Արցախը Հայաստան երկրի հնագույն եւ կենսունակ մարզերի թվում այն եզակիներից է, որ կարողացել է պահել-պահպանել իր ամբողջականությունը, որոշ ընդհատումներով նաեւ քաղաքական անկախությունը: Միաժամանակ նա հանդիսացել է ազգային ազատագրական պայքարի հզոր պատվարը, հույսերի կղզի, վերածննդի խորհրդանիշ: Այստեղ՝ Փոքր Կովկասի անմատչելի, անտառապատ լեռներում հայ ժողովուրդը դիմակայել է նաեւ Արեւելքից խուժած քոչվոր ցեղերի ասպատակություններին՝ պահպանելով իր տեղական ինքնավարությունը, ազգային դեմքը, մշակույթը, սրբավայրերը:
Արցախ-Ղարաբաղը հարուստ է պատմական անցյալի եւ տարբեր դարաշրջանների տարաբնույթ պատմամշակութային հուշարձաններով: Դրա պերճախոս վկայություններից են նաեւ ոչ մեծ երկրամասում արձանագրված ավելի քան 20 հազար պատմաճարտարապետական, հայկական-քրիստոնեական հուշարձանները, որոնց զգալի մասը կառուցվել է վաղ, միջին եւ ուշ միջնադարում եւ բացառիկ դեր է խաղացել հայ ժողովրդի արցախյան հատվածի պատմական ճակատագրում: Սա, հիրավի, ոչ միայն հսկայական հարստություն է, այլեւ անսպառ հպարտության աղբյուր: Վանքային համալիրներում, նշանավոր եկեղեցիներում, անգամ խավարի ու մղձավանջի պայմաններում, անմար կրակի պես բոցկլտացել է ազգապահպանության անշեջ կրակը: Դրանք երկրամասում լուսավորություն, կրթություն տարածող առաջին օջախներն էին, հովանի՝ գրչության ծաղկմանը: Այդ կոթողները միաժամանակ պատմության, ճարտարապետության այն հուշարձաններից են, որոնք իրենց սքանչելի արվեստով անջնջելի կնիք դրեցին լեռնոտ երկրամասի դեմքին, զգալի չափով հարստացրին հայոց ազգային մշակույթը եւ մարմնավորեցին հայ ճարտարապետության մի առանձին՝ արցախյան դպրոցը։
Ադրբեջանի բռնապետության ենթակայության տակ գտնվելու տասնամյակներին Լեռնային Ղարաբաղի հայության կյանքի բոլոր բնագավառներում արմատավորված ծայրաստիճան աղետալի վիճակը վկայում է, որ հայկական երկրամասում թուրք-ազերիների իրականացրած քաղաքականությունը, կազմակերպած հանցագործությունների յուրօրինակ շղթան, ունեցել է մի անսքող նպատակ՝ հնարավորին չափ արգելակել սոցիալ-տնտեսական զարգացումը, ոտնահարել հայ բնակչության շահերը, իրավունքները, ստեղծել անտանելի վիճակ եւ դրանով իսկ արագացնել հայրենի երկրամասից հայերի դուրս մղումը: Հայերը, որ 1923 թվականին, Լեռնային Ղարաբաղը Ադր. ԽՍՀ-ին բռնակցելու ժամանակ կազմել էին բնակչության 94,4 տոկոսը, 1979 թ. մարդահամարի տվյալներով ոչ միայն չեն ավելացել, այլեւ պակասել են 18,7 տոկոսով: Նշված ժամանակաշրջանում հայկական երկրամասի քարտեզից վերացվել են 47 հայկական գյուղեր, փակվել եւ ավերվել են 44 բնակավայրերում գործող 54 արդյունաբերական ձեռնարկություններ, կտրտվել եւ արմատահան են արվել հազարավոր հեկտար շահութաբեր այգիներ, էրոզիայի է ենթարկվել վարելահողերի, արոտավայրերի զգալի մասը:
Դրությունն ավելի ողբերգական էր մարզի հայկական ազգային մշակույթի բնագավառում: Գոյություն ունեցող 600 եկեղեցիներից ու վանքերից չէր գործում եւ ոչ մեկը: Պանթուրքիզմի գաղափարախոսությամբ տառապող թուրք-ազերիները ակնհայտորեն չէին կարողացել հաշտվել այն մտքի հետ, որ մուսուլմանական հանրապետությունում գոյություն ունենա քրիստոնեական-հայկական առանձին մշակույթ: Դրա համար էլ ամեն կերպ փորձել են հիմնովին ավերել կամ սեփականաշնորհել նրա մշակույթը: 1930-ական թվականների սկզբին հայ հավատացյալների առաջ ամուր փակվեցին վանքերի, եկեղեցիների դռները, հոգեւոր հայրերը քշվեցին Սիբիր, եկեղեցական արժեքավոր գրքերը, սրբապատկերները այրվեցին, իսկ գույքը կողոպտվեց: Եվ ապա սկսեցին բոլշեւիկների որդեգրած աթեիստական դիրքերից ոչնչացնել, ձեւափոխել, փարախների-գոմերի վերածել եկեղեցիները, վանքերը, ջարդել-փշրել խաչքարերը, տապանական կոթողները եւ դրանք իբրեւ էժան շինանյութ օգտագործել նորակառույցներում: Փաստորեն մշակույթի մի կատարյալ ջարդ է իրականացվել: Կողոպտվել, ոչնչացվել է մի ամբողջ պատմություն: Մեկ բառով՝ կատարվել է վանդալիզմ, այն էլ մոլեգնող վանդալիզմ, որին զոհ են գնացել ոչ միայն վանքերը, եկեղեցիները, խաչքարերը, բնակավայրերը, գերեզմանոցները, այլեւ ինքնավար մարզի հայ բնակչությունը:
Այսպիսով, Անդրկովկաս թափանցած եւ հայկական պատմական տարածքներում հիմնավորված ազերի-թուրքերը, համագործակցած Ռուսաստանի կոմունիստական գործիչների եւ Սովետական Միության թուրքամետ ղեկավորության հետ, անհաշիվ տառապանքներ պատճառեցին տեղաբնակ հայությանը: Փաստորեն XX դարում Ղարաբաղում, եւ ոչ միայն Ղարաբաղում, անարգել իրականացվեց հայերի հետապնդման, ոչնչացման ու տեղահանման մի համալիր ծարագիր: Միայն ղարաբաղյան ազատագրական հուժկու պայքարը խափանեց հայկական երկրամասը հայաթափելու նրանց հրեշավոր մտադրությունը՝ փրկելով նաեւ ԼՂՀ տարածքում հրաշքով պահպանված հուշարձանները վերահաս կործանումից:
Բաքվում 1963 թ. տպագրված «Լեռնային Ղարաբաղ» գրքի 75-76-րդ էջերից ստորեւ բերվող տողերը ակներեւ վկայում են, թե հայկական հուշարձաններն ավերելու, ոչնչացնելու ինչպիսի ագրեսիվ մտայնություն ու մթնոլորտ գոյություն ուներ Ադրբեջանում: Փաստորեն պետականորեն կոչ էր արվել ոչնչացնել քրիստոնեական եկեղեցիները, վանքերը, ճարտարապետական վսեմ հուշարձանները, որովհետեւ, ինչպես գրված է նշված գրքում, «դրանց բազմազանության առկայությունը ցույց է տալիս, թե որքան շատ է եղել կաշկանդված Ղարաբաղի բնակչությունը կրոնական կապանքներում», որից նա հազիվհազ «ազատագրվել է շնորհիվ Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ ռեւոլյուցիայի»:
Սա դեռ ոչինչ: Գրքում առանց դիմակի հուշարձաններ կոչվելու իրավունքից զրկում են ճարտարապետական գլուխգործոց մոնումենտալ կառույցները, վանքային խոշոր համալիրները, ժանյակազարդ խաչքարերը, ազգապահպան, գրչության, դպրության օջախներ հանդիսացող եկեղեցիները: «Լեռնային Ղարաբաղում,- կարդում ենք նշված գրքում,- բազմաթիվ վանքերի, եկեղեցիների եւ խաչքարերի թվարկումը պատմական հուշարձանների շարքում թվում է, որ ոչ մի արժեք չունի ոչ քաղաքական, ոչ կուլտուրական տեսակետից, որովհետեւ ակներեւ է նրանց բացասական դերն ու իմաստը ժողովուրդների հասարակական կյանքում եւ մանավանդ մեր սոցիալիստական իրավակարգում»: Անվիճելի է, որ նպատակ է հետապնդվել ոչնչացնել քրիստոնեական հայկական մշակույթի հետքերը: Եթե դա այդպես չէ, ապա ինչո՞ւ վանքերի, եկեղեցիների, սրբերի շարքում չեն թվարկվում մուսուլմանական մզկիթները, այվանները: Բայց չէ՞ որ մզկիթներում մարքսիզմ-լենինիզմի գաղափարներ չէին քարոզվել եւ ոչ էլ կրոնական կապանքներ փշրվել: Ահա թե Ադրբեջանում հայկական հուշարձանների նկատմամբ ինչպիսի թշնամական տրամադրություն կար: Ճիշտ այնպես, ինչպես Աֆղանստանում թալիբներն էին ոչնչացրել ոչ իսլամական հուշարձանները: Եվ այդ չէ՞ր պատճառը, որ բոլորի լռության պայմաններում մեկ ամսվա ընթացքում հողի երեսից մաքրեցին Շուշիի հայկական քաղաքամասը, որը գրեթե ամբողջությամբ պահպանվում էր: Թեեւ կար որոշում այն հիմնովին վերականգնելու վերաբերյալ: Սակայն վերականգնելու փոխարեն ազերի-թուրքերը ավերեցին հայկական քաղաքի 7 հազար շինությունների հետ միասին նաեւ Ագուլեցոց սբ. Աստվածածին, Մեղրեցոց սբ. Աստվածածին եկեղեցիները, Կուսանաց վանքը, հունա-ռուսական եկեղեցին, բուլդոզերներով հողին հավասարեցրին հայկական գերեզմանոցները:
Այս ամենը տեղի է ունեցել ադրբեջանական իշխանությունների հանձնարարությամբ, բաքվեցի ճարտարապետ-քաղաքաշինարարների բացահայտ կոչերով: Այսպես, Բաքվում ռուսերեն լույս տեսնող «Ստրոիտել» թերթը (2/II 1966թ.) տպագրել է ոմն ճարտարապետ Կ.Սայիդովի հոդվածը, որտեղ նա կոչ էր անում Շուշիում իրականացնել նոր վանդալիզմ, ավերել հայկական գերեզմանոցները, հրաշքով փրկված հուշարձանները: Քանզի ինչպես նա է գրել, «Մեռածները (հայերը - Շ.Մ.) կերան ապրողներին» (ադրբեջանցիներին - Շ.Մ.): Սակայն, իրականում, հայաթափված քաղաքում բնավորված ադրբեջանցիները հեշտությամբ ոչ միայն կերան, այլեւ մարսեցին մեռած հայերի գերեզմանաքարերը:
Իսկ ինչո՞ւ կերան «մեռածներին», քանդեցին եկեղեցիները, ավերեցին գերեզմանոցները: Եթե հաշվի առնենք այն հանգամանքը, որ հայկական գերեզմանոցներում պահպանվում էին տասնյակ հազարավոր մահարձաններ, որոնց վրա եղած հայերեն արձանագրությունները ունեին XVIII դարի թվագրություններ, ապա ադրբեջանական վայրագների դիրքորոշումը բավական պարզ էր դառնում: Չէ՞ որ չափից ավելի ուժեղ եւ անվիճելի փաստարկ է հայկական գերեզմանատների (XVIII-XX դդ.) գոյությունը՝ ադրբեջանական կեղծարարների պատմական պատվախնդրության համատեքստում: Չէ որ նրանք անընդհատ փողհարում են, թե «Շուշին XVIII դարի ադրբեջանական քաղաք է» եւ իբր թե այնտեղ «Ադրբեջանի հյուրընկալ հողում հայկական առաջին գաղթականները հայտնվել են 1828 թ. հետո»: Իբր ԼՂԻՄ-ում չկա մի գերեզմանաքար, որ ունենար այդ տարեթվից առաջ գրություն: Ծիծաղելի է, եւ ոչ միայն ծիծաղելի:
