր հետեւում, վռնդում է նրանց:
Լավիկնե
րն են, - վերադարձավ վարունգներով, նստեց Դավթակի մոտ: - Շա˜տ են լավը: Տատ ու պապի մոտ են եկել Մուրմանսկից: Ասա հիմա, տղաս: Ո՞Ւմ ես փնտրում: Այստեղի ամենահնաբնակը ես եմ:
Բոյկո Անդրեին: Հորս ռազմաճակատային…
Ծերունին կերպարանափոխվեց: Խոժոռ, անբարյացակամ նայում էր Դավթակին:
Կնշանակի, հենց այնպես, պատահաբա˜ր չէր այստեղ` այս տանը մոտենալդ: Ո՞վ է քեզ ուղարկել: Ո՞ր շունն է կրկին սովածացել: Լակոտի տարիքումդ արդեն հոտոտա՞ն ես, շա
ն լակոտ:

10.

Եղբորս չես տեսե՞լ, - վազքից հեւալով` Միսակի Վանիկին հասավ, հարցրեց Վարուժի կրտսեր եղբայր Վրեժը: - Դանդալո
շ, քեզ չեմ հարցնո՞ւմ:
Ձեր տանը չե՞ն: Միշտ էնտեղ են պարապում:
Չէ, չկային: Դուրս են եկել մի քիչ առաջ: Էս կողմով չանցա՞ն:
Չեմ տեսել: Տռճկի ես տալիս: Դոդոշը հախիցդ կգա, թե վաղը սարը գնալուն պատրաստ չեղար: Հետներս լինես, ձի նստել կսովորեցնեմ:
Կգամ: Թե իրենց տեսնես, ասա` կարեւոր բան կա: Թող կինոյի մոտ գան, - շուտասելուկի պես վրա տվեց Վրեժը եւ փողոցով վազեց ցած:

11.

Ձին խրտնած ծառս էր լինում: Միսակի Վանիկը հանգստացրեց նրան, նայեց թփուտից ծլկող նապաստակին ու բղավեց Վրեժի վրա.
Ի՞նչ ես մեջքիցս կպել: ՕդաչուիՆս նայեք: Ձին ավելի շատ քո ոտքերի սեղմումից է կատաղում, քան դեսուդենից: Կպել ես ինձանից ու ձիուց, ասես հրես անդունդն ես ընկնելու:
Մի քիչ առաջ վեր էի ընկնում, թե լավ չպահեի ինձ: Դրա համար կպա&
Դուրս մի տա շա
շ-շաշ: Հենց տան մոտից էլ գրկեցիր ինձ: Սկի աղջիկները այդպիսի բան չեն անում: Մի անգամ էլ ընկնեի
ր: Բա ո՞նց ես օդաչու դառնալու, թե ընկնելը չսովորես:
Աղջիկների նստելու ձեւ՞ը որտեղից գիտես:
Կինոներից, - ծիծաղեց Վանիկը: - Էն ի՞նչ էիր ձայնդ  գլուխդ գցել, հարայհրոցը կապել: Ի՞նչ էր պատահել, որ փոփոլանում էիր այդպես:
Քո իմանալու բանը չի:

12.

