Խավարից եկող լույսը

Բոլոր մեծ խորությունները
խավարի մեջ կարելի է տեսնել
Լ. Շանթ

Առավոտյան արթնանալով, նայեցի ժամացույցին: Տեր աստված, ես նորից ուշացա աշխատանքից: Ամեն անգամ այսպես է` հենց մի կարեւոր գործ եմ ունենում կամ ուշանում եմ կամ ինչոր բան է խանգարում գործիս ընթացքին: Արագ-արագ, ոտքի վրա, բերանս վառելով խմեցի սուրճս: Համը չզգացի:
Աստիճանների վրա էի, երբ դիմացս հայտնվեց փոստատարը.
-Վայ, Լիլիթ ջան, մի խնդրանք ունեմ, կկատարե՞ս,- ժպտալով հարցրեց կինը: Նա մեր «հարյուր» տարվա փոստատարն էր:- Ձեր վերեւի տատիկի մոտ եմ քանի- քանի անգամ եկել, բայց դուռը փակ եմ տեսնում: Ի՞նչ կլինի, երբ տեսնես, այս նամակը հանձնիր նրան: իտե՞ս, այսքան տարվա մեջ երկրորդ անգամ եմ նրան նամակ բերում,- ասաց նա, հետո թե` լսիր, իսկ մի՞գուցե նա ինչ-որ տեղ է մեկնել կամ...
-Նազելի տա՞տը, նա տանն է լինում, ես նրան երեկ եմ տեսել,- ասացի ու վերցրի սովորականից մի քիչ հաստ նամակը,- կտամ միայն երեկոյան: Իսկ հիմա ներեցեք, ես ուշանում եմ աշխատանքից:
Ու վազեցի ...
Օրս անցավ բարեհաջող, գործս լավ ընթացք ունեցավ: Իսկ ես վախենում էի: Զուր էր վախս: Խմբագրին ցույց տված իմ նոր հոդվածը, որի վրա ես երկար ժամանակ աշխատել էի` ընկնելով բազում փնտրտուքների ու տեղեկատվությունների մեջ, լավ ընդունվեց:
-Կտպագրենք,- հայացքը բարձրացնելով հոդվածից չոր ասաց նա, թեպետ նրա այդ խոսքի մեջ անգամ զգացի ինձ վստահելու, թեւավորելու շեշտը:

Օրն իջավ, երկինքը կամաց-կամաց սկսեց փոխել իր գույնը: Պատրաստվում էի տուն գնալ, երբ պայուսակիս մեջ հանկարծ նկատեցի փոստատարի տված ծրարը: Բոլորովին մոռացել էի: Ձեռքիս մեջ շուռումուռ տալով կարդացի ուղարկողի հասցեն` Արգենտինա: Սակայն ազգանունը չկարողացա կարդալ. անընթերնելի էր: Հետաքրքիր է` ո՞վ է ուղարկել Նազելի տատին այս նամակը: Որքան գիտեմ, նա ոչ ոք չունի: Իսկ մի՞գուցե ունի. ահա քեզ հեռավոր երկրից նամակ...
Քիչ բան գիտենք նրա մասին: Ծնվել է Վանում: Ջարդից փրկվել է, ապրել Բեյրութում, տարիներ անց շատ-շատերի հետ եկել է հայրենիք: Այսքանը միայն...Երբեք իր մասին չի պատմել, երբեք ոչ մեկի հետ չի կիսվել...
-Զարմանում եմ էս Նազելիի վրա,- հաճախ էր ասում տատս,- բա կինն էլ էսքա՞ն փակբերան: Մեջն ով գիտի՞ ինչ դարդ ու ցավ ունի. երբեք հոգին չի բացում:
Թեպետ Նազելի տատը վարժ խոսում էր արեւելահայերենով, բայց խոսքի շեշտադրությունն արեւմտահայերենինն էր: Եվ այն քիչ խոսքն էլ, որ լսվում էր նրա բերանից, հնչում էր ինչպես մի քաղցր մեղեդի:

Երեկոյան երբ տուն եկա, որոշեցի անմիջապես փոխանցել նամակը: Նազելի տատն ապրում էր մեզնից մի քանի հարկ վերեւ: Բարձրացա, հնչեցրի դռան զանգն ու սպասեցի: Լռություն էր...Նորից հնչեցրի, այս անգամ երկար պահեցի զանգի կոճակը: Հավանաբար տանը չէ` անցավ մտքովս: Բայց այս ուշ ժամին որտե՞ղ կարող է լինել: Արդեն ուզում էի հեռանալ, երբ լսեցի հողաթափերի քսքստոց, հետո դռան ճեղքից լույս երեւաց: Նորից մթութան մեջ է նստած` անցավ մտքովս: Մենք դա հեռու-հեռվից վաղուց գիտեինք...
-Ո՞վ է,- լսեցի ծեր կնոջ ձայնը:
-Ես եմ, Նազելի տատ, Լիլիթը ձեր չորրորդ հարկի,- որքան հնարավոր է պարզ ասացի ես:
-Լիլի՞թը,- հարցրեց ու բացեց դուռը: Կաղնե փայտե հին դուռը ճռռալով բացվեց: Դռների մեջ երեւաց ինքը` Նազելի տատը:
-Ինչ որ բա՞ն է եղել, ձագուկս,- շփոթված հարցրեց նա: Միշտ այդպես էր դիմում երեխաներին:
-Ձեզ նամակ ունեք: Փոստատարը մի քանի անգամ եկել է, բայց ձեզ տանը չի գտել: Առավոտյան ինձ հանձնեց. որ փոխանցեմ ձեզ:
-Հիմա շատ վատ եմ լսում: Զանգի ձայնն էլ գրեթե չեմ լսում: Եթե երկար չպահեիր, նորից չէի լսի,- մեղավոր ժպիտով ասաց նա, հետո հիշելով նամակի մասին, ասաց,- ի՞նչ նամակ է: Ո՞վ կարող է ինձ գրել:
-Արգենտինայից է: Իսկ թե ո՞վ է գրել, չեմ կարող ասել, ազգանունն անընթերնելի է,- նայելով նամակին, ասացի ես:
-Ասում ես` Արգենտինայից է:
-Այո:

-Հորաքրոջս տղան էր այնտեղ ապրում: Բայց նա վաղուց չկա,- ասաց ու ավելացրեց,- ներս արի:
Ես ներս մտա: Դուռն իմ ետեւից փակվեց: Տարօրինակ մի զգացում համակեց ինձ. ես առաջին անգամ էի ոտք դնում այդ բնակարանը: Հավատացած էի, որ հարեւաններից ոչ ոք այստեղ մտած չկա: Նազելի տատն առաջարկեց նստել: Նստեցի: Իսկ նա քսքստացնելով հեռացավ հարեւան սենյակ: Նայեցի շուրջս: Անչափ մաքրության հետ` աղքատիկ կահավորանք կար ժամանակի մեջ խունացած պատերով բնակարանում: Տիրոջ նման ծերացած էր ամեն ինչ շուրջբոլորը:
-Վերջին նամակը ստացել եմ երեսուն տարի առաջ: Այն ժամանակ Հակոբն արդեն հիվանդ էր, ծանր հիվանդ,- սենյակ մտնելով ու ցույց տալով դեղնած մի ծրար, ասաց կինը:- Իսկ դա ո՞ւմից է: Բացիր խնդրում եմ ու կարդա նամակը:
-Իսկ եթե այստեղ այնպիսի մի բան գրված լինի, որ ես չպետք է իմանամ,- ասացի ես:
-Ջանը~մ, ի՞նչ պետք է գրեն իմ տարիքի կնոջը,- ժպտալով հարցրեց տատն ու նստեց իմ կողքին` հին ու մաշված բազմոցին:
Բացեցի նամակը, այն անգլերենով էր: Տիրապետելով այդ լեզվին շատ, թե քիչ` սկսեցի կարդալ եւ միաժամանակ թարգմանել:
« Անծանոթ ազգականուհուս` Նազելիին,

Ես Ձեզ չեմ ճանաչում, թեպետ մենք բարեկամներ ենք: Երբ փոքր էի , հաճախ էի լսում Ձեր անունն իմ մեծ պապի շուրթերից: Բայց դա շատ վաղուց էր: Մեծ պապս մահից առաջ նամակ է թողել հորս` խնդրելով ուղարկել Ձեզ: Բայց հայրս պապիս մահից հետո երկար չապրեց, երկու շաբաթ անց նա ավտովթարից զոհվեց: Ծրարը մնաց. չհասավ տիրոջը: Միայն վերջերս ես քրքրելով որոշ հին թղթեր, տեսա պապիս նամակը` ուղղված Ձեզ: Այն Ձերն է: Հարգանքներով Ձեր բարեկամ` Հակոբ Արմենյան»:
-Ուրեմն րիգորն էլ չկա,- ինքն իրեն ասաց հուզված կինը:
Նամակի մեջ մեկ այլ ծալված թուղթ կար` նամակ: Բացեցի այն ու հանկարծ, նրա միջից մի շատ փոքրիկ, սեւ իր ընկավ: Ձեռքս մեկնեցի ու բարձրացրի. մի փոքրիկ կաշվե պարկ էր: Բացեցի պարկը, ներսում սեւ մազափունջ էր, կապված կարմիր թելով:
-Մազափունջ է,- շփոթված ասացի ես ու մեկնեցի Նազելի տատին:
-Մասունք է,- ասաց նա ու դողդողացող ձեռքերով վերցրեց եւ մոտեցրեց աչքերին,- բայց ումն է, չի՞ գրված:

-Հավանաբար գրված է, հիմա կկարդամ,- ասացի ու շարունակեցի.« Իմ շատ անուշիկ քույրիկ, ուղարկում եմ այս մազափունջը քեզ, պահիր խնդրում եմ այնքան, որքան կապրես: Դա մորս` քո հորաքրոջ, մազերից եմ կտրել: Շատ-շատ վաղուց էր դա: Ես երիտասարդ էի... Լոնդոն ուսանելու մեկնելուց առաջ կտրեցի մազափունջն ու սրտիս մոտ պահած տարա Անգլիա: Թվում էր այդ ամբողջ ժամանակ մայրս ինձ հետ էր:
իտես, որ ծանր հիվանդ եմ, ուստի չեմ ուզում այդ փոքրիկ, բայց թանկ իրն ինձ հետ մեռնի: Խնդրում եմ, պահիր ինչպես մասունք, որպես մասն քո հորաքրոջ, մեր գերդաստանի, մեր մեծ, բայց վաղուց պատառ-պատառ եղած ու կորցրած ընտանիքի: Փոխվել է սերունդը, մեր հողի ու մասունքների իմաստն ու արժեքը: Ուզում եմ, որ հենց դու պահես այն: Սա իմ վերջին խոսքը կլինի քեզ ուղղված: Աստված պահապան լինի քեզ: Քեզ սիրող ու հիշող, քո եղբայր` Հակոբ»:
-Երեսուն տարի առաջ է գրել նամակը,- նայելով նամակի տարեթվին, ասացի ես:
-Մահից քիչ առաջ հավանաբար, վերջին նամակն է եղել: Իսկ ես ենթադրում էի, որ այն մյուսն է եղել վերջինը,- ավելացրեց կինն ու կաշվե փոքրիկ պարկը մոտեցրեց շուրթերին, հետո դրեց ծոցը` չորացած կրծքի վրա: Աչքերը թացացան:-Բայց ախր իմ մեռնելու ժամանակն էլ է: Բայց ես ոչ ոք չունեմ, որ փոխանցեմ: Ուստի մասունքը կմեռնի ինձ հետ...

-Չէի կարող պատկերացնել, որ նման տխուր պատմության վկան կլինեմ,- ասացի ես, - բայց գնալուց առաջ ուզում եմ ձեզ մի հարց տալ` ինչո՞ւ է լույսը միշտ մարած ձեր տանը, իսկ օրը ցերեկով` վարագույրներով ծածկված պատուհանները: Մի՞թե դուք լույսի կարիք չեք զգում:
Կինը հեռացավ: Մնացի կանգնած: Չգիտեի ինչպես ներողություն խնդրել հարցիս համար. հավանաբար այն տխրեցրեց նրան, դուր չեկավ: Մի փոքր անց, զգացի սուրճի անուշ բույրը: Հետո նույն քսքստոցով, սկուտեղի վրա սուրճի բաժակներով` սենյակ մտավ ծեր կինը.
-Նստիր ձագուկս, սուրճ կխմենք ու կգնաս: Չեմ հիշում, ե՞րբ եմ վերջին անգամ ինչոր մեկի հետ սրճել,-ասաց ու փոխեց խոսքի ուղղությունը,- իսկ ո՞վ ասաց ես լույս չեմ սիրում, պարզապես խավարն է ինձ հարազատ:
Նման համեղ սուրճ ես երբեք չէի խմել: Այն նման էր Նազելի տատի խոսքին` տաք ու քաղցր:
Եվ հանկարծ` ի զարմանս ինձ, նա սկսեց խոսել...
Պատմում էր հենց ԻՐ պատմությունը, որ այդքան ժամանակ պահել է, ոչ մեկին թույլ չտալով թափանցել իր ներաշխարհը` միշտ լուռ ու փակ մնալով մյուսների համար: Եվ հիմա ես բացեցի այդ դուռը` տեսնելով դեռ երեսուն տարի առաջ չուղարկված մասունքը: Բացեցի ու ազատեցի Նազելի տատին իր հուշերի ծանրությունից, որ համոզված եմ էլ ավելի կծանրանար մասունքի հայտնվելով:

Նա պատմում էր, իսկ ես ուշադիր լսում էի ու նայում ծերացած ու ցամաքած դեմքին: Տարիների բեռից կքվել էր: Ուզում էի պատկերացնել` ինչպիսի՞ նրբիրան ու գեղանի աղջիկ է նա եղել: Ո՞ւմ է սիրել: Ի՞նչ երազներ է ունեցել սիրո ու ապագայի, ի՞նչ գեղեցիկ հույսեր է փայփայել: Բայց ավա~ղ, հույսը, երազը բողբոջած պոկվել ու տրորվել է, թողնելով միայն մի թաց ու կանաչ հետք...
Դարասկզբին երկնքի կապույտն իրենց գլխավերեւում խտացավ ու փոխվեց սեւի: Ինչպես մեծերից մեկն է ասել` աշխարհի մեջ էին, բայց ո~չ, նրանից դուրս էին, շա~տ հեռու...
Հաշված օրերի ընթացքում փշուր-փշուր եղավ իր ու մյուսների ճակատագիրը: Կյանք կոչվածը մորթվեց, հալվեց, անհետացավ Դեր-Զորի անապատներում...Չկան, չեն եղել: Որտե՞ղ են, ցույց տվեք...
Ինքը մնաց մենակ: Բոլորովին միայնակ: Իր մեծ գերդաստանից միայն ինքը` ութ տարեկան աղջնակը, փրկվեց: Նաեւ հորաքույրն ու նրա որդին, որոնք այդ դեպքերից քիչ առաջ մեկնել էին Բուենոս-Այրես: Հորաքրոջ ամուսինն Արգենտինայում պղնձի հանքերի ընկերության անդամ էր:
Նրանց այլեւս չտեսավ Նազելին: Միայն քառասուն տարի անց նա տեղեկացավ նրանց մասին: Հորաքույրն արդեն չկար:

Փոքրիկ Նազելին Բեյրութի ամերիկյան որբանոցում ապրեց, կրթություն ստացավ: Դեռ այնտեղ նկատեցին, որ փոքրիկը մթության մեջ ավելի հաճախ է լինում, խոսում ինքն իր հետ: Համարեցին այդ վիճակը երեխայի տեսածին, ապրածին: Չփոխվեց սովորույթը, ավելին` սիրեց պարզապես խավարը:
- Անցյալս ինձ բաց չի թողնում: Երբ եկա հայրենիք` արդեն հասուն մարդ էի, մտածեցի` վերջ, կթոթափվեմ ու կազատվեմ այդ ծանր բեռից: Բայց սխալվեցի: Չփոխվեց ոչինչ: Իսկ ծերանալով սկսեց ինձ թանկ դառնալ մղձավանջներով ու տեսիլքներով պարուրված անցյալս:
Կյանքս արդեն հեռանում է ինձնից, իր հետ տանելով իմ պատմությունը, որ նաեւ իմ նման հազար-հազարավոր մարդկանց պատմության կրկնությունն է:
-Դու, Լիլիթ, հարցնում ես` ինչո՞ւ եմ սիրում խավարը: Ախր դեռ վաղ հասակից նրան եմ սպասում: Ես վաղուց մահացած եմ լույսով, արեւի տակ` կենդանի մահացած: Այդպես զարմացած մի նայիր, -ասաց ու շարունակեց:- Հասկանո՞ւմ ես ձագուկս, բոլոր հարազատներս խավարում են ինձ հյուր գալիս: Ու ես այդ ընթացքում եմ միայն ապրում, նրանց հետ, նրանց մեջ: Իմ լույսը խավարում եմ տեսնում, ղողանջներ լսում ու զրուցում, զրուցում...Հիմա էլ այդ ամենին գումարվեց այս մասունքը` անցյալից եկած վկան...
Ի՞նչ կարող էի ասել այդ կնոջը` ոչինչ...
Երբ դուրս ելա նրա բնակարանից սիրտս ահավոր լցված էր: Արցունքներիս ազատություն տվեցի միայն դրսում:

Իսկ Նազելի տատը հավանաբար նորից նստել է բազմոցին, մարել լույսն ու սպասում է իր հյուրերին...
Այդ բարի ու տառապած կինը մեր մեջ էր, բայց ոչ մեզ հետ...