Միայն ԼՂՀ տարածքում պահպանվում է մոտ երկու հազար հին գերեզմանատուն՝ հայկական արձանագրություններ կրող հարյուր հազարավոր մահարձաններով, խաչքարերով, որոնք ունեն VIII-XVIII դարերի թվագրություններով հայերեն տապանագրեր: Անհավատալի է, որ մեր հարեւանները տեղյակ չլինեին այդ ամենին, քանի որ մահարձանների ու արձանագրությունների մասին տարբեր լեզուներով բազմաթիվ հրատարակություններ կան: Օրինական հարց է ծագում՝ ինչպե՞ս կարող է Շուշին ադրբեջանական քաղաք հայտարարվել, երբ այնտեղ գտնվող 8 գերեզմանոցներից 7-ը հայկական-քրիստոնեական է եւ միայն մեկը՝ ադրբեջանական, որտեղ թաղումները սկսվել են 1920 թ. եղերական մարտի 23-ից, այսինքն հայերի ցեղասպանությունից հետո միայն: Որպեսզի նման հարց այլեւս չառաջանար, թուրք-ազերիները քաղաքի հայկական ավերակները մաքրելուց հետո սկսեցին ավերել հինգ եկեղեցիները, յոթ գերեզմանատները եւ հրաշքով պահպանված հայկական այլ բնույթի հուշարձանները, որոնք ձեւափոխվելով չէին հարմարեցվել մուսուլմանական ճարտարապետության ոգուն... Այդ ամենի վառ եւ հրեշավոր պատկերները տրված են «Շուշի՝ ողբերգական ճակատագրի տեր քաղաքը» ռուսերեն, անգլերեն առանձին հրատարակություններով (Երեւան, 1997, 1999 թթ.) տպագրված պատկերազարդ աշխատություններում:
Խորհրդային իշխանության 70 եւ արցախահայությանը պարտադրված կործանիչ պատերազմի յոթ տարիներին, թուրք-ազերիները ոչնչացրել են մշակույթի հազարավոր հուշարձաններ, քրիստոնեական-հայկական քաղաքակրթության գլուխգործոցներ, ավերել ու կողոպտել են Արցախի, Ուտիքի, Նախիջեւանի, Գարդմանքի հայկական մշակույթի անգնահատելի գանձերը: Այսօր դժվար է չափել այն կորուստները, որ հայ մշակույթը կրել է Բաքվի կողմից ստեղծված արհեստական արգելքների եւ հետապնդումների հետեւանքով: Իսկ ինչքան են այն կորուստները, որ հաճախակի հասցվել են հայկական երկրամասին, նրա մտավորականության ոչնչացման ու դուրս մղման ճանապարհով: Հայկական մշակութային ամբողջ ժառանգությունը համարյա թե թաքցված, յոթ փականքի տակ է եղել: Լեռնային Ղարաբաղի եւ հարակից հայկական շրջանների պատմության եւ մշակույթի հարցերին դիմելիս Բաքվում միշտ ելնում էին անցյալ դարի 30-ական թվականներին արմատավորված «այն ամենը, ինչ գտնվում է Ադր. ԽՍՀ տարածքում, պատկանում է ադրբեջանցիներին» սկզբունքով: Փաստորեն կանխամտածված քողարկման, նենգափոխման ճանապարհով սիստեմատիկաբար կեղծվել էր Արցախ-Ղարաբաղի պատմությունը, կամայականորեն որոշվել հուշարձանների ազգային պատկանելությունը: Մի խոսքով՝ մի սերնդի աչքի առաջ օրը ցերեկով կողոպտվել էին արցախահայության պատմությունը, ազգային հարուստ մշակույթը:
Արցախահայությունը զրկված էր իր պատմության, մշակույթի կամ թեկուզ առօրյա կյանքի մասին որեւէ ուղեցույց, գրքույկ կամ աշխատություն տպագրելու, թանգարաններ ստեղծելու, պեղումներ կատարելու, հուշարձանները ուսումնասիրելու, վերականգնելու, ազգային տոներ նշելու հնարավորությունից: Դպրոցներում արգելված էր հայ ժողովրդի պատմության, աշխարհագրության դասավանդումը: Բարձիթողի վիճակում էր գտնվում անցյալի մշակութային արժեքների ցուցադրությունը, պահպանությունը: Այլ խոսքով՝ Ղարաբաղի հայերի ձեռքերն ամուր կաշկանդված էին, լեզուները սեղմված ատամների արանքում:
Այդ պայմաններում Բաքուն հաճախակի լույս աշխարհ է հանել չփաստարկված, գիտական տեսակետից կեղծ, շատ դեպքում քմծիծաղ հարուցող, անհեթեթ, սնամեջ դատողություններ, առաջ քաշել բոլորովին անհիմն տեսակետներ եւ այդ ամենը ներկայացրել որպես Արցախ-Ղարաբաղի պատմություն: Իսկ երբ հայերից մեկնումեկը, այնուամենայնիվ, համարձակվել է դրանց պատասխանել, տեղն ու տեղը նա պիտակավորվել է ժամանակի մտայնության խորթ «իզմերով» եւ հալածանքներով դուրս քշվել հայրենի երկրամասից:
Հայկական հուշարձանների ավերմանը մասնակցություն են ունեցել նաեւ ադրբեջանցի հնագետները, երկրաբանները, անասնապահները, ինչու չէ նաեւ գրողները: Այսպես, պայթուցիկ նյութեր են օգտագործվել Մեծ Թաղերի Ծծախաչ, Ազոխի Որվան քարանձավներում, Ամարասի սբ. Գրիգորիսի դամբարանում, Խաթրավանքում, Քաղաքատեղում: Հորաններ են փորվել Դադիվանքի հնագույն հուշարձանների հիմքերի տակ, ավտոդողեր վառել Շուշիի Սբ. Ամենափրկիչ եկեղեցու որմնամույթերին անմիջապես մոտ, միտումնավոր ստեղծելով հուշարձանները ավերելու բարենպաստ պայմաններ: Հարյուրավոր եկեղեցիներ, վանքեր ձեւափոխվել եւ օգտագործվել են որպես փարախներ, կացարաններ, պահեստներ: Հայկական հուշարձանների պեղումների ընթացքում հայտնաբերված արժեքները տեղափոխվել են Բաքու, շատ դեպքերում էլ՝ վերածվել առուծախի առարկայի: Մինչդեռ համաձայն գոյություն ունեցող կարգի ինքնավար մարզի տարածքում պեղումների ընթացքում հայտնաբերված հնագիտական նյութերը պետք է հանձնվեին մարզային պետական պամաերկարգիտական թանգարանին: Դեռ ավելին, Ադրբեջանի լծի տակ եղած տարիներին Լեռնային Ղարաբաղից եւ հարակից հայկական շրջաններից Բաքու են տարվել տասնյակ հազարավոր հայկական՝ արցախատիպ հնաոճ գորգեր, կարպետներ, խուրջիններ, մեծ քանակությամբ ոսկերչական, արծաթագործական եւ ազգագրական բնույթի թանկարժեք զարդեր: Միաժամանակ, դուրս են տարվել նաեւ հազարավոր հայկական թանգարանային արժեքներ: Բերեմ օրինակ. Ադր. ԽՍՀ Մշակույթի նախարարը, Ադր. ԿԿ կենտկոմի թելադրանքով ուղակի հրաման է արձակել (30/XII-69թ.) եւ կրկնակի գրությամբ (12/I-70թ.) պարտադրել Լեռնային Ղարաբաղի պետական պատմաերկրագիտական թանգարանի ղեկավարությանը, որպեսզի շտապ Բաքու ուղարկվեն հայկական թանգարանի Մայր մատյանում գրանցված հնագիտական, ազգագրական թանկարժեք հայեցի ցուցանմուշները:
Ի դեպ, Ադրբեջանի բոլոր թանգարաններում պահվում եւ ցուցադրվում են հայ մշակույթի հազարավոր արժեքներ: Այցելուներին նրանք ներկայացվում են ուղղակի՝ «գորգ ադրբեջանական հին գրությամբ» կամ «խաչդաշ ալբանական գրությամբ»: Սրանով էլ սպառվում է ցուցանմուշի մասին հաղորդվող տեղեկությունը: Չեն նշվում հուշարձանի արարման ժամանակը, գտնվելու տեղը եւ որ ամենից կարեւորն է, վիմագիր արձանագրության բովանդակությունը: Մինչդեռ ցուցադրված գորգի, բարձրաքանդակի, տապանական կոթողի եւ մետաղյա անոթների վրա հստակ նշմարվում են հայերեն գրությունները, որոնք առանց որեւէ դժվարության կարդացվում են: Կամ XII դարի հայկական խաչքարն, որը գտնվում էր Վաչագան Բարեպաշտի եկեղեցում, 1980-ական թվականներին ադրբեջանցի «վերականգնողները» ճչացող անգրագիտությամբ քերել, ջնջել են հայերեն արձանագրությունն ու խաչը եւ, բերելով Աղդամի երկրագիտական թանգարան, ցուցադրել որպես «ադրբեջանական հնագույն հուշարձան»: Կարելի է նմանօրինակ փաստերի մասին երկար գրել, բայց հավանաբար դրա կարիքը չկա, քանզի ընդհանուր պատկերը հասկանալի է:
Դեռ ավելին, մի կողմից խրախուսվել է հայկական հուշարձանները քերելով, կեղծելով, ձեւափոխելով ադրբեջանական դարձնել, իսկ մյուս կողմից քաղաքական պիտակներ կպցնելով՝ արգելվել են հայկական ինքնավար մարզի պամաերկրագիտական թանգարանում ցուցադրել հայեցի հնագույն արժեքավոր ցուցանմուշներ: Թանգարանի տնօրենի հարցը կուսակցական մակարդակով քննվել է ու խիստ նկատողություն հայտարարվել միայն այն բանի համար, որ նա համարձակվել է ցուցադրել Լեռնային Ղարաբաղում հայտնաբերված բազմաթիվ թանգարանային հայեցի արժեքներ:
Ադրբեջանի ղեկավարները վայրենի չարությամբ ընդունեցին այն փաստը, որ Մոսկվայում թանգարանների համամիութենական ստուգատեսում (1967թ.) ԼՂԻՄ թանգարանը ճանաչվեց երկրի լավագույն թանգարաններից մեկը: Նրանք ուղղակի հայտարարեցին, որ իրենք «ուզում են հայի քյոքը պոկել-հանել Ղարաբաղ կոչված ադրբեջանական հողից, իսկ այստեղ թանգարանում ցուցադրվել են հայոց թագավոր Տիգրան Մեծի պատկերով արծաթե դրամը (մ.թ.ա. I դ.), հայ գրերի գյուտարար Մեսրոպ Մաշտոցի նկարը (V դ.), Մելիք Եգանի հրովարտակը (XVIII դ.), ռուս գեներալների՝ ղարաբաղցի հայերի քաջագործությունները փառաբանող կոչերը (XIX դ. սկիզբ): Դրանով նախ թանգարանի ցուցադրության հիմքում դրվել է Ղարաբաղը որպես Հայաստանի անքակտելի մասի կոնցեպցիան, հետո էլ մատնացույց արվել, որ Ղարաբաղը երեք, երկու հազար տարի առաջ հայկական է եղել եւ պետք է պայքարել այսուհետեւ էլ հայկական պահելու համար»: Դրա համար էլ Բաքվում՝ (1967թ. նոյեմբերին) Ադր. ԿԿ կենտկոմը ԼՂԻՄ-ի թանգարանի էքսպոզիցան պիտակավորեց որպես «մարքսիստական մեթոդոլոգիային չհամապատասխանող», իսկ թանգարանի տնօրենը՝ «գաղափարապես վնասարար նյութեր» ցուցադրող (մանրամասն տե՛ս Շ. Մկրտչյան, Արցախում ես ուրիշ պատերազմ տեսա, Եր., 1996, էջ 134-151): Թանգարանը տակնուվրա արեցին, մշտական ցուցադրությունը քանդեցին, իսկ առավել արժեքավոր ցուցանմուշները թանգարանից դուրս հանեցին եւ ուղղակի թափեցին բաց երկնքի տակ:
Օրինական հարց է ծագում, իսկ ինչո՞ւ հայկական երկրամասի, հայկական թանգարանում կարելի է ցուցադրել արաբական, պարսկական, թուրքական բերովի դրամներ, իսկ Լեռնային Ղարաբաղում՝ Տիգրանակերտ քաղաքատեղում հայտնաբերված Տիգրան Մեծի եզակի դրամը՝ ո՛չ: Ինչո՞ւ կարելի է XVIII դարի երկրորդ կեսին Արցախ թափանցած օտարական խանի վերաբերյալ նյութեր ցուցադրել, իսկ Արցախում ծնված Արցախի Մեծ իշխան Մելիք Եգանին՝ ո՛չ: Մեզ մնում է հիշեցնել ադրբեջանցի հայատյաց կեղծարաներին, որ պատմությունը բնավ չի հանդուրժում ստորադաս եղանակով կռացնել, