ԿԵՑՈՒԹՅԱՆ ՏՐԱՆՍՖՈՐՄԱՑԻՈՆ ԴԻՆԱՄԻԶՄԸ ԱՆՑՈՒՄԱՅԻՆ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

'’Ցանկացած սոցիալական համակար" իր որակական որոշակիությունը պահպանելու համար ձ" տում է հավասարակշռության: Սակայն տրանսֆորմացիոն եւ ոչ " ծային զար" ացումների փուլերում անհրաժեշտաբար փոխվում են համակար" ի ֆունկցիոնալ կապերն ու հարաբերությունները, ինչի հետեւանքով ի վերջո խախտվում են տվյալ համակար" ի որակական սահմանները: Բեկումնային փուլերում համակար" ը ստիպված անցնում է կայունության շեմը, եւ այլեւս անհնար է դառնում միանշանակորեն կանխա" ուշակել համակար" ի սոցիոմշակութային զար" ացման ուղղությունը: Այն կդառնա քաոսայի՞ն, թե՞ կբարձրանա նրա ներքին կազմակերպվածության մակարդակը: Հարց, որ կեցության տրանսֆորմացիոն դինամիզմի պայմաններում չունի միանշանակ պատասխան: Կեցության տրանսֆորմացիոն դինամիզմը սոցիալական համակար" ին հաղորդում է լրացուցիչ բարդություն, քանի որ ընդ" րկում է հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտները: Ավելին, տրանսֆորմացիոն դինամիզմը անցումային հասարակություններին բնորոշ եւ նոր սոցիոմշակութային համակար" ի ձեւավորման անհրաժեշտ նախապայմանն է: Սոցիալական կեցության զար" ացման այլընտրանքայնությունը " ործնականում կարող է դրսեւորվել միայն տրանսֆորմացիոն դինամիզմի պայմաններում: Հիմնախնդրի ուսումնասիրությունը բարդանում է նաեւ այն պատճառով, որ սոցիալ-փիլիսոփայական " րականության մեջ տրանսֆորմացիոն հասարակությունների " ործառնության եւ զար" ացման օրինաչափությունները բացատրող կատե" որիաների համակար" ը դեռեւս լիովին ճշտված ու

իմաստավորված չէ: Չկա նաեւ անցումային հասարակությունների մասին որեւէ ամբողջական սոցիալ-փիլիսոփայական տեսություն, քանի որ այդպիսի տեսություն ստեղծելու համար անհրաժեշտ է նրա մեջ ներառել ներհամակար" ային բոլոր ոլորտները` սոցիալական համակար" ի տվյալ վիճակը բնորոշող հնարավոր բոլոր մեխանիզմներով հանդերձ: Այս տեսակետից ժամանակակից սոցիալական համակար" երի առանձին ոլորտների միջեւ ֆունկցիոնալ կապերը եւ փոխկախվածություններն այնքան են ուժեղացել, որ ցանկացած ոլորտում տեղի ունեցած այս կամ այն փոփոխություն համապատասխանաբար տարածվում է համակար" ի մյուս ոլորտների մեջ: Հետեւանքում առաջանում է պատճառահետեւանքային ,հավերժականե հակազդեցությունների մի շղթա, ինչն առանձնահատուկ դինամիզմ է հաղորդում անցումային հասարակության կեցությանը: Ստացվում է, որ անցումային հասարակությունը բնութա" րող սոցիալական տեսությունը պետք է ելնի ոչ միայն արդեն կայացած, այլեւ կայացող կեցության առանձնահատկություններից52: Ամեն մի զար" ացող սոցիալական համակար" , առավել եւս` տրանսֆորմացիոն հասարակությունը, ,անորոշե որոշակիություն է: Զար" ացող սոցիալական համակար" ը միաժամանակ կայուն եւ փոփոխվող վիճակների միասնությունն է: Կայունությունը սոցիալական կյանքի վերարտադրության անհրաժեշտ պայմանն է: Սակայն վերարտադրության ընթացքում համակար" ի տարրերը մի կողմից նորացվում եւ համապատասխանեցվում են նոր ձեւավորված վիճակին, մյուս կողմից ձեռք են բերում նոր որակ եւ իրենց հերթին փոխում համակար" ի

սոցիոմշակութային վիճակը: Հետեւաբար, համակար" ի սոցիոմշակութային վիճակը մշտապես " տնվում է ստեղծման եւ ոչնչացման " ործընթացում: Այդ տեսակետից անցումային հասարակությանը բնորոշ է ,դինամիկ քաոսըե53: Սոցիալական համակար" երի դինամիկ տրանսֆորմացիաների շնորհիվ զար" ացման անցումային փուլերում դիպվածն ու պատահականությունը կարող են էապես ազդել ու փոխել զար" ացման ընթացքն ու ուղղությունը: Անկայուն վիճակում " տնվող սոցիալական համակար" ը չափազանց զ" այուն է պատահականությունների հանդեպ: Այսպիսի համատեքստում առանձին անհատի ,պատահականե վարքը ձեռք բերելով առանցքային նշանակություն, դադարում է պատմական անհրաժեշտության պարզ աղյուսը լինելուց, եւ ստանձնում սոցիալական միջավայրի ինքնուրույն կերտողի դեր: Պատահական շեղումների հանդեպ համակար" ի ընկալունակությունը պատմության զար" ացման անցումային փուլերին տալիս է առանձնահատուկ հմայք ու բովանդակություն: Հասարակության հետա" ա զար" ացման առավելա" ույն պոտենցիալով օժտված այսպիսի անկայուն վիճակները նպաստում են նոր սոցիալական կառույցների ձեւավորմանը, փոխում սոցիալական արժեքների աստիճանակար" ումը եւ սոցիալական տարբեր ուժերի փոխազդեցությունը: Եվ ընդհանրապես, կեցության տրանսֆորմացիոն դինամիզմի էությունն այն է, որ համակար" ային ճ" նաժամերի փուլերում նախկինում " ործառնական մեծ կարեւորություն չունեցող սոցիոմշակութային փոփոխականները ձեռք են բերում նոր իմաստ ու հաճախ նաեւ համակար" աստեղծ " ործառույթ`

ձեւավորելով նոր կազմավորվող համակար" ի որակական որոշակիությունը բնութա" րող հիմունքները54: Սոցիալական համակար" ի կառուցողական հնարավորությունները աճում են, եթե մինչ այդ ,պաշարվածե են լինում հասարակական բազմազանության անհրաժեշտ տարբերակները: Այս " ործընթացի արդյունքում առանձին իրադարձությունները դառնում են ,բացառիկե եւ ընդլայնում սոցիալական համակար" ի " ոյության նոր ձեւերի առաջացման սպեկտրը55: Նման դեպքերում սոցիալական նոր կառուցվածքները խախտում են ելակետային սոցիալական տարածաժամանակային համաչափությունը: Առաջանում է անհամասեռության մի ամբողջ շղթա. նախ` ժամանակային անհամասեռություն, երբ պատմական զար" ացման ուղիներից մեկը դառնում է ավելի " երադասելի, երկրորդ` տարածական անհամասեռություն, երբ " ոյանում է նոր սոցիալական աստիճանակար" ում, որոշակի սոցիալական կառուցվածք` նոր առաջնորդներ, ընտրանի, սոցիալական խմբեր եւ այլն: Նախկին սոցիալական առաջնորդները կամ մղվում են երկրորդ պլան կամ էլ ենթարկվում էական տրանսֆորմացիաների: Այլ կերպ` անցումային ամեն մի հերթական փուլ ստեղծում է սոցիալական իրականության սկզբունքորեն նոր պատկեր եւ ըմբռնում: Տեղի են ունենում նախկին համակար" ի " աղափարական ու քաղաքական, սոցիալական ու տնտեսական, բարոյական ու հո" եբանական այնպիսի արմատական տրանսֆորմացիաներ, որոնց հետեւանքով մարդն ասես հայտնվում է սոցիոմշակութային նոր

աշխարհում: Սոցիոմշակութային նոր ու զար" ացման իմաստով առավել հեռանկարային սոցիալական համակար" երում ,հայտնվածե մարդու կենսա" ործունեության տարածաժամանակային " ործոնները իրենց նշանակությամբ, խորությամբ ու ինտենսիվությամբ ձեռք են բերում բոլորովին նոր բովանդակություն56: Այս ամենը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ պատմության մեջ պատահականի եւ անհրաժեշտի, սոցիալական զար" ացման աղբյուրների եւ շարժիչ ուժերի մասին " իտելիքները պետք է հարստացվեն եւ լրացվեն անկայուն վիճակում " տնվող սոցիալական համակար" երի ոչ " ծայնության, անհավասարակշռության, անցումային ժամանակաշրջանների հատուկ նշանակության, պատմական զար" ացման այլընտրանքայնության եւ անհավասարաչափության մասին պատկերացումներով: Անցումային հասարակության " իտական վերլուծության համար անհրաժեշտ է այնպիսի փոխլրացնող, սինթեզող մոտեցում, որը կընդ" րկի ինչպես փոփոխվող հասարակական պրոցեսների, այնպես էլ սոցիալական կեցության կայուն մեծությունների նկարա" րությունը: Առկա կեցությունը եւ լինելիությունը պետք է դիտարկել ոչ թե որպես հակադիր մեծություններ, այլ որպես իրականության երկու համադրելի տեսանկյուններ57: Նման տեսական մոտեցում ստեղծելու համար նախ եւ առաջ պետք է փորձել հասկանալ կեցության տրանսֆորմացիոն դինամիզմի առաջացման պատճառները, յուրահատկությունները եւ հնարավոր հետեւանքների դրսեւորման առանձնահատկությունները:

Սոցիալական էվոլյուցիայի բնույթը պայմանավորված է սոցիալական համակար" երի բաց լինելու հատկությամբ: Այն, որ սոցիալական համակար" ը իր բնույթով բաց է, կասկած չի հարուցում: Նախ` ցանկացած հասարակություն " տնվում է բնության հետ նյութափոխանակության մեջ, երկրորդ` " ոյություն ունեն որոշակի սոցիալական համակար" եր, որոնց համար մնացած սոցիալական համակար" երը արտաքին միջավայրի դեր են կատարում, եւ վերջապես` ցանկացած սոցիալական համակար" փոխհարաբերության մեջ է " տնվում պատմամշակութային միջավայրի հետ: Սոցիալական կյանքն առկա պահանջմունքների եւ դրանց բավարարման համար ծավալված " ործունեության բաց համակար" է: Որքան համակար" ը բաց է, այնքան ավելի ծանրաբեռնված են նրա զար" ացման, " ործառնության եւ վերարտադրության մեխանիզմները: Բաց համակար" ի մյուս առանձնահատկությունն այն է, որ այստեղ մեծանում է արտաքին, հաճախ նաեւ չնախատեսված ներ" ործությունների հաճախականությունն ու հնարավորությունը: Տրանսֆորմացիոն հասարակությունը, որպես բաց համակար" ի մի տարատեսակ, ավելի շատ է ենթարկվում նման ազդեցությունների, ինչի հետեւանքով նրա սոցիոմշակութային դաշտը դառնում է է՛լ ավելի անկայուն: Նման անկայունությունից խուսափելու նպատակով խորհրդային հասարակար" ը տասնամյակներ շարունակ " ործում էր որպես փակ համակար" : Սակայն կյանքը ցույց տվեց, որ սոցիոմշակութային կայունության պահպանման կամային միջոցներով հնարավոր չէ բավարարել սոցիալական համակար" ի հարափոփոխ

պահանջմունքները, ինչպես հնարավոր չէ համակար" ի սոցիալ-տնտեսական ու քաղաքական վիճակների էական բնութա" րերի պահպանման շրջանակներում հասնել որակական նոր ցուցանիշների: Արտաքին ազդեցությունները համակար" ին փոխանցող մեխանիզմը սոցիալական ,նյութափոխանակություննե է, որն իրականացվում է մի քանի հիմնական ուղղություններով` բնական հարստությունների, տարածքների, կենսական տարածությունների եւ մարդկային ռեսուրսների փոխանակման (ռեսուրսների ոլորտ), ապրանքների եւ կապիտալի փոխանակման (տնտեսական ոլորտ), " աղափարների, ինֆորմացիայի եւ արժեքների փոխանակման (ինֆորմացիոն-մշակութային ոլորտ) եւ այլն: Նկատենք, սակայն, որ վերոհիշյալ ոլորտների առանձնացումն ու տարանջատումը կրում է պայմանական բնույթ, քանի որ ռեալ սոցիալական փոխանակումը իրականացվում է փոխանակման խառը ձեւերով: Այսպես, օրինակ, ապրանքների փոխանակությունը նաեւ նրանցում ամփոփված մշակութային արժեքների եւ սիմվոլների փոխանակում է: Մարդկային ռեսուրսների փոխանակումը նաեւ որոշակի մշակութային հաղորդակցման ձեւ է: Ինֆորմացիոն-տեխնոլո" իական փոխանակումը, ինչպես նաեւ նոր բնական ռեսուրսների յուրացումը ճանապարհ է կապիտալի նոր կուտակումների համար: Բացի այդ, պետք է հիշել, որ ցանկացած փոխանակման պրոցես, որպես մարդկային հաղորդակցության պահանջմունքի բավարարման յուրահատուկ ձեւ, կարող է ունենալ նաեւ ներքին սոցիալ-հո" եբանական դրսեւորումներ:

Եթե անդրադառնանք պատմության մեջ տեղի ունեցող լայնածավալ փոփոխություններին, ապա կարելի է նկատել մի շատ հետաքրքիր օրինաչափություն: Այս կամ այն հանրույթը իր զար" ացման ընթացքում թռիչք է կատարում այն ժամանակ, երբ ,բացվում է աշխարհինե եւ ինտենսիվացնում շփումները այլ հանրույթների հետ: Այսպիսի շփումների ուժեղացումը հան" եցնում է յուրահատուկ համակար" ային անհավասարակշռության, ինչն էլ նպաստավոր " ործոն է դառնում նոր կառույցների առաջացման " ործընթացում: Այստեղ արտաքին " ործոնների որոշակի սահմանային պայմանները ,միացնումե, խթանիչ ազդեցություն են թողնում սոցիալական դինամիզմի ներքին աղբյուրների, առաջացած կառուցվածքային անհամասեռության կենտրոնների պայքարի վրա, ինչը սոցիալականի համատեքստում դրսեւորվում է հակասությունների եւ կոնֆլիկտների խորացման ձեւով: Ինչքան էլ խիստ կանոնակար" ված լինի հավասարակշռության կամ հավասարակշռությանը մոտ սոցիալական միջավայրի կառուցվածքայնությունը, սոցիալական համակար" ի բաց լինելը նրան դարձնում է արտաքին " ործոնների ազդեցության բնա" ավառ: Համակար" են ներթափանցում նոր պահանջներ ու պահանջմունքներ, ինչը վաղ թե ուշ անխուսափելի է դարձնում նոր ինստիտուցիոնալ կառույցների ու " ործառնության համապատասխան մեխանիզմների ձեւավորումը: Անցումային հասարակությունները յուրահատուկ այլընտրանքներ են եւ ունեն զար" ացման մեկնարկային մի շարք հնարավորություններ:

Այս պարա" այում առաջնահերթ նշանակություն են ստանում հետեւյալ հարցերը. 1) ընտրության ին՞չ տարբերակներ կան, 2) ովքե՞ր են ընտրում, 3) ինչպե՞ս են իրա" ործում58: Հին սոցիալական կառուցվածքի եւ նոր սոցիալական տարրերի միջեւ անհամապատասխանությունը հասարակական " իտակցության մեջ ծնում է այլ հնարավոր հասարակական կառուցվածքների մասին պատկերացումների ամբողջություն: Այսպիսի պատկերացումները կամ " ոնե նրանց մի մասը սովորաբար այս կամ այն ճշտությամբ արտահայտում են ընդհանուր սոցիալական կառուցվածքի վերակառուցման իրական միտումներն ու հնարավորությունները: Հետեւաբար, հասարակության ճ" նաժամային վիճակը ենթադրում է նոր սոցիալական կառուցվածքների հնարավոր հավաքակազմ, որոնցից յուրաքանչյուրի իրականացումը կարող է վերական" նել սոցիալական համակար" ի ընդհանուր կառուցվածքի եւ նրա տարրերի միջեւ կորսված համապատասխանությունը: Քանի դեռ համակար" ը զար" անում է իրեն բնորոշ օրինաչափությունների շրջանակներում, ծա" ած պրոբլեմները եւ դրանց լուծումները ներհամակար" ային են: Ճիշտ է, այս դեպքում եւս պահպանվում են համակար" ի այլընտրանքային զար" ացման հնարավորությունները, բայց այստեղ դրանք միտված են միայն նրա սոցիոմշակութային առկա վիճակի կատարելա" ործմանը: Իսկ երբ համակար" ը հայտնվում է ճ" նաժամային վիճակում, եւ ծա" ում են տրանսֆորմացիոն խնդիրներ, հասարակության այլընտրանքային զար" ացման " աղափարը նոր

իմաստ ու բովանդակություն է ստանում: Այսպիսի խնդրի լուծման եղանակը նաեւ հասարակության այլընտրանքային զար" ացման հիմնավորման յուրահատուկ ձեւ է, որն առնչվում է " աղափարներով, կարծիքներով եւ ապրումներով առաջնորդվող կոնկրետ մարդկանց: Հայտնի ճշմարտություն է, որ սոցիալական համակար" ի զար" ացման չափանիշը " տնվում է տվյալ հասարակության վերարտադրական " ործընթացների մեջ: Իսկ հասարակության վերարտադրության մարդկային կոնկրետ դրսեւորումները արտահայտվում են անհատականացման եւ տիպականացման " ործընթացներում: Հասարակական հարաբերություններն ու արժեքները իրականության մեջ " ոյություն ունեն եւ մարդկային իմաստ ու բովանդակություն են ստանում վերարտադրության ձեւով: Իսկ վերջինիս ռեալ բովանդակությունը հան" ում է մի կողմից` հասարակական հարաբերությունների ու արժեքների անհատականացման, մյուս կողմից` անհատական տատանումների ու առանձնահատկությունների տիպականացման, ինտե" րացման եւ հասարակականի վերափոխման " ործընթացներին59: Եթե վերարտադրության ռեալ բովանդակությունը նաեւ անհատական փոփոխությունները տիպականացնելու, դրանք ,հասարակականացնելուե մեջ է, ապա հարց է առաջանում` ի՞նչ " ործոնների ազդեցությամբ է պայմանավորված անհատական այս կամ այն շեղումների տիպականացումը: Եվ քանի որ հասարակական հարաբերությունների տիպականացումը ապահովում է հասարակության զար" ացման վերընթացությունը, հետեւաբար

տիպականացման` որպես համակար" աստեղծ " ործընթացի բովանդակությունը հան" ում է հասարակական շարժման ուղղվածության, նրա զար" ացման հիմնախնդրին60: Քանի որ տիպականացումը անհատական շեղումները հասարակականին հան" եցնելու " ործընթացն է, ապա անհատականացում-տիպականացումը հատկապես վառ է արտահայտվում հասարակության ճ" նաժամային փուլերում: Հասարակությունն այս դեպքերում " տնվում է սոցիալապես պայթյունավտան" , անկայուն վիճակում եւ անհատական շեղումներն ու տատանումները հասնում են իրենց առավելա" ույն աստիճանին: Այդպիսի շեղումները կամ " ոնե դրանց մի մասը այս կամ այն ճշտությամբ արտացոլում են տվյալ համակար" ի սոցիալական կառուցվածքի վերակառուցման իրական հնարավորությունները: Ինչպես ցույց է տալիս պատմությունը, տիպականացված արժեքների բնույթն ու բովանդակությունը պայմանավորված են հասարակության մեջ առկա տարբեր սոցիալական " աղափարների փոխազդեցությամբ ու պայքարով: Գաղափարների ու արժեքների բախման ելքից է կախված, թե հնարավոր սոցիալական կառուցվածքներից կոնկրետ ո՞րը կընտրվի եւ կտիպականացվի որպես համակար" ի սոցիալական վարքը կանխորոշող ինստիտուտ: Բանն այն է, որ " երիշխող սոցիալական պարադի" մը հանդիսանում է հասարակության ինստիտուցիոնալ կառուցվածքը պայմանավորող ամենահիմնական " ործոններից մեկը61: Ընդ որում, իդեալների պայքարը ամենեւին էլ չի հան" ում ինչ-որ սուբյեկտիվ պատկերների

մտային բախման, այլ ենթադրում է դրանք կրող կենդանի մարդկանց այնպիսի սոցիալական ընդդիմակայություն, որի ժամանակ կարող են իրականացվել նույնիսկ ծայրահեղ զոհաբերություններ: Անցումային հասարակությունը ոչ թե պարզապես անցումային խնդիր է լուծում, այլ որոշում է իր զար" ացման պատմական հեռանկարը` կառավարման կար" ը, " աղափարական ուղղվածությունը, սեփականության եւ բաշխման ձեւերը եւ այլն62: Իսկ դա նշանակում է, որ տրանսֆորմացիոն խնդրի լուծման եղանակը նաեւ " աղափարական եղանակ է, որի ընտրությունը եւ իրա" ործումը նաեւ քաղաքական միջոցառումներն են` իրենց բնորոշ սոցիալ-տնտեսական հետեւանքներով: Ըստ էության, տրանսֆորմացիոն խնդրի լուծման այս կամ այն եղանակի ընտրությունը նաեւ սոցիալական որոշակի օրինաչափությունների հաստատման կամ մերժման ձեւ է: Հետեւաբար, սոցիալական որոշակի " աղափարներ ու շահեր արտահայտող ուժերի համար համակար" ի զար" ացման այս կամ այն պատմական հեռանկարի ընտրությունը առաջին հայացքից կարող է անսպասելիության տարրեր պարունակել` կապված ոչ միայն այդ ուժերի փոխազդեցության եղանակից, այլեւ այդ ուժերը ներկայացնող մարդկանց սոցիալական մոբիլության աճից ու փոխհարաբերություններից63: Ամեն դեպքում, չի կարելի խոսել իդեալներից անկախ սոցիալական առաջընթացի մասին: Օրինակ, եթե տնտեսական իդեալը ինդուստրիալ ,հրեշիե ստեղծումն է, ապա տնտեսական առաջընթացը տվյալ դեպքում ծանր արդյունաբերության զար" ացումն է, եւ ընդհակառակը,

եթե տնտեսական իդեալը էժան հայրենական " յուղատնտեսական ապրանքների առատությունն է, ապա այս դեպքում տնտեսական առաջընթացի հիմքը " յուղատնտեսության զար" ացումն է: Ընտրության իրականացման վրա ազդող " ործոնների դերում սովորաբար հանդես են " ալիս այն սկզբունքները, որոնցով ղեկավարվում են սոցիալական տարբեր պարադի" մերի համար պայքարող ուժերը: Դրանք են` 1) փոխադարձ անհանդուրժողականության սկզբունքը, 2) փոխզիջումների եւ համադրման սկզբունքը, 3) իրավարարության սկզբունքը64: Անցումային հասարակությունների փորձը ցույց է տալիս, որ վերոհիշյալ սկզբունքներից ամենաբնորոշը փոխադարձ անհանդուրժողականության սկզբունքն է: Այն բնորոշ է ոչ միայն քաղաքական ուժերի փոխհարաբերությանը, այլեւ սոցիալական կյանքին ընդհանրապես: Բանն այն է, որ համակար" ային փոխակերպումները առնչվում են հասարակության սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական-" աղափարական ու բարոյահո" եբանական հիմունքներին եւ կանխորոշում մարդկանց հետա" ա տեղն ու դերը ապա" ա ինստիտուցիոնալ կառույցում: Ինքնին հասկանալի է, որ նախորդ սոցիոմշակութային դաշտի բացասումով բացասվում է նաեւ մարդկանց շահերի պաշտպանության նախորդ համակար" ը: Քաղաքական- " աղափարական մակարդակում կոնֆլիկտները շատ ավելի խորքային են, քանի որ ծավալվում են ,իշխանության հարցիե շուրջ: Ոչ մի համակար" , եթե ան" ամ հիմնովին դատապարտված է չ" ոյության, կամովին չի հեռանում պատմության թատերաբեմից: Այդ իսկ պատճառով համակար" ային

անցումների հատկապես առաջին փուլում պայքարը սկզբունքային է, փոխադարձ քննադատությունը` մետաֆիզիկական, իսկ ելքը` միանշանակ: Այստեղ սկսում է " ործել ,կամ-կամե-ի սկզբունքը: Եվ նույնիսկ այն դեպքերում, երբ նախորդ համակար" ը ,անձնատուր է լինումե առանց նախապայմանների, միեւնույն է, հետա" ա քաղաքական դիրքային պայքարում " երիշխում է անհադուրժողականությունը: Որոշ վերապահումով կարելի է ասել, որ համակար" ային տրանսֆորմացիաների առաջին փուլում սոցիալ-քաղաքական կոնֆլիկտները ոչ թե hաղթահարվում են, այլ լուծվում են կողմերից մեկի սոցիալ-քաղաքական մահով: Հան" ամանք, որ տիպական է դառնում հասարակական կյանքի " րեթե բոլոր ոլորտներում: Սակայն անցումային հասարակությանը բնորոշ հակասությունների կար" ավորումը հնարավոր չէ առանց փոխզիջումների: Բանն այն է, որ ,դինամիկ քաոսիե պայմաններում " ործող քաղաքական ուժերը դեռեւս լիովին ձեւավորված չեն, չունեն պատմական հեռանկարի հստակ հայեցակար" եւ իրենց " աղափարները " իտակցաբար պաշտպանող սոցիալական բազա: Հենց այն պատճառով, որ անցումային հասարակությունը նաեւ համակար" աստեղծ " ործոնների ու արժեքների ճշ" րտման ու վերաիմաստավորման համակար" է, արդեն իսկ վկայում է, որ քաղաքական որեւէ ուժ պատմական հեռանկարի պարտադրման մենաշնորհ չունի եւ ներհամակար" ային կայունության նկատառումից ելնելով` պետք է " ործի փոխզիջման սկզբունքով:

Փոխզիջումը ինչ-որ իմաստով անցումային փուլերի քաղաքականության տեխնոլո" իայի տիպական ու բնորոշ " ծերից մեկն է: Նպաստավոր զար" ացումների պարա" այում այդ սկզբունքը կարող է վերաճել կար" ավորման առավել բարձր մակարդակի` իրավարարի սկզբունքի, որը սոցիալական հարաբերություններում դրսեւորվում է արդարության ձեւով: Սոցիալ-փիլիսոփայական վերլուծության տեսանկյունից իրավարարի սկզբունքն ի վերջո առնչվում է համակար" ային տրանսֆորմացիաների ,սոցիալական " նիե հիմնահարցին: Հետխորհրդային սոցիալական կոնֆլիկտների պատճառը ոչ միայն այն է, որ մարդիկ չեն ցանկանում համակերպվել ազատականության ու շուկայական հարաբերությունների պարտադրանքներին, այլեւ այն, որ սոցիալական եւ քաղաքական ընտրանին հաճախ ոտնահարում է մեկնարկային հավասարության ու արդարության սկզբունքը եւ տրանսֆորմացիոն դինամիզմը դիտում որպես ամեն տեսակի օրինազանցությունների արդարացման միջոց ու պատրվակ: Կեցության տրանսֆորմացիոն դինամիզմը անցումային հասարակություններին բնորոշ " ործառնական վիճակ է, առանց որի անհնարին է համակար" աստեղծ նոր հիմունքների ձեւավորումն ու ինքնահաստատումը: Այդ իսկ պատճառով էլ ,դինամիկ քաոսըե նորի առաջացման անհրաժեշտ նախապայմանն է: Խորհրդային համակար" ի փակ կայունությունը, նորի նկատմամբ անհանդուրժողականությունը, իսկ հաճախ նաեւ անընկալունակությունը անդառնալիորեն կանխորոշեցին համակար" ի ճակատա" իրը` բացառելով ինքնակատարելա" ործման ներքին նվազա" ույն

հնարավորություններն ան" ամ65: Պատմությունը միշտ էլ այլընտրանքային է, եւ մրցակցող հեռանկարների բացառումը ի վերջո դառնում է համակար" ի " ծային զար" ացման եւ, հետեւաբար, փլուզման պատճառ: Բացառելով սոցիոմշակութային այլածին տարրերի " ոյության ու " ործառնության իրավունքը` խորհրդային համակար" ը չնախապատրաստեց իր սոցիոմշակութային ,իրավահաջորդինե, եւ արդյունքում` խորհրդային " աղափարախոսության դաշտը հետտրանսֆորմացիոն փուլում դատապարտվեց մշակութային ամայացման66: Պատահական չէ, որ հետխորհրդային բարեփոխումների պատմամշակութային ենթատեքստում " երակյում են ,հարմարվողականությանե ու ," ոյատեւմանե չափորոշիչներն ու արժեքները: Ասվածից հետեւում է, որ համակար" ային տրանսֆորմացիաների առաջին փուլում իրադրային ու առընթեր խնդիրները, քաղաքական շահարկումներն ու բանավեճերը էապես կանխորոշում են սոցիոմշակութային " ործընթացների բնույթն ու բովանդակությունը: Բայց կեցության տրանսֆորմացիոն դինամիզմը չի կարող երկար ժամանակ պայմանավորել հասարակության վարքն ու " ործունեությունը: Այն հան" ամանքը, որ սոցիալական համակար" ի պատմական հեռանկարի համար պատասխանատու ուժերը եւ նրանց " աղափարական սկզբունքները դեռեւս վերջնականորեն չեն ձեւավորվել, համակար" ի զար" ացման ու " ործառնության տեսակետից էական նշանակություն է ստանում, քանի որ անցումային " ործընթացների չափից ավելի " աղափարականացումը մեծացնում է ,մարդկային " ործոնիե միջամտությունը սոցիալական կյանքին67: Բնականոն զար" ացման

պարա" այում նման միջամտությունը սոցիալական կյանքին լուրջ վտան" չի պարունակում, քանի որ այն կար" ավորվում է տվյալ համակար" ի վերարտադրական մեխանիզմների ու օրինաչափությունների միջոցով: Մինչդեռ տրանսֆորմացիոն դինամիզմի պայմաններում, երբ սոցիոմշակութային դաշտի զար" ացման օրինաչափությունները հստակ ու որոշարկված չեն, " ործընթացների անձնավորումն ու սուբյեկտիվացումը կարող է ունենալ ապա" ործառնական լուրջ եւ վտան" ավոր հետեւանքներ: Վերոնշյալ հան" ամանքները հաշվի առնելով` որպես ամփոփում կարելի է ուրվա" ծել մեր ապա" այի հետեւյալ ախտորոշումը. հետխորհրդային ճ" նաժամից հետո Հայաստանում դեռեւս առկա է ,սոցիալական այլընտրանքներիե չափազանց հարուստ տեսականի, որտեղից, ազ" ային շահերին համապատասխանող ղեկավար սոցիալական " աղափարների առկայության դեպքում, կարելի է " տնել հայ հասարակության հետա" ա զար" ացման առավել արդյունավետ ուղին: Իսկ առողջ հասարակության կայացման ամենաառաջին քայլը հասարակությունը միավորող ազ" ային-պետական պարադի" մի առկայությունն է: Հան" ամանք, որն առայժմ անհրաժեշտ ուշադրության չի արժանացել: Այս կապակցությամբ դիպուկ է նկատել 20- րդ դարի " երմանացի հայտնի փիլիսոփա եւ սոցիոլո" Կ. Մանհեյմը. ,Ոչ միայն տնտեսական եւ քաղաքական, այլեւ սոցիալական վերափոխումներով պայմանավորված հո" եւոր " ործընթացներն ունեն իրենց ներքին կառուցվածքային կանոնները68ե: Եվ նոր մարդու, նոր հասարակության

առաջացման ելակետային նախապայմանները պետք է փնտրել ա՛յս օրինաչափությունների շրջանակներում: