Նոյեան Տապան
«Արցախի հնագիտական հուշարձանները» գիրքը ներկայացնում է Արցախի տարածքում հայտնաբերված հնագիտական նյութերի բազմազանությունը, որոնք վկայում են տարածաշրջանի հարուստ պատմության և մշակույթի մասին։ Գրքում մանրամասնորեն նկարագրվում են տարբեր ժամանակաշրջանների հուշարձաններ, որոնք ընդգրկում են նախապատմական դարաշրջանից մինչև բրոնզեդարի և վաղ երկաթի ժամանակաշրջանները։ Յուրի Ասրյանը, որպես փորձառու գիտնական, ներկայացնում է հնագիտական գտածոների գիտական արժեքը, որոնք ոչ միայն կարևոր են հայ ժողովրդի պատմության համար, այլ նաև համաշխարհային հնագիտության մեջ ունեն իրենց նշանակությունը։
Գրքում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Արցախի հնագույն բնակավայրերին, որոնց թվում են Ազոխի, Շմանեքի և այլ քարանձավ-բնակավայրեր, որտեղ հայտնաբերվել են հնագույն մարդու մնացորդներ։ Ազոխի քարանձավը, որտեղ 1968 թվականին հայտնաբերվել է արխեանտրոպ մարդու ստորին ծնոտը, համարվում է նախկին ԽՍՀՄ տարածքում ամենահին գտածոն։ Այս գտածոները վկայում են, որ Արցախը եղել է բնակեցված դեռևս նախապատմական ժամանակներում, ինչը կարևոր է տարածաշրջանի մշակութային ինքնության և պատմության վերականգնման համար։
Ասրյանը մանրամասնորեն ներկայացնում է նաև դամբարանախմբերի և դամբարանադաշտերի տարածքները, որոնք ընդգրկում են Մարտակերտի, Հադրութի, Մարտունու, Ասկերանի և Շուշիի շրջանները։ Յուրաքանչյուր շրջան ունի իր յուրահատուկ հնագիտական հուշարձանները, որոնք վկայում են տարբեր ժամանակաշրջանների մշակութային առանձնահատկությունների մասին։ Դամբարանների կառուցողական առանձնահատկությունները, դրանց տեղակայումը և օգտագործման նպատակները բացահայտում են հնագույն մարդկանց հավատալիքները, սովորույթները և սոցիալական կառուցվածքը։
Գրքում ներկայացված տեղեկությունները ոչ միայն հնագիտական, այլ նաև պատմական և մշակութային արժեք ունեն, քանի որ դրանք օգնում են հասկանալ Արցախի ժողովրդի պատմությունը և նրա ներդրումը համաշխարհային քաղաքակրթության մեջ։ Յուրի Ասրյանի աշխատանքը, որն ընդգրկում է գիտական ուսումնասիրություններ, դաշտային հետազոտություններ և հնագիտական գտածոների վերլուծություն, հանդիսանում է արժեքավոր աղբյուր, որը նպաստում է Արցախի հնագիտական ժառանգության պահպանմանը և ուսումնասիրությանը։
Այս գիրքը, լինելով հնագիտության ոլորտում կարևոր աշխատանք, կոչված է բարձրացնելու հանրային գիտակցությունը Արցախի պատմական ժառանգության մասին և խթանելու հետագա ուսումնասիրությունները, որոնք կարող են բացահայտել նոր մանրամասներ այս հին, բայց հարուստ մշակույթի մասին։ «Արցախի հնագիտական հուշարձանները» գրքի միջոցով ընթերցողը հնարավորություն է ստանում ավելի խորությամբ ուսումնասիրել Արցախի պատմությունը, մշակույթը և նրա հնագիտական ժառանգությունը, որը դեռևս շարունակում է բացահայտվել և ուսումնասիրվել։
