ՎԱՆԴԱԼԻԶՄ. Ադրբեջանում հայկական-քրիստոնեական մշակութային ժառանգության յուրացման, ոչնչացման եւ հարակից այլ խարդավանքների մասին

«ՎԱՆԴԱԼԻԶՄ» աշխատությունը, որը հեղինակել է Շահեն Մկրտչյանը, խորապես ուսումնասիրում է Ադրբեջանի տարածքում հայկական-քրիստոնեական մշակութային ժառանգության յուրացման, ոչնչացման և հարակից այլ խարդավանքների պատմությունը։ Գրքում ներկայացված են Արցախի պատմական և մշակութային արժեքները, որոնք, ինչպես նշվում է, երկար ժամանակ պահպանվել են տարածաշրջանում, սակայն վերջին տարիներին ենթարկվել են արմատական փոփոխությունների և ավերածությունների։ Մկրտչյանը մանրամասնորեն վերլուծում է, թե ինչպես են ադրբեջանական իշխանությունները, համագործակցելով թուրքական և կոմունիստական գործիչների հետ, համակարգված կերպով փորձել են ոչնչացնել հայկական մշակույթը, վերացնել նրա հետքերը և վերաձևակերպել պատմությունը՝ ի շահ իրենց քաղաքական նպատակների։

Գրքի մեջ ընդգրկված են բազմաթիվ փաստեր, որոնք վկայում են հայկական մշակութային արժեքների հանդեպ իրականացված բռնությունների մասին։ Մկրտչյանը ներկայացնում է, թե ինչպես են հայկական եկեղեցիներն ու վանքերը, որոնք եղել են հայ ժողովրդի ինքնության և մշակույթի կարևորագույն խորհրդանիշերը, վերածվել ավերակների։ Նա նաև անդրադառնում է պատմական փաստերի կեղծմանը, որոնք նպատակ ունեն ապացուցել, թե հայկական մշակույթը չի ունեցել տեղ այդ տարածքում, ինչը, ըստ հեղինակի, հանդիսանում է մշակութային վանդալիզմի մի մաս։

Հեղինակը նաև շեշտում է, որ հայկական մշակույթի ոչնչացումը տեղի է ունեցել ոչ միայն ֆիզիկական ավերածությունների միջոցով, այլև մշակութային ժառանգության պատմության կեղծմամբ։ Նա մանրամասնորեն նկարագրում է, թե ինչպես են ադրբեջանական իշխանությունները արգելել հայ ժողովրդի պատմության ուսուցումը, ինչպես նաև հայկական մշակութային արժեքների ցուցադրությունը, ինչը հանգեցրել է հայ ժողովրդի ինքնության աղավաղմանը։ Գրքում ներկայացված են բազմաթիվ օրինակներ, որոնք ցույց են տալիս, թե ինչպես են ադրբեջանցի հնագետները և մշակույթի ներկայացուցիչները մասնակցել հայկական հուշարձանների ավերմանը, և ինչպես են դրանք վերածվել ադրբեջանական մշակույթի մասերի։

«ՎԱՆԴԱԼԻԶՄ» աշխատությունը ոչ միայն պատմական վերլուծություն է, այլև հզոր կոչ է՝ պահպանելու և պաշտպանելու հայկական մշակույթը, որը, ըստ հեղինակի, վտանգի տակ է։ Մկրտչյանի գրքի միջոցով ընթերցողը հնարավորություն է ստանում խորապես հասկանալու, թե ինչպիսի ողբերգական հետևանքներ կարող են ունենալ մշակութային ժառանգության ոչնչացումը և պատմության կեղծումը, և որքան կարևոր է պահպանել ազգային ինքնությունը և մշակութային արժեքները։