1 11-րդ կարմիր բանակի ճնշման տակ, համաշխարհային հեղափոխության մոլուցքով տարված, հայ բոլշեւիկների ջանքերով Լեռնային Ղարաբաղում 1920թ. մայիսին հաստատվեցին խորհրդային կարգեր։ Երկրամասի հայությունն իր գալիք ապագան միամտորեն կապեց նոր կարգերի հետ եւ հոգու ջերմությունն ու աշխատանքային ավյունը անմնացորդ նվիրաբերեց խորհրդային կարգերի ամրապնդմանը։
Արցախահայության այն հույսը, թե խորհրդային կարգերի հաստատումը կնպաստի մայր հայրենիքի հետ Արցախի միացմանը, շուտով հօդս ցնդեց եւ միանգամայն պարզ դարձավ, որ 11-րդ կարմիր բանակը երկրամասը բռնազավթել է հօգուտ Խորհրդային Ադրբեջանի։
Տիրելով Արցախին, 11-րդ կարմիր բանակը 1920թ. հունիսին ժամանակավորապես նվաճեց նաեւ Զանգեզուրի մի մասը։
Գարեգին Նժդեհի ազատագրական բանակի հարվածների տակ 11-րդ կարմիր բանակը ստիպված հանգրվանեց Արցախում։ Անպատժելիության մթնոլորտում Արցախում լայն ծավալ ստացան բռնություններն ու ալան-թալանը։ 1920թ. նոյեմբերի 30-ին Գարեգին Նժդեհը 11-րդ բանակի հրամանատարներից մեկին՝ Սեմյոնովին գրած նամակում, մերկացնում է կարմիր բանակի հակահայկական, հակաժողովրդական գործունեությունը։ Նա փաստերով ցույց է տալիս, թե հուլիսից մինչեւ նոյեմբերի վերջը այդ «ազատարարները» Ադրբեջանի եւ բոլշեւիկների պահանջով ինչպիսի անմարդկային արարքներ են կատարել Սյունիքում եւ Արցախում՝ թալանելով, առանց այն էլ կարիքի մեջ գտնվող Ղարաբաղը եւ Զանգեզուրը։ Նժդեհը կարմիրների պարտության պատճառները համարում է նրանց քաղաքական անհամբերությունն ու աղանդավորությունը 1։
Հարկ է նշել, որ ի տարբերություն Խորհրդային Հայաստանի, Լեռնային Ղարաբաղում բոլշեւիկները եկեղեցու եւ հոգեւորականության նկատմամբ ավելի անսանձ ու կամայական քաղաքականություն էին վարում։ Եթե Խորհրդային Հայաստանում եկեղեցին դիտվում էր որպես նոր կարգերին ընդդիմադիր ուժ, ապա Ղարաբաղում, միաժամանակ, համարվում էր հակաադրբեջանական շարժման ոգեշնչողն ու կազմակերպիչը։ Պատահական չէր, որ 1920թ. ամռանը մի խումբ ձերբակալված հայրենասերների շարքում կային նաեւ հոգեւորականներ։ Արմենակ Ղարագյոզյանի հրամանով ձերբակալվեցին Տեր-Մեսրոպ Շահնազարյանը, Դալի Մահրասան, Բեգլար Միրումյանը, Կարապետ Ասլանյանը, կապիտան Արամյանը եւ ուրիշներ, որոնց տարան Թարթառ՝ հանձնեցին թուրք դահիճներին, որոնք էլ բոլորին կացնահարեցին2։
Պաշտոնապես ճանաչելով եկեղեցու անկախությունը, պետությունն իրականում միջամտում էր նրա գործերին, փորձելով ժողովրդին հակադրել հոգեւորականությանը։
Ժողովրդի քաղաքական լուսավորական աշխատանքների մեջ հատուկ տեղ էր գրավում հակակրոնական ագիտացիան եւ պրոպագանդան։
Բոլշեւիկ ղեկավարները բծախնդիր եռանդով ձեռնամուխ էին լինում աթեիստական դաստիարակությանը։ Տեղական իշխանության մարմինները գյուղերում կազմակերպում էին հրապարակային դասախոսություններ, հրավիրում էին այսպես կոչված մասնագետ աթեիստների, որոնք իրենց հայեցակետով բացատրում էին կրոնի ծագման, կրոնական տոնակատարությունների առաջացման պատճառները։
Գյուղական խորհուրդները եւ կուսակցական բջիջները խրճիթ-ընթերցարաններին կից կազմակերպում էին բնագետների եւ անաստվածների խմբակներ, որոնցում պարտադիր կերպով ընդգրկում էին ողջ չափահաս բնակչությանը։ 1928թ. մարզում կար 63 անաստվածների միություն եւ 58 հակակրոնական խմբակ3։
Ստալինյան բռնությունների սաստկացման պայմաններում «անաստվածների խմբակները» վերափոխվեցին «Մարտնչող անաստվածների միության»։
Մարզում հավատացյալ ժողովրդի դարերից եկած ավանդույթները շահարկելով՝ կազմակերպում էին հասարակական կարմիր կնունք կամ ինչպես արձագանքել է ժամանակի մամուլը՝ մի շարք ընտանիքներ իրենց նորածին
