Ցավի գույնը

Ցավի գույնը

Ես կսկիծով եմ ասում, բայց չկա Հայաստան պարոնայք:
Կան միայն հայեր, որ ապրում են երկրի վրա: ԵՎ Ամերիկա էլ չկա, Ֆրանսիա էլ չկա, Իտալիա էլ չկա: Միայն մարդկանց երկիրը կա, պարոնայք:

Վիլյամ Սարոյան

Ֆրեզնոյի հարուստ, կանաչների մեջ կորած հայաշատ թաղամասերից մեկում` Եդեմում, արդեն կես դար, իր երկհարկանի ու գեղեցիկ տանն էր ապրում Արաքս Բաբայանը:
Կինն ապրել ու ապրում էր միայնակգգգ
Այդ առավոտ, հազիվ բացելով անքնությունից ծանրացած կոպերըգ լուսադեմին էր միայն կարողացել աչք փակել, բերանի մեջ չորություն զգալով` ձեռքը մեկնեց եւ վերցրեց մահճակալի մոտ, փոքրիկ սեղանին դրված բաժակը: Բաժակը դատարկ էր:
-Լյուսի~,- կանչեց կինը:
-Դուք արթնացե՞լ եք, տիկին Արաքս,- սենյակ մտնելով եւ մոտենալով պառկած կնոջը, հարցրեց Լյուսին:
-Ծարավ եմ, ջուր բեր, աղջիկս:
-Հիմա:
-Գիշերը լավ չքնեցի, հիմա էլ ինձ վատ եմ զգում: Երեկ դրսում երկար մնացի, մրսեցի հավանաբար: Երբեմն մոռանում եմ, որ արդեն ծեր եմ, էլ առաջվանը չեմգ մի թեթեւ քամի ու անկողնում եմ,- ջուրը խմելով եւ բաժակը մեկնելով աղջկան, ասաց կինն ու ավելացրեց,- ապրես: Իսկ հիմա տրորիր խնդրում եմ ձեռքերս, մատներս այնքան են թմրել, որ չեմ զգում նրանց:

-Հայրիկ, ինչո՞ւ ուշացար,- դռների մեջ հորը տեսնելով, անհանգստացած հարցրեց Վաղարշակը,- զանգեցի, հորաքույրն ասաց, որ վաղուց ես դուրս եկել իր տնից: Հավանաբար անհանգիստ է հիմա:
Տղան նման էր հորը, բայց ավելի գեղեցիկ ու առնական: Սեւ աչքունք, կարճ ու խնամքով կտրած մազեր եւ անշուշտ` ճակատին Բաբայաններին հատուկ գիծը: Այժմ նա է կանգնած «Բաբայան գորգ» ընկերության գլուխ:
-Զանգիր հորաքրոջդ եւ ասա, որ արդեն տանն եմ, թող չմտահոգվի ուշանալուս համար,- ասաց Սուրենն ու գնաց դեպի իր աշխատասենյակ, որը հիմա ավելի շատ տղային է ծառայում, քան իրեն: Դուռը ծածկեց ու նստեց բազկաթոռին: Սենյակը մութ էր:
Երբ փոքր էր, վախենում էր ջրից ու մթությունից, բայց հայրիկը սովորեցրեց նրան թե մեկին, թե մյուսին: Հայրը հրաշալի լողորդ էր:

***

Բաղեշում շատ հայտնի էր Սուրեն Բաբայանի մեծ հոր` Հովսեփ Գրիգորյանի, փոքրիկ գորգագործարանը: Դա տասնիներորդ դարի վերջն էր: Հովսեփը շարունակում էր իր հոր գործը: Նրա գորգերը շատ լավ վաճառվում էին Բաղեշից դուրս` Հալեպում ու Պարսկաստանում: Գաղտնիքը կարմիր տորոն ներկն էր, որով ներկում էր բրդյա թելերը: Նրանք էին հենց յուրահատուկ գունային խաղեր ստեղծում գործած պատկերների մեջ, էլ ավելի ընդգծում ու բարձրացնում գորգի արժեքը: Ինչպես շատ ու շատ վայրերում ստեղծված գորգեր, այստեղ հյուսված ամեն մի գորգ եւս մի պատմություն էր մարդկանց կյանքի ու կենցաղի մասին:

Ֆրեզնոյում բաղեշցի հայերն իրենց փոքրիկ Բաղեշն ունեին: Նրանք այստեղ բերեցին իրենց սովորույթները, վարք ու բարքը, կենցաղը, մի խոսքով հայրենիքի ոգին: Բաղեշի խոհանոցը շատ հարուստ էր: Հիմնականում ձավարով ու ոչխարի մսով բազմատեսակ ճաշերն էին: Սիրում էին նաեւ թանի մեջ եփած բրինձը, որը մատուցում էին նախօրոք կարմիր բիբարով կարմրեցրած յուղով:

Երիտասարդ Վաղարշակը, որն ամեն ինչ ուներ այդ երկրում լավ ու գեղեցիկ կյանքի համար, եկավ մի պահ, որ այլեւս չցանկացավ ապրել Ֆրեզնոյում: Սկսել էր հաճախ հիշել հայրենի տունը, կորցրած ծնողներին: Նա Բաղեշում ոչ ոք չուներ: Թերեւս միայն հեռավոր բարեկամներ, որոնք երեւի չէին էլ հիշում իրեն: Ու չնայած դրան, Վաղարշակը երազում էր տուն վերադառնալ:

***

Փոքրիկ Սուրենի ու Արաքսիի հետ Վաղարշակն ու Սաթենիկը հազար ինը հարյուր տասերեքին եկան Բաղեշ: Շատ տպավորիչ էր նրանց մուտքը Հայրենիք: Վաղարշակը հուզվեց, չոքեց ու համբուրեց հողը, քսեց աչքերին: Սաթենիկը, որ ծնվել էր օտար ափերում, հետեւելով ամուսնուն` կրկնեց այն, ինչ արեց Վաղարշակը:
-Սա է մեր հողն ու տունը, այստեղ ենք ապրելու: Մենք էլ երբեք ոչ մի տեղ չենք մեկնի,- նայելով կնոջը, քնքուշ ժպիտով ասաց նա:

Բաղեշում կային կանանց եւ տղամարդկանց բաղնիքներ: Քաղաքի խոսք ու զրույցը, իհարկե նաեւ ասեկոսը` այստեղ էր: Կանանց համար բաղնիքները միակ ազատ վայրն էր տղամարդու աչքից հեռու, տղամարդուց անկախ:
Իսկ տղամարդկանց համար բաղնիքները սրճարանների շարունակությունը լինեին ասես, նաեւ ընկեր -բարեկամների հավաքատեղի: Զրուցում էին կյանքից, քննարկում ընկերական, գործնական, ընտանեկան բազում հարցեր:
Այստեղ էին սիրում լինել նաեւ Վաղարշակ Բաբայանն ու իր ընկեր Մամիկոնը: Այստեղ էլ Մամիկոնն ընկերոջը ծանոթացրեց Օսմանյան բանակի սպա` ծնունդով հալեպցի, բժիշկ Մուստաֆայի հետ: Մամիկոնը Մուստաֆային գիտեր դեռ Պոլսում ուսանելու տարիներից: Նրանք ուսանողական ընկերներ էին:

***

Եկավ հազար ինը հարյուր տասնչորս թվի վերջըգգգ
Ամեն ինչ կարծես հանգիստ էրգգգԿարծես:
Վաղարշակը շարունակում էր գործը, բայց արդյո՞ք գործը կար: Վերջին ամիսներին առեւտուր չկար, գորգերը չէին վաճառվում: Ոչ մեկին կենցաղը գեղեցկացնելու հարցը չէր հուզումգ երկրում տիրում էր համընդհանուր լարվածություն: Դրսում պատերազմ էր: Սկսվել էր զորահավաքը:
Իսկ երկրի ներսում շատ տխուր, երբեմն էլ հակասական լուրեր էին պտտվում` անգամ այն, որ տեղահան են անում հայերինգգգՕրեցօր լուրերն ավելի սարսափելի էին դառնում:
Մի օր փողոցում Վաղարշակն ու Մուստաֆան հանդիպեցին ու զրուցելով սկսեցին քայլել դեպի շուկա: Շրջապատի եռուզեռն ու աշխուժությունը կոտրված էր: Շատ խանութներ, արհեստանոցներ փակ էին: Ասես թանձր մառախուղ էր կախվել շրջապատի վրա:

Ու մի օր հանկարծ կրակոցներ լսվեցին քաղաքում: Մարդիկ փակեցին իրենց դեռեւս բաց, աշխատող խանութները, սրճարանները, արհեստանոցները եւ ահով ու վախով իրենց տները գնացին ու ամուր փակեցին դռները:
Վաղարշակն իր արհեստավորներին տուն ուղարկեց, ինքն էլ արդեն տուն էր շտապում, երբ մի քանի զինվորներ շրջապատեցին նրան:
-Այս ո՞ւր, գյավուր,- գոչեց նրանցից մեկը: Վաղարշակը ետ նայեց ու տեսավ իր ետեւում կանգնած չորս հրացանավորի:
-Տուն,- հնարավորինս հանգիստ ասաց նա:
-Տո՞ւն,- ծիծաղեցին նրանք,- եկ գնանք, մենք քեզ կտանենք:
Հայը հասկացավգ ուրեմն հերթն իրեն էլ հասավգ Մամիկոնին եւ ընկերներից մի քանիսին արդեն տարել են: Տեր Աստված, բա՞ երեխաներս: Տեսնես տանն են, թե՞գգգ Ո՞նց իմանա, որ տանն են, որ ողջ ու առողջ են:
Սիրտը կծկվեց: Մի սուր ցավ զգաց:
-Ո՞ւր եք ուզում ինձ տանել,- իբր չլսելով «տուն» բառը, հարցրեց Վաղարշակը, երանի տանս մոտով անցնեմ ու համոզվեմ, որ երեխաներիս բան չի եղել: Բայց ինչպե՞ս:
-Քեզ տուն ենք տանում:

***

-Տիկին Արաքս, գիտեք, իմ երակներում եւս հայի արյուն է հոսում,- մի օր այգում, հին ու փարթամ ծառերի տակով զբոսնելիս, ասաց Լյուսին Արաքսին,- մայրիկիս մեծ մայրը, ինչպես մայրս է նրան դիմում, հայուհի է:
-Այո՞: Շատ լավ է,- նայելով աղջկան, ասաց Արաքսը: Նա ցույց չտվեց , որ ինքն արդեն տեղյակ է: Համոզված էր, որ աղջիկն ինքը մի օր կխոսի այդ մասին: Խոսեց:

-Տկն, Լուսիա, պատկերացնում եմ հիմա ինչ ցավ եք զգում այս ամենը պատմելով,- ծեր կնոջ ձեռքը բռնելով, տխուր ասաց Արաքսը:
-Անշուշտ,- հոգոց հանելով, ասաց հյուրը,- բայց գիտե՞ք, չնայած տխրությանս, պատմելուն զուգահեռ շատ բան եմ հիմա վերհիշումգգգՉեմ հիշում, ե՞րբ եմ վերջին անգամ նորից այսպես պատմել ու վերապրելգգգ Մտքով այն տանջալի ժամանակների մեջ եմ փնտրում ինձ ու զարմանում, ինչպես դիմացանք մենք` փոքրիկներս, այդ ամենին:
-Հասկանում եմգգգ-ասաց Արաքսը:
- Հակառակ անձուկ սպասումներին, մեր վախճանը (համոզված էինք, որ մեզ էլ են սպանելու) տարօրինակ կերպով ուշանում էր,- շարունակեց տկնգ Լուսիան: -Մեր վարժարանի խնամակալուհիները շատ հոգատար ու իրենց գործին նվիրված ամերիկացի օրիորդներ էին: Հետագայում, Ֆրեզնոյում միսս Մերիին ես պատահաբար հանդիպեցի: Հիշեցինք, հուզվեցինքգգգԱնչափ ծերացել էրգ մի բուռ դարձել պարզապես: Նա իմ այսօրվա տարիքին կլիներ հավանաբար:

Ծեր կինը, որ մինչ այդ պատմում էր հայացքը մի կետի հառած, ասես այնտեղ էր տեսնում իր ամբողջ պատմությունը, դեմքը շրջեց դեպի Արաքսն ու տեսավ նրա արցունքները:
-Տիկին, ի՞նչը հիշեցիք: Ձեր պատմությո՞ւնը, մանկությո՞ւնը: Մի՞գուցե պետք չէր այսքան երկար պատմել:
-Այո, շատ բան հիշեցիգգգԻսկ դուք գիտե՞ք` դոկտոր Մուստաֆան, ինչպես դուք եք ասում, իմ ու եղբորս համար երկրորդ հայր դարձավ: Հորս սպանելուց հետո մեզ համար եւ փրկիչ եղավ, եւ բարերար:
-Ինչպե՞ս, ի~նչ եք ասում,- զարմացած հարցրեց կինը:
-Այո, հենց նա մեզ փրկեց արհավիրքից,- մեղմորեն ասաց Արաքսը,- իսկ դուք շարունակեք ձեր պատմությունը, մի հարմար պահի իմ պատմությունն էլ ես ձեզ կանեմ:
-Մենք սկսեցինք աշխատել հոսպիտալում, -շարունակեց պատմել տկնգ Լյուսիան:- Շատ ծանր, լարված աշխատանք էր: Բայց հասկանում էինք, որ սա է մեր փրկությունը: Ամբողջ օրը հիվանդ, վիրավոր զինվորներին էինք խնամում, ուտեցնում: Կային նաեւ շատ ծանր հիվանդներ: Շատերը ձեռք ու ոտք չունեին: Մի մասը չէր տեսնում:
Դոկտորն ամեն ինչ մտածված կերպով էր անում մեզ պաշտպանելու համար։
Մեր խմբի հասուն ու գեղեցկատես աղջիկները թուրքերի անվայել հետապնդումներից պաշտպանելու համար, աշխատում էին լվացքատանն ու խոհանոցումգ աչքից հեռու:
Հիվանդ ու վիրավոր զինվորներին ճաշ էին մատուցում տաս-տասերկու տարեկան փոքրիկ ու անբարետես աղջիկները։

-Տկնգ Արաքս, այս անգամ մենք էինք Փրկչի դերում, -նայելով Արաքսին, ասաց տկնգ Լուսիան: -Փրկեցինք Մուստաֆային իր արած բարիքների համար։ Իսկ նրա արածն այսպես պատմելով քիչ է ներկայացնելը: Դա տեսնել էր պետք, դա զգալ ու ապրել էր պետք: Թուրքի հենց սրտում, այն ժամանակներում մեզ նման անմեղ երեխաներին պահելը հերոսություն էր, դեռ մի բան էլ ավելին: Խոսքս շատ քիչ է:

-Ոչինչ պետք չէ ասել, աղջիկներ,- ասաց դոկտորն ու փորձեց ճեղքել մեր օղակը, -եթե այս զինվորները գտնում են, որ ինձ բռնել է պետք, ուրեմն թող բռնեն:
Բայց մենք նորից գոչեցինքգ
-Չէ, չէ~, դոկտո~րգգգ
Այս ամենը տեսնելով ու լսելով հրամանատարը, որ հրացանը մեր գլխավերեւով ուղղել էր դոկտորի վրա, իջեցրեց:
-Ի՞նչ կարող եմ ասել, եթե երեխաներն այսպես պաշտպանում են բժշկին, ուրեմն, նա իրոք արժանի է դրան,- ասաց ու շրջվեց դեպի իր ընկերները, որոնց համար եւս, խիստ անսպասելի ու զարմանալի էր մեր վարմունքը:
-Անդրանիկ Փաշան Նշան եկեղեցու բակում է հիմա: Այս բոլորը տեսնելով, կցանկանայի քեզ` բժիշկ, նրան ներկայացնել: Ես կպատմեմ այս ամենը նրան: Կուզեի նաեւ ինքդ պատմեիր, ինչպես եղավ, որ այսքան բարի գործ արեցիր այս աղջիկների համար:

- Ամեն օր վարժարանից հիվանդանոց ճաշ էինք տանում: Ճաշ փոխադրող փոքրիկ աղջիկներից մեկն էլ ես էի։
Մեզ հիվանդանոց էր տանում Հասան անունով մի թուրք, իսկ հիվանդանոցի վերակացուն էր Մամազ Չավուշ անունով, լավ հայերեն իմացող մի այլ թուրք։
Եվ ահա եկավ այն օրը, երբ ռուսական բանակն ու հայ կամավորները մարտեր սկսեցին մղել քաղաքի մոտ: Այդ օրը երեկոյան, մի քանի աղջիկներով կրկին ճաշ էինք տանում հիվանդանոց: Ճանապարհին խոսում էինք: Մամազ Չավուշը լսելով մեր մեջ ընթացող հայերեն խոսակցությունը, ասաց.
-Հայերը վերջացան, նրանց Աստվածը չօգնեց։
Փոքրիկ դույլերով էինք տանում ճաշը, յուրաքանչյուրիս` երկու դույլ:
Նրա այդ խոսքերից մեր աղջիկներից մեկն այնպես շփոթվեց, որ թափեց իր ձեռքի ճաշը: Աղջիկը դույլերը ձեռքից գցեց ու այնպես սառավ, որ այդ պահին չգիտեինք ինչպես ուշքի բերել խեղճին:

-Տե~ր աստված, որքան բան հիշեցինք,- ասաց տկնգ Լուսիան:
-Այո եւ ոչ միայն ձեր, այլ նաեւ մեկ ուրիշի պատմությունը: Ախր, դրանք այնքան նման են իրար, որ կարելի էր պարզապես նույնացնել, մի պատմություն անել:
-Թերեւս ճիշտ եք: Տկնգ Արաքս, ցավում եմ, որ պետք է բաժանվեմ ձեզնից: Հուսով եմ, հաջորդ անգամ ձեզ կտեսնեմ իմ տանը: Դա մեծ պատիվ կլինի ինձ համար,- ասաց տկնգ Լուսիան:
-Եթե առողջությունս ների, ես անպայման ձեզ այցի կգամ,- պատասխանեց Արաքսն ու ավելացրեց,-Լուսիի հետ:

***

-Մի քանի օր առաջ հյուր ունեի ,- պատարագից դուրս գալով, ասաց Արաքսը Սուրենին:
-Հյո՞ւր, ի՞նչ հյուր,- հարցրեց եղբայրը:
-Կարո՞ղ ես պատկերացնել, թե ո՞վ է ինձ մոտ աշխատող Լյուսիի` մեծ մայրը:
-Ո՞վ,- զարմացած հարցրեց Սուրենը:
- Բաղեշի ամերիկյան վարժարանի սանուհիներից մեկը, Մուստաֆայի փրկած աղջիկներից մեկը:
- Իրոք, զարմանալի է,- գլուխը պտտելով, ասաց եղբայրը:- Քանի տարի է մարդը չկա, բայց նրա մասին դեռ լսում ենք: Հավատացած եմ` դեռ երկար կլսենք:
-Այո: Բարի գործը միշտ այդպես է: Մարդուց հետո դեռ շատ երկար է ապրում,- ասաց ու մտավ եղբոր թեւը,- շունչս կտրվում է, չեմ կարողանում անգամ մի փոքր քայլել:
-Է~հ, դու նորից սկսեցիր,- հանդիմանող տոնով, ասաց Սուրենը: Նայեց քրոջը, նրա դեմքի գույնը դուր չեկավ եղբորը:
-Դու չես հավատում ինձ, բայց այդպես է:
-Ես քեզ իմ բժշկին եմ ուզում ցույց տալ: Վաղը եւեթ,- ասաց Սուրենը:
-Ջանը~մ, ինչե՞ր ես ասում, ոչ մի բժիշկ:
-Ասացի բժիշկ, ուրեմն բժիշկ, կամակորություններ մի արա, երեխա չես:
-Ավելի լավ է ինձ տուն տար: Քեզ կպատմեմ այդ կնոջ պատմածները: Այնքան հուզիչ էինգգգ- տխրությամբ ասաց Արաքսը:

***

-Հայրիկ, անցյալ անգամ դու չավարտեցիր խոսքդ: Հիշո՞ւմ ես, խոստացար պատմել քո մանկության ամենատխուր պահը` ինչպես թուրքերը տարան մեր մեծ հայրիկին: Հիշո՞ւմ ես,- նորից կրկնեց հարցը Վաղարշակը: Հայր ու տղա նստել էին իրենց այգում, ծառերի շուքի տակ: Պաշտպանվում էին հուլիսյան վառող արեւից:
-Հիշում եմ: Բայց չգիտեմ, կկարողանամ ասել այն, ինչ կատարվեց այդ ժամանակ:
-Այդ օրը ես հաճախ եմ հիշում: Ախր վերջին անգամ տեսանք մեր հայրիկին: Դու չգիտես, ինչ բան է դա փոքրիկի համար: Երբ եւ հասկանում ես, թե ինչ է կատարվում շուրջդ, եւ այնքան էլ ոչ: Քանի որ այսպես թե այնպես, դու մնում ես մի փոքրիկ, հինգ տարեկան երեխագգգԲայց այդ օրը լավ եմ հիշումգգգ
-Հայրիկ, ուզում ես այսօր մի պատմիր: Թող մնա մեկ ուրիշ օրվան,-նեղսրտած ասաց որդին:

-Հայրիկը վերադարձավ` հանկարծ ասաց մայրիկն ու շրջվեց մեր կողմը,-խոսքը շարունակեց հայրը::

-Նա ճանաչե՞լ է մեծ հայրիկին,- ընդհատելով Սուրենի պատմությունը, հարցրեց Վաղարշակը:
-Այո, որդիսգգգ- պատասխանեց հայրն ու լռեց: Որդին եւս լռեց, բայց շարունակեց ուշադիր հետեւել հոր դեմքի մտախոհ արտահայտությանըգ զգաց, որ հայրը մտքով գնաց ու հասավ այն երեկոյին, երբ հանդիպել էր Սիմոնին:
Վաղարշակն անընդհատ ուզում էր լսել հոր պատմությունները, բայց խղճում էր նրանգ ախր վերջին շաբաթներին հայրը գրեթե ամեն երեկո մինչ կեսգիշեր պատմում է տարիներ շարունակ իր մեջ պահածը` ցավով ու կարոտով թաթախված հուշերը: Հիմա էլ նույնըգգգՄի՞գուցե մի քանի օր թույլ չտա, որ պատմի, չէ որ այդքան տխուր վերհուշերը վերջ ի վերջո հոր առողջության վրա են ազդում: Չէ~, ավելի լավ է ընմիջել: Բայց կիսատ թողնելը, չպատմելը, ճիշտ չէգգգՀամենայն դեպս արդեն իր` Վաղարշակի, համար:

Արդեն ասացի, որ մարդու դեմքի մի մասն այնպես էր խեղված, որ սարսափելի էր անգամ նայելը: Բայց առաջ անցնեմ ու ասեմ, որ երբ նա սկսեց իր պատմությունը պատմել, ապա նրա հայերեն խոսքը կախարդեց ինձ ու քրոջս,-ավելացրեց Սուրենը:
-Ես պետք է սկսեմ ուշադրություն դարձնել երեխաներիս հայերեն խոսքին,- մտահոգ ասաց Վաղարշակը:
-Իհարկե: Բայց նախ ինքս պետք է դա արած լինեի, սկսեի քեզնից ու քրոջիցդ:
-Ես պետք է վաղուց այս պատմությունն իմացած լինեիգգգ
-Իմ մեծ մեղքն է այստեղ, որդիս,-մեղավոր տոնով ասաց Սուրենը:
-Ոչ հայրիկ, այդպես մի ասա: Համոզված եմ այստեղ ոչ-ոք մեղք չունի, թերեւս միայն ժամանակները, այնպես որ քեզ մեղավոր մի զգա,-տխուր ժպիտով ասաց որդին:

-Երբ Արաքսը մոտեցավ, շատ զարմացավ տեսնելով ինձ` այդ մարդու առաջ գրեթե չոքած,-շարունակեց Սուրենը:

Երբ աչքերս բացեցի, նայեցի շուրջս, բոլորովին անծանոթ միջավայրում գտա ինձ: Ականջիս հասավ քրդերեն խոսակցություն: Ջուր էի ուզում, ծարավից կոկորդս ու շուրթերս չորացել էին: Ցանկացա վեր ելնել տեղիցս: Հազիվ, տնքալով նստեցի, բայց գլխիս ցավն այնպես բռնեց, որ ուշակորույս տապալվեցի: Որքան մնացի նորից անգիտակից, չգիտեմ, բայց երբ նորից բացեցի աչքերս, կողքիս մի ծեր քրդուհու տեսա: Նա իր անատամ բերանով ժպտաց ինձ, ասես ուրախացավ, որ ուշքի եմ եկել: Հետո ինչ-որ բան ասաց, բայց չհասկացա: Այդ պահին մեկ ուրիշ, ավելի ջահել կին մոտեցավ եւ սկսեց հայերենով հարցնելգ
-Ո՞նց ես: Երեւում է հիմա լավ ես, ուշքի ես եկել,-ժպիտով ասաց կինը:
-Ծարավ եմ,-հազիվ կարողացա ասել ես:

-Ու էդ երկու տղամարդիկ քեզ բերում են իրենց մոր մոտ,-շարունակում է հայախոս քրդուհին:-Շատ վատ էիր, ջերմում էիր: Բայց հիմա երբ քեզ տեսնեն լավացած, շատ կուրախանան մեր տղամարդիկ: Ափսոս, հիմա սարերում են:

Առաջինը լռությունը խախտեց Սուրենըգ
-Ժամը քանի՞սն է:
-Շուտով` տասերկուսը: Ընթրիքից հետո նստեցինք ու առանց շունչ քաշելու պատմում ես ու պատմում: Գնանք, քո ննջասենյակ կուղեկցեմ,- ջերմությամբ հոր ծերացած ու կոշտացած թեւն իր թեւի մեջ առնելով, ասաց որդին:
-Այո, ուշ է, գնամ եւ անկողին մտնեմ:

***

Անցան օրեր: Վաղարշակը հարմար պահ էր փնտրում, որ ինքն ու հայրը կարողանան հանգիստ նստել ու խոսել: Տղան ուզում էր իմանալ` ինչպե՞ս փրկվեցին իր հայրն ու հորաքույրը, երբ նրանք մեն մենակ մնացին իրենց մոր` Սաթենիկի, հետ: Ամբողջ պատմության մեջ այդ հարցն իր համար ամենակարեւորներից էր:
Եվ ահա մի կիրակի, երբ մայրը, կինն ու երեխաները գնացել էին զբոսնելու, Վաղարշակը մտնելով հոր սենյակ, հարցրեցգ
-Հայրիկ, կարո՞ղ ենք այգում նստել եւ մի փոքր խոսել: Ուզում եմ շարունակես կիսատ պատմությունդ: Թե ի՞նչ եղավ ձեզ հետ, երբ տարան մեր մեծ հայրիկին:
-Պատմությունս կիսատ կլինի, եթե մի ցավոտ դեպք չպատմեմ, արդեն այգում, ծառերի շուքի տակ, շարունակեց Սուրենը:
Մեր տան հարեւանությամբ ապրում էին դոկտոր Լալայանները։ Նրանց ընտանիքում բոլորը բժիշկներ էին` հայրը եւ երեք որդիները: Որքան հիշում եմ, նրանք միշտ շտապում էին ու իրենց փոքրիկ, սեւ ճամպրուկով հիվանդի էին այցի գնում: Ի՞նչ կար այդ խորհրդավոր ճամպրուկի մեջգ ինձ անհայտ էր մինչ այն պահը, երբ քույրս հիվանդացավ եւ մայրս հրավիրեց Լալայաններից մեկին: Եկավ ամենակրտսեր Լալայանը: Նա նայեց, քննեց քրոջս, դեղեր տվեց ու երբ ճամպրուկը բացեց` տեսա բազում փոքրիկ սրվակներ, տուփեր նրա մեջ: Ճամպրուկի պարունակությունն ինձ դուր եկավ եւ այդ օրվանից սկսեցի մտածել, երբ մեծանամ, անպայման բժիշկ կդառնամ այդ ժպտերես ու բարի մարդու նման:
Մանկան երազանք էրգգգ

-Ասա թող ջուր բերեն, կոկորդս չորացել է,- խոսքը կիսատ թողնելով, որդուն դիմեց Սուրենը:
-Հիմա հայրիկ,- ասաց Վաղարշակն ու ուղղվեց դեպի տուն:
-Հայրիկ, շատ շոգ չէ՞: Մի՞գուցե տուն գնանք,- ջրով բաժակը հորը մեկնելով, ասաց որդին:
-Չէ, շոգ չեմ զգում: Ծառերը լավ ստվեր են անում:
-Հետո ի՞նչ եղավ հայրիկ, -քիչ անց, հարցրեց որդին:
-ՀետոգգգՀետո եղավ այն, ինչը մեր փրկությունը հանդիսացավգգգԴա երազ էր, դա հեքիաթ էր այդ պահին, որն իրական կերպարով ծեծեց մեր դուռը:
Մենք շարունակում էինք խեղդվելով լալգգգՄայրիկը մի պահ տեսադաշտից հեռացավ: Ինձ թվաց, մենք նրան կորցրինքգ նա դուռը բացեց ու գնացգգգԼացս փոխվեց գոռոցի, ինձ հետեւեց Արաքսը: Հանկարծ սենյակի դռների մեջ երեւաց մայրիկը, զարմացած, վախեցած: Նրա այդ հայացքը երբեք չեմ մոռանագգգ
-Ի՞նչ եղավ, ո՞ւմ տեսաք,- հարցրեց նա:
-Մայրիկ, ինձ թվաց դու գնացիր, հեռացարգգգ
-Իմ խենթուկ, իմ գժուկ, ո՞ւր կարող եմ գնալ առանց ձեզ, առանց իմ ձագուկների,- ասաց ու մեզ երկուսիս իր գրկի մեջ առավ ու համբուրեց: Այնքան տաք էր, այնքան քնքուշ մեր մայրիկը: Հանկարծ նա ինչ որ բան հիշելով ետ պահեց մեզ իր գրկից գգգ
-Մտեք ձեր սենյակ ու մինչեւ չկանչեմ չգաք:

-Հայրիկ, իսկ ի՞նչ է, բժիշկը ընտանիք, երեխաներ չուներ,- հորը դիմեց Վաղարշակը:
-Չէ որդիս, չուներ: Թեպետ փոքր չէրգ արդեն քառասուն եւ անց էր,- պատասխանեց հայրըգգգ
-Օ~, ահա թե որտեղ եք դուք: Իսկ ես ձեզ էի փնտրում,- տեսնելով հորն ու եղբորը ծառերի շուքին նստած, ասաց Սաթենիկը, Սուրենի դուստրը:
Գեղեցկատես, բարձրահասակ, երեսունն անց կին էր: Նրա նշաձեւ աչքերը, երկար ու խիտ թարթիչները դեմքի զարդն էին: Քիթն ուղիղ էր, ավելի շատ հունական, քան հայկականգ ժառանգել էր մորական տատից, որը սերում էր հունական մի հին տոհմից: Նրանք իրենց արմատներով Կիպրոսից էին եւ շատ ավելի վաղ էին եկել Ֆրեզնո, քան Սուրենի մեծ հայրն ու մայրը:
Իսկ Սաթենիկի ամուսինը վաղուց Նահանգներ գաղթած իսպանացիների ժառանգ էր: Նրանք ուսանել են միասին, սիրել իրար եւ ամուսնացել: Սկզբնական շրջանում ոչ Սուրենի եւ ոչ էլ մոր` Սոնայի, սրտով չէր իսպանացին:
-Ի՞նչ է, մի հայ տղա չգտնվեց այս մեծ, հայաշատ քաղաքում քեզ համար,- հարցնում էին նրան ծնողները:
-Ես նրան եմ սիրում: Ես նրա հետ եմ ինձ լավ զգում: Ես նրան եմ հավատում,- փորձում էր ծնողներին բացատրել Սաթենիկը:
-Եթե մի հայ տղայի սիրեիր, նա համար էլ այդպես կասեիր:
-Ես նման հայի չհանդիպեցի: Ինձ հայը չսիրեցգգգԻ՞նչ է սիրելու եւ սիրվելու իրավունք չունե՞մ, եթե այդ մարդն օտարազգի էգգգ

***

-Մի քանի օր մնացինք Մուստաֆայի տանը,- օրեր անց, զրույցն այսպես շարունակեց Սուրենը,- բայց մայրս իր տեղը չէր գտնում: Նա մտածում էր ոչ միայն մեր, այլ նաեւ Մուսաֆայի մասինգ նրա կյանքին վտանգ չսպառնա մեր պատճառով: Մուստաֆան շատ սիրալիր էր մեզ հետ: Դեռ հայրիկի կենդանության օրոք նա մեր հանդեպ միշտ ուշադիր էր: Նվերներով ու քաղցրավենիքներով էր մեզ հյուր գալիս: Մի անգամ նույնիսկ իր մոր` Խադիջայի թխած եւ Հալեպից ուղարկած գաթան էր մեզ` երեխաներիս բերել: Այնքան համեղ, այնքան քաղցր էր այնգգգ
Չնայած մորս անհանգստությանը, բժիշկը հանգիստ էր վերաբերվում իր տանը մեր մնալուն: Բայց եւ հասկանում էր, որ մենք տնային կալանքի տակ երկար չենք կարող մնալ: Տնից դուրս գալը խիստ վտանգավոր էր:
Ահա եւ եկավ այն օրը, երբ մենք պետք է հրաժեշտ տայինք Մուստաֆային ու մեկնեինք Հալեպ: Հիշում եմ, ոնց էինք ես ու քույրս փաթաթվել նրան ու լաց էինք լինում: Մենք այդ կարճ ժամանակում էլ ավելի էինք կապվել Մուստաֆայի հետ, նա էլ` մեզ:
Նրան փաթաթված հորս էի հիշում: Բժշկի հոտը` ծխախոտի, մաշկի, հայրիկի հոտն էր հիշեցնումգգգ Աչքերս փակել ու լալիս էիգգգ
Տիգրանակերտի ճանապարհով Մուստաֆայի հավատարիմ թուրք չաուշի ուղեկցությամբ մենք հասանք Հալեպ:

-Պատկերացնում եմ այդ մարդու վիճակը, հայրիկ,- ասաց Վաղարշակը:

Ժամանակն անցնում էր: Կյանքը Հալեպում հոսում էր հանգիստ, առանց վայրիվերումների: Դրսում դեռ պատերազմ էր, իսկ Մուստաֆան` այդ պատերազմի թոհուբոհում:
Մի օր առավոտյան արթնանալով, ինձ շատ թույլ զգացի: Գլուխս պտտվում էր: Մայրս ու Խադիջա նանեն խառնվեցին իրարգ ջերմությունս միանգամից բարձրացել էր ու ոչ մի կերպ չէր իջնում: Ոչ խնձորի քացախով մերսումը, ոչ ճակատիս դրված տարբեր թուրմերով թրջոցները, չէին օգնում:
-Ի՞նչ անենք: Ո՞ւմ կանչենք,- ասում էր անհանգստացած նանեն, տեսնելով շփոթմունքից մի բուռ դարձած մորս:
Ու այդ օրը հրաշքի նման բան կատարվեցգ Մուստաֆան վերջապես տուն եկավ: Պատերազմը վերջացել էր, նա կարողացել էր ողջ ու առողջ վերադառնալ:

Մուստաֆայի գալով, մեր կյանքը փոխվեց: Նա պատմեց ծնողներին ամեն ինչ, ինչ որ կապված էր մեզ հետ:
-Նանե, այս երեխաներն իմ հայ ընկերոջ` Վաղարշակի երեխաներն են: Եթե ես նրանց չփրկեի, նրանք այն հազար -հազարավոր զոհերից մեկն էին լինելու:

-Ախ, որդիս, այսօր այսքանըգգգՇարունակությունը, թող մնա մեկ այլ օրվան,- բազկաթոռից վեր կենալով ու վառվող սիգարը ձեռքին պատուհանին մոտենալով, ասաց Սուրենը:
-Իհարկե, հայրիկ: Գիտե՞ս, երբեմն չեմ էլ ուզում շարունակես այդչափ շարունակելին, ախր մեկը մյուսին այնքան տխուր պատմություններ են հաջորդում: Ո’չ մի ուրախ կետ, ո’չ մի ուրախ պահ, ես այդպես էլ չտեսագգգ
-Իսկական ուրախությունը մինչ մեր հայրիկի մահն էր: Իսկ դրանից հետո երկար ժամանակ չգիտեինք ինչ է այն: Չնայած նրան, որ Հալեպում ապրած հինգ տարիներն անցան խաղաղ ու հանգիստ:

***

-Այսպես անցավ ժամանակ,- օրեր անց, պատմությունը շարունակեց Սուրենը:- Մեր մեծ հայրիկն ու մայրիկը, արդեն գիտերին մեր ողջ լինելը: Գիտեին, որ հայրիկը չկա, իսկ մենք ապրում ենք Հալեպում: Մայրս Մուստաֆայի վերադարձից հետո նրանց սկսեց նամակներ գրել: Ծնողները կանչում էին իրենց աղջկան:
«Սաթենիկ, աղջիկս, ինչո՞ւ ես մնում: Ինչո՞ւ չես վերցնում երեխաներին ու գալիս Ֆրեզնո: Կարծում ենք քեզ ոչինչ չի կապում այդ օտար երկրի հետ, ոչ տուն ունես, ոչ աշխատանք: Վերադարձիր զավակս, վերադարձիրգգգ»գ այսպիսի տողեր էին գրում ծնողները:
Մայրիկն իրոք մտածում էր վերադառնալու մասին:
-Այս բարի մարդկանց մոտ հերիք եղավ, որքան մնացինք: Գնալ է պետք,- ասում էր մայրս մեզ:

-Իսկ Մուստաֆան ի՞նչ էր ասում,- հարցրեց Վաղարշակը հորը:

***

-Բարեւ Լյուսի, տանն է հորաքույրս,- դռների մեջ կանգնած, հարցրեց Սաթենիկը:
-Այո, տանն է: Բայց պառկած է, լավ չի զգում իրեն,- պատասխանեց աղջիկը:
-Պառկա՞ծ է: Ապա ինձ նրա սենյակ ուղեկցիր,- զարմացած, միաժամանակ ցավով, ասաց կինը:
-Ա~խ, հորաքույր, այս ինչո՞ւ ես պառկած: Ի՞նչդ է ցավում:
-Աղջիկս, ի~նչ հաճելի այց,- ուրախացած եղբոր աղջկա գալստով, ասաց Արաքսը:
-Ներիր ինձ: Մեղավոր եմ, վաղուց քեզ այցի չեմ եկել:

-Նորություններ դեռ չունեմ: Գիտե՞ս հորաքույր, այս փոքրիկը շատ ավելի չարաճճին է լինելու,- մտքում փակելով մի քանի րոպե առաջ իրեն տանջող թեման, ծիծաղելով ասաց Սաթենիկը: Պետք չէ հիմա նեղացնել հորաքրոջը:

-Հիմա երբ նայում եմ քեզ, հիանում եմ, հպարտանում քո գեղեցկությամբ: Մինչդեռ այն տխուր ժամանակներում այն պատիժ էր դառնում թե ծնողների, թե աղջկա համարգ վախը միշտ սրտներում էր:
-Հերիք է, էլ ոչինչ մի պատմի,-նեղսրտեց Սաթենիկը,- ինչո՞ւ թույլ տվի այսքան երկար պատմես, չէ՞ որ քեզ հուզվել չի կարելի:
-Այսքան ժամանակ ոչինչ չեմ ասել: Ի՞նչ է դժվար էր ծեր հորաքրոջդ գոնե հիմա լսելը:
-Ոչ-ոչ, ես նման բան չեմ ասում,- հուզված ասաց Սաթենիկը:
- Հասկացիր, քեզ հետ խոսում եմ, պատմում ու գլխիս մեջ այս պատմածների հետ թափառում են մտքեր, գալիս են ձայներ, ծանոթ ու անծանոթ, սիրելի դեմքեր անցած-գնացած ժամանակներիցգգգ

***

-Ես ոչինչ չեմ կարող անել, ես ուժ չունեմ: Խնդրում եմ զանգիր Նյու-Յորք եւ Բոստոն, տեղյակ պահիր հորեղբայրներիդ ու հորաքրոջդ Արաքսիի անհուսալի վիճակի մասին,- ասաց ցավից կուչ եկած Սուրենն ու ձեռքը դրեց կողքին կանգնած կրտսեր եղբոր` Գրիգորի ուսին:
-Նա չէր ուզում մեզ անհանգստացնել: Երբ հարցնում էինք` ինչպե՞ս ես, միշտ ասում էր` ես լավ եմ, իսկ դուք է’լ ավելի լավ եղեք,-հուզված ասաց Գրիգորը:
- Իսկ ի՞նչ լուր կա Սաթենիկից,- հետո դիմելով որդուն, հարցրեց Սուրենը,-առավոտյան մայրդ ասաց, որ գիշերը լավ չի զգացել իրեն:
-Մեկ ժամ առաջ Խուանը զանգեցգ հիվանդանոց են տարել: Մի քանի րոպե առաջ էլ ինքս զանգեցի, դեռ նորություն չկա,- պատասխանեց Վաղարշակը:
-Լավ, միայն թե ամեն ինչ բարեհաջող ավարտվի,- հուզված ասաց Սուրենն ու մտավ հիվանդասենյակ: Որդին լուռ հետեւեց հորը: Մահճակալում պառկած էր էլ ավելի ծերացած ու սմքած Արաքսը: Շուրջբոլորը կաթիլային սիստեմի լարեր, սրտի աշխատանքը ցույց տվող փոքրիկ էկրան եւ բժշկական այլ սարքեր:
Լսվում էր Արաքսի թույլ ու խիստ անկանոն շնչառությունըգգգ

-Սաթենիկին աղջիկ ծնվեց, հայրիկ,- հորը մոտենալով, ասաց Վաղարշակը,- հենց նոր զանգեց Խուանը:
-Աղջի՞կ: Փոքրիկ Արա՞քս: Ուրեմն տա Աստված, որ նրա բարձի տակ դրված ծրարը լինի երջանկությամբ ու ծաղիկներով լիգգգ