Անտառից դուրս եւ ապա հարթավայրում ճամփան գնալով ավելի խոնավացավ: Առուն այդտեղ լայնանում-տարածվում էր ու կորչում հուլիսյան արեւից խանձվող հողի պապակած գրկում: Քիչ անց երեւաց օձագալար գետակը, որ առվին հակառակ իջնում էր հանդիպակաց սարից: Ձին խմելու արեց ու, երեւի ավազից խուսափելով, ռունգերը կտրուկ պոկեց գետակի ջրից: Կարոն իջավ, թողեց սանձը, առաջ անցավ: Ջրաշատ փոսորակ էր փնտրում, որ եւ ձին հաճույքով խմի, եւ ինքը: Նաեւ դեմքը զննի, որ մրմռում էր կռվից հետո: Ձին` թաղի սիրելի, խելացի, կոկիկ անասունը, կամացուկ հետեւում էր նրան: Մութը ավելի թանձրացավ: Թիկունքից լսվեց նրա  ֆռշտոցը: Կենդանական իր բնազդով վերջապես գտել էր խմելու հնարը. դուրս էր եկել ճամփից, մտել թփուտը եւ աղմուկով խմում էր այնտեղ գոլ տված ջրից: Նա զուլալ, հայելանման ջրի էր սովոր: Այդ հայելու մեջ երեւի հիանում իր տեսքով, սիրունիկ խոշոր աչքերով, ապա խմում` ռունգերով շարունակ  ֆռշտացնելով: Կարոն ծնկի իջավ նրանից հետո, նայեց ջրի մեջ: Թփուտը խանգարում էր լուսնի լույսը փոսորակի վրա ընկնելուն: Դեմքը տեսնել չկարողացավ: Լուցկին նույնպես չօգնեց:
Թումբն անցնելուց հետո լայնացավ գետալի հունը: Լուսնի լույսի տակ փայլում էր նրա հայելին: Զննեց դեմքը: Լվացվեց: Չանգռվածքներն ու թեթեւակի վերքերը կսկծացին: Քթարմատից մինչեւ քունքը հասնող բարալիկ մի վնասվածք զգալի ցավ էր պատճառում: ,,Գոհարը անմիջապես գլխի կընկնի, - անցավ նրա մտքով: - Չորուկներ է հավաքել պետք,,: Նորից լվացվեց, կուշտ խմեց գիշերային սառնորակ գետակից ու գնաց ետ, մտավ անտառ:

13.

Տեղատարափ անձրեւ էր: Հոտը շրջան կազմել, գնդվել էր` գլուխները միմյանց փորի տակ անձրեւից պաշտպանված: Կովերն անխռով թրջվում էին: Կարոյի մայրը ամբողջ ձայնով կանչում-փնտրում էր նրան: ,,Հասած, կարգելու տղա˜ ի, խեւություն է կենի, գետնի տա՞կ անցավ,, , - բողոքեց մեկուսի: Միսակի Վանիկն ու Վարուժը պառկել բինայի խսրի վրա, վրանները տաք խոտ էին քաշել եւ խուսափում էին մայրերի հայացքներից: Գոհարի մայրը արդեն քանի անգամ պահանջում էր ձին քշել, գնալ ծմակը, որտեղ Կարոն ,,մի ձմռան փայտ արած կլինի ար դեն,,: Վերջին անգամ, անձրեւն սկսվելու հետ, երբ նա կրկնեց այդ պահանջը, Վանիկը շուռ եկավ փորին, գլուխը դրեց թեւերին ու ասաց.
Դե որ պետք լինենք, կկանչի, էլիՆ: Ծմակից ձայնը շաՆտ լավ էլ կլսվի:
Մամ, ինչ ես կպել դրանցից: Կգա
, չի կորչի, - իբր տրտնջաց Գոհարը: - Ինչների՞ս է սարում այդքան փայտը: Հրե
ն, այնքաՆն է դարսել& Երեկվա բերածն էլ է ավելորդ:
Մութն ընկնում է: Դրա համար եմ անհանգստանում: Երեկ առանց զգուշացնելու թռավ-կորավ: Էսօր` նույնը: Հլա մորը նայիր: Ի՞նչ անի մայրը: Էս ամենը Կարոյից չի: Դավթականք էլ չեկան: Կարող է, մոտնե՞րն է գնացել:
Կգա, կասի, մերա
, - զայրացկոտ էր աղջկա տոնը: - Անձրեւը կովին տուն տարավ: Կթելու ժամանակն է:
Բա հեչ պետքդ չի՞, աղջիկ ջան: Թաղի տղա է, եղբորդ ընկերը, համարյա միասին եք մեծացել` քույր ու եղբոր պես:
Պետքս լինելը ո՞րն է. զարկեմ ծնկներիս ախուվախ անեմ… ձեր պես, - բարձր ծիծաղեց Գոհարը: - Այ կտեսնեք, ուր որ է կգա:

14.

Միլիցիայի շենքի բակում իրարանցումը շարունակվում, ավելի էր բեւեռացնում երկու թաղերի տարերայնորեն հակադրված կողմերին: Միմյանց անվանարկող, շիկացման հասնող տաք արտահայտություններով մարդիկ ավելի թշնամական էին դառնում, նույնիսկ մղվում խոսքից ձեռքերի օգնությանն անցնելու: Նման դեպքում միլիցիան էր անմիջապես միջամտում, եւ, գուցե հետեւանքները աչքի առաջ ունենալով, ախոյան կողմերը հանդարտվում էին: Բայց հանդարտվելը երկար չէր տեւում: Ինչ-որ մեկի որեւէ արտահայտություն, տափակ կատակ կամ սրամտություն հրահրում էր մի նոր բորբոքում, ու կրկնվում էր նույնը` հոխորտանքներ, վիրավորանք, միմյանց դեմ մղվելու փորձ:
Մի կապիտան մոտեցավ հավաքավածներին, խոսքը ծանրութեթեւ անելով հայտնեց.
Ներս են գալիս ծմակի թաղի այն ծնողները, որոնց որդիները մասնակցել են կռվին: Հատկապես զգացվում է ներկայումս հիվանդանոցում գտնվող տղաների կողմի մասնակցությունը հարցերի պարզաբանման ժամանակ: Այստեղ են այդպիսիք:
Կա
նք: Այստեղ ենք, - լսվեց այսուայն կողմից:

15.

Նորից կեսգիշեր: Առավոտի տենդագին սպասում, երբ թվում է պառկած ես սուր-սուր փշերի վրա: Շուռումուռ ես գալիս, գալարվում հոգուդ վնգստոցի հետ, ու այդ ջղահյուծող վիճակից ելք չկա:

16.

Ստվերի պես շարժվող փոքրամարմին մի մարդ կամացուկ բացեց ցախացանկապատից դեպի անտառ բացվող դռնակը, որ նույնպես ցախերից էր հյուսված եւ երկու կողմերից փափուկ մետաղալարով կապված էր կողասյուներին: Թաքուն, կուզեկուզ անցավ, հետեւից կրկին տեղը կապեց դռնակը, մտավ անտառ: Կանգնեց փտած, բայց դեռ կանգուն լորենու տակ: Մի պահ էր դա: Քայլեց առաջ, դալար բոխիներից հասավ ծեր անտառին: Շրջվեց: Իր տան կողմն էր նայում: Հառաչեց: Տառապատանջ էր այդ հառաչը: Ցածում ամռան տապից հեւացող քաղաքն էր արդյունաբերական իր եռուզեռով, ոտքերի տակ, մի քանի մետրի վրա` մատղաշ բերքով նրա առատ այգին, անքրտինք շինված տունը, որն իր արտաքին խնամքով ու երեսապատով տարբերվում էր թաղի մյուս բոլոր տներից: Մոսկվայում եւ Մուրմանսկում նրա հեռու-մոտ բարեկամները ձայն-ձայնի տվել, հետպատերազմյան նեղ օրերին հարազատաբար հիշել էին իրենց միակ եղբորն ու փեսային, հավաքել կարգին գումար: Եկել էին, ,,եղբայրաբար,, կանգնեցրել այդ տունը, որը ,,լիուլի պիտի բավարարեր նրա ներկային եւ ապագային, եթե նույնիսկ տասնյակներով լինեին զավակներն ու թոռները,,:

17.

Դեռ հեռվից անհանգիստ զարկեց Դավթակի սիրտը: Թաղի կենտրոնում բազմություն կար հավաքված: Վարուժը կանգ առավ, ապա արագացրեց քայլերը, ասաց.
Արագացրեք: Վատ բան եմ կանխազգում:
Կարոն նկատել էր ընկերների մոտենալը: Ընդառաջ գնաց տխուր գլխիկոր:
Սուսանի հայրը մահացավ, - ասաց: - Երեկ: Դուք չկայիք, մեր այստեղ մնացածներին համոզում եմ մտնել, ցավակցել գոնե, երկչոտանում են, անհարմար զգում: Լավ է եկաք:
Սուսանը եկե՞լ է: Նրան թողե՞լ են գոնե հոր թաղմանը, - հարցրեց Գայանեն: Կարոն պատասխանեց գլխի դրական շարժումով:
Հանգուցյալի տան առջեւ աղջիկները կամացուկ խմբվեցին: Երեւանից եկած ընկերուհիների լացին խառնվեց դժբախտությունը դեռ երեկվանից տեղյակ աղջիկների նորոգված լացը: Թաղում արտասովոր անշարժություն կար: Սուգ էր, սակայն չկային ողբն ու կականը: Պատշգամբում, տան առջեւ ու փողոցից բարձրացող աստիճաններին հիմնականում կանայք էին` շշուկով խոսող, արտասված, տագնապոտ: Փողոցում լուռ, մռայլ ու խստահայաց կուտակվել էին տղամարդիկ: Զայրույթն էր պրկել նրանց դեմքերը: Անտակ ցասում կար աչքերում` անհասցե ցասում:

19.

Խնոցի էին հարում կանայք: Կարոյի մայրը, իր սովորությանն հավատարիմ, հարում էր հաստափոր մի կարասում: ,,Կարասե ելած տի թմմե կարաս,,` նման դեպքերում ասում էր նա եւ քաղցր ժպտում: Վարուժի եւ Բագրատի մայրերը պանրի գործին էին: Նրանց օգնում էին երկու աղջիկներ: Մանուշի մայրը չորթանի հետ էր. գնդում շարում էր տախտակի վրա: Տղամարդիկ, տղաները եւ Մանուշը չորացած խոտն էին բարձում սայլերին:

20.

Գիրք էր կարդում Մանուշը: Հետաքրքիր վեպ էր` ,,Շագրենի Կաշին,,: Հակառակի պես օրը մթնելու հետ թաղի լույսերն անջատվեցին: Բավոն կծկվել թախտին,  գրեթե կպցնում էր աչքը: Սթափվեց ճրագի լույսից ու կշտամբեց աղջկան.
Թող գիրքը, ախչի
: Ճրագով կփչացնես աչքերդ:
Սիրալիր նայելով նրան` աղջիկը մի կողմ դրեց գիրքը: Նստած դիրքում նիրհելիս անգամ երազ տեսնող Բավոն անպայման կպատմեր մի նոր երազ: Պատմեց.
Աչքս կպել էր, մեկ էլ տեսա` մեկը տուն մտավ: Զարմացել-մնացել էի: Տեսնես ո՞վ է, Աստված ջան: Արդեն քանի˜ տարի մեր դուռը բացող չկա: Ապշեցի. հայրդ էր: Անցավ մոտովս, չորս կողմը նայեց: Գրպանից չամիչ ու արեւածաղիկ հանեց: Սեղանին լցրեց ու գնաց: Ոչ ինձ մի բան ասաց, ոչ էլ քեզ: Ետ կանչելու վրա էի` ճրագը վառեցիր, վեր թռա:
Մեկնիր երազդ, Մերա:

21.

Տարին ավարտին էր մոտենում: Դեկտեմբերի վերջն էր: Ամանորի նախապատրաստության եռուզեռի մեջ` գաթա էր թխում թաղը: Երկու փուռ` Մշեցոնցը եւ Բավոյինը, ամբողջ մի շաբաթ շրջապատում տարածել էին գաթայի` ազգային ամենանախընտրելի աղանդներից մեկի ինքնատիպ բույրը: ՈՒրիշ թաղերից նույնպես ոմանք գալիս, գերադասում էին թխել այդպիսի փռերում, քանի որ իրենցը ,,էն ուժը չունի,,:
Գաթան նույնպես երեւույթ էր, յուրահատուկ նշան տոների եւ ծեսերի:
Թաղը գաթա էր թխում:
Խնամի երկու ընտանիքների նիստուկացը գրեթե համատեղել, մի տան պես էր դարձրել երկու հարեւանների: Դավթակն ու Ծովիկը ընկերների հետ Երեւանից եկել, իրենց սերը դեռեւս օգոստոսին նշանով պսակած` խանդաղատանքն էին վայելում: Թաղը նրանց երջանկությամբ ապրում էր հերթական ուրախությունը:

22.

Հարսանիքի հրավերը Գեւոն հասցրեց Հասմիկենց տուն: Բագոն անչափ գոհ էր: Ընկերները դա նկատեցին անսքող բավականությամբ, քանի որ վերջին ժամանակներս նրա դեմքին նախկին անհոգությունն ու զվարթությունը չկար:
Հեռանկարը զբաղեցրել էր մի քանի կողմերով: Հասմիկը կլիներ գավառական քաղաքի հարսանիքում, կծանոթանար նիստ ու կացին, բարքերին ու ադաթներին, վերջապես կմտածեր, որ ամեն ինչում եվրոպականին ընդօրինակլեը բնավ էլ ընդունելի չի հայոց ընտանիքներում: Աղջիկն ինքն էր շտապում: Պատվիրել էր փարիզյան մոդայիկ համապատասխան մի զգեստ եւ օրերով զահլան էր տանում իրենց ընտանիքի համար անփոխարինելի դերձակի: Շտապեցնում էր` համոզված, որ իրեն առաջին իսկ հայացքից դուր չի գա կարածը, ստիպված կլինի ինչ-որ բան փոխել, ու հանկարծ կուշանա պատրաստի զգեստը` ի չիք դարձնելով բոլորին այդ զգեստի մեջ երեւալու սպասումները: Դերձակը ներդրեց իր ողջ հմտությունը, եւ հարսանիքից մի քանի օր առաջ արդեն Գեւոյի, Մարիամի ու Բագրատի առաջ կոկետաբար անկաշկանդ սեթեւեթում էր ու հագի զգեստը տարբեր դիրքերից եւ լուսավորության տարբեր պայմաններում զննում բծախնդրորեն: Հանգստացավ միայն այն բանից հետո, երբ ներկաները անկեղծ հիացքով նշեցին, որ այդպիսի զգեստ չունի նույնիսկ համալսարանի դասախոս գեղեցկուհի Դոնարան: Դա ամենաբարձր գնահատականն էր: Միայն մնացած չորս օրերից երեքը տրամադրեցին պարերի ուսուցմանը: Մարիամը ստիպված էր նրա հետ մնալ Երեւանում, սովորեցնել պարային հույժ կարեւոր շարժումները, որից հետո երկուսով կներկայանային հարսանիքին: Բագրատն ու Գեւոն նրանց թողեցին այնտեղ, եկան ծննդավայր:

23.

Եղբորը Մոսկվայում դիմավորեց Սահակը: Ողջագուրվելուց, կարոտն առնելուց հետո հարցուփորձ արեց տնից, Հայաստանից, այլեւայլ բաներից: Եղբոր հրճվանքով ուրախացավ քրոջ եւ Կարոյի նշանդրեքի համար ու լռեց: Սպասման լռություն էր: Նա գիտեր արդեն, որ Դավթակի այդտեղ հայտնվելը միայն եղբոր կարոտ չէ:
Եկել եմ մոր հոր պահանջով, - խոսեց Դավթակը, - երբ կայարանամրեձ ճաշարանում նստեցին հաց ուտելու: - Ասում է, վերցրու ընտանիքդ, արի տուն:

24.

Մայթից տան բակը իջնող աստիճաններով վազքով իջավ Դավթակը: Ծովիկը լվացք էր փռում:
Արի, շուտ արա: Ինչ որ պետք է, հավաքենք: Շտապ գնալու ենք տուն:
Ի՞նչ է, Դավթակ: Բա՞ն է պատահել: Վա՞տ բան:
Չգիտեմ: Պատճառը չգիտեմ: Այն է ինձ հասել, որ բոլոր ծնողները կանչել են զավակներին: Օգնեմ, փռենք ու դուրս գանք: Ժամը վեցի ավտոբուսին կհասնենք: Բոլորն սպասելու են ավտոկայանում:
Դու փռիր, - ինչ-որ ցավի արտաքինից զսպումով Ծովիկը շտկվեց, լվացքի կողովի մեջ գցեց մի վերնաշապիկ ու շարժվեց տուն մտնելու` ասելով: - Դու էդ մի քանիսը փռիր, ես պատրաստվեմ:
Հը՞, - անհանգստացած նրան մոտեցավ ու մեղմիկ գրկեց Դավթակը: - Ի՞նչ պատահեց: Ի՞նչդ է ցավում:
Է˜…Է˜…Է˜… նորից երեխայի հարց տվեցիր: Ի՞նչս պիտի ցավի, - աննշան վարդագունած` պատասխանեց Ծովիկը ժպիտով: - Ի՞նչս պիտի ցավեր: Հայր ես դառնալու երկու ամիսց… Մոռանում ես:
Չէ, սիրելիս, բա դա մոռանալո՞ւ բան է: Կարծեցի մի ուրիշ բանից, - քնքուշ գրկել, հաղթ բազուկների մեջ էր առել կնոջը: - Հոգնում ես, - համբուրեց այտերն ու ճակատը: - Սրանից հետո տան գործերը ինքս կանեմ: Քեզ հանգիստ է պետք: Հավաքվիր, սիրելիս, չուշանանք:

25.

Վարձով սենյակը փոսորակի երկհարկանի տան նկուղային մասն էր, դեպի հյուսիս բացվող դռնակով եւ մի փոքրիկ պատուհանով: Բնակելի վերին երկու հարկը տանող աստիճաները գցված էին հենց պատուհանի դիմաց: Անդուր ճռճռում էին տանտերերի ոտքերի տակ: Բազմանդամ ընտանիք էր նրանց գլխավերեւում, ասես անհամար` ելնող-ինջնողներ: Դավթակի եւ Ծովիկի ամենօրյա քաշածն էր` լսել աստիճանների ճռճռոցը, եւ ոտնաձայները: Մոր ձեռքերի ջերմությամբ կարված բրդի անկողնում նույնիսկ նրանք զգում էին վերեւի երկու հարկերից գլխներին զարկող քայլերի քաշն ու ծանրությունը: Այդ զգացումը ավելի խորացավ, երբ պատուհանի տակ բացված խոռոչ-պահարանում հայտնվեցին ամենօրյա սնունդ, գնալով զզվելի դարձող էժանագին երշիկն ու աղի ձուկը: Սրանք ի չիք էին դարձնում ամեն կիրակի երեկոյան տնից հետները բերած լավաշի եւ բոքոնի հոտն ու համը: Սկզբում մի քանի օր կերան խանութից գնած կաթնեղենը, կարագն ու պանիրը թեյով, բայց շուտով դրանք դարձան տհաճ: Ասես արհեստական էին` ռետինի կամ սոսնձի պես: Հաճախ էր պատուհանի գոգին թթվում-փչանում խանութի կաթնեղենը: ,,Հերթական,, այցեր կատարող տանտիրուհին մի անգամ ասել էր. ,,Սենյակից շան հոտ է գալիս: Որպեսզի տնից այլեւս շան հոտ չգա, որպեսզի ամեն առավոտ սրտաճմլիկ հուշերը այլեւս չհիշեցնեն Կարոյի ավերակ յայլան, արնահամ այն շաբաթը, երբ թաղը մի մարդու պես դարձել կացնավոր անասուն էր կոտորում, - երեխայով Ծովիկն ու հայրության պատրաստվող Դավթակը անցան երշիկին ու աղ դրած ձկանը: Դրանք երկար էին դիմանում եւ մեծ քաղաքի կյանքում սովորական ուտեստներ էին: Դրանց համար սառնարանի անհրաժեշտություն չէր զգացվում: Առավել եւս, որ դեռ ձմեռ էր: Սենյակից շան հոտ չէր գալիս արդեն: ,,Շան հոտ,,: Այսպես էին արտահայտում իրենց վերաբերմունքը մարդիկ, եթե կաթնեղեն էր աչքներն ընկնում: Դեռ երեկ, թեեւ խանութից էր գնվում, կաթնեղենը այնուամենայնիվ հեռավոր-մթագնող կապ ուներ նրանց տեսածի հետ: ,,Շան հոտը,, կտրվեց` պարենային խանութի հոտին իր տեղը զիջելով:

26.

Ժամանակը իր ընթացքն ունի: Անտարբեր անցորդի պես. ոչ արագացնում է քայլերը, ոչ դանդաղեցնում: Կանգ չի առնի, չի վերադառնա անցածին, որպեսզի հաշվի կատարածի, թողածի արդյունքը: Անզիջում է ժամանակը, չհանդուրժող եւ պատժիչ: Դառնում է դժոխային, աղմկոտ, գարշահոտ ճահճի նման` զազրելի: Առավել եւս, եթե մարդը կորցնում է գլուխը, մոլորվում անհաջողություններից եւ անորոշության կապանքներից դուրս գալու ելքը չի կարողանում գտնել: Անհաճո, անբարեհամբույր է դառնում անխտիր բոլորի նկատմամբ, մեղադրում աշխարհն ու ժամանակը` փորձ անգամ չանելով նույն այդ ժամանակը դույզն իսկ խթանելու, տեղաշարժելու դեպի առաջ:
Այդպիսի ժամանակներ էին եկել: Մարդը սարսափած էր մոտավոր անցյալից, եզակիներն էին ի վիճակի գտնելու իրենց տեղն ու դերը: Ներկան վերածվել էր փլատակ կամուրջի` մութ եւ անհեռանկար ապագայի նկատմամբ մարդու հոգում վախվորածություն սերմանելով: Փլատակ կամուրջը նորոգում էր պահանջում: Կառուցո
ւմ:
Սեւակնած թուխպ էր նստել Բոխուտի թաղի վրա: Մարդիկ երկնքին չէին նայում. արեւավառ օրն անգամ նրանց թվում էր ձմեռնաշունչ, մութ ու անկյանք: Գործի էին գնում դժգոհ, անտրամադիր, տուն գալիս ավելի մռայլված ու անմարդամոտ: Անգործությունից կամ ի հայտ եկող ալարկոտությունից փակվում էին չորս պատի մեջ, հարկի-անհարկի դժգոհում յուրայիններից, վիճում: Անպտո˜ւղ վեճեր:

27.

Գյուղը գրկաբաց ընդունեց նորաբնակներին: Կարոն ու մայրը շատ շուտով դարձան գյուղացիների համար ցանկալի եւ հարեհաս հարեւաններ:
Մի օր, դեռ անծանոթ տղայի կանչին, Կարոն արձագանքեց վատ բանի զգացումով: Մոր հետ շտապեց գյուղի ծայրի տներից մեկը: Ստուգեցին, հավաստիացան կովի ուռուցվածության հարցում: Կարոն երկար մախաթից կրկնակի անգամ հաստ ու տափակ, երկայնքով մեջը ծակ բիզը հմուտ անասնաբույժի վստահությամբ խրեց անասունի դհոլի պես ձգված փորը, իմացությամբ տեղաշարժում էր: Բզի երկայնակի անցքով սկսեցին դուրս մղվել կովին տանջող օդն ու գազը: Կովը աստիճանաբար հանգստանալով` մզզաց, կախեց գլուխը, լիզեց փրկարարի գոտին: Վերջինս գրկեց նրա գլուխը, ճակատը համբուրեց եւ ասաց.
Ջա˜ն, Մարա˜լ ջան:
Անունը Մարալ չի,- շտապեց ասել տղան:
Ինձ համար Մարալ է: Իմ ամենաթանկ կովի անունն էր Մարալ:

28.

Վաթսունների փետրվարին ստույգ տեղեկություն ստացվեց, որ երկրում հանդիսավորությամբ նշվելու է Հայոց եղեռնի հիսուն տարին: Սովետների
 կողմից, պետակա
ն մակարդակով: Հույսերն ու ակնկալիքները բոցավառվեցին: Հավատացին մարդիկ, հայը հավատաց հավատավոր ժողովրդի բոլոր զգայարաններով: Զարթնել, սպասում էին, պատրաստվում ցեղասպանությանը… գլխատելուն:

ՎԵՐՋ
PAGE 

PAGE 134

FH  P R Š Œ ) » $$Տ$Ր$6%8%Ե&Զ&h*j* +§+l,n,6/8/22‚9„9==Փ=Ք=BB6B8BՉDՊDdEfEFFՆGՇGLLHLJLԶLԷLՂLՃLՒLՓLPP„Q†Q՝Q-QRRԿRՀRՉRՊRՕRՖR‚S„SVTXT„X†X\\Հ]Ձ]p`r`’`”`ԵaԶaԺaԻa c"cNdPdjօւօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօՐօւօՐօՐօւօՐօՐօՐօOJQJOJQJZOJQJ_'/01<=§O՝,Š‹ŽԽխԾծՀհցջջջցցջջցջջջջջջջջջջջջջջջջջ$„7dh

`„7a$$
„7dh

`„7a$
yՊ”Պֆֆ

հՔ U–ՈՊ7Ղ-
jt~՝S“
.„ j!9"տ"ցցցցցցյիյիյիիիիիյիյյյիյ$
Ի
Ռ'„„,
dh

^„`„,
a$$
&F

Ի
❁
Ռ'„„,
dh

^„`„,
a$$„7dh

`„7a$տ"Z#}#H%Ժ%Z'P*~+†./[0'163N67J7g7
8x9Լ9Չ9+:=:W:o:սձձձձսձձձձսձսսսձսձձձսձձձ$
&F

Ի
❁
Ռ'„„,
dh

^„`„,
a$$
Ի
Ռ'„„,
dh

^„`„,
a$o:,:6<><Զ<=6>ջ?@@|AԹA\H I<J$KԽMՖNՕT€VRWY]Լ`Xaսձձսսսսձսսսսսսսձձձսձսսսձ$
&F

Ի
❁
Ռ'„„,
dh

^„`„,
a$$
Ի
Ռ'„„,
dh

^„`„,
a$XabbbՋcHdՃd,eՒeWf™f-hլh<i™i$kšlՁlJmՆmŒnžo o»oեւo՞pջջձջջձջձջձջջձջջջջջջջձձձձ$
Ի
Ռ'„„,
dh

^„`„,
a$$
&F

Ի
❁
Ռ'„„,
dh

^„`„,
a$jjJlLlXlZlԽlԾlՈmՉmեւn՝nrrrrJrLrzzԼ…Խ…Ս…Վ…՝‡-‡ŠŠ‹ ‹xz””p—r—Գ—Դ—Գ˜Դ˜œœ  ՛ Ա Թ Ժ "§$§2§4§v։x։’)”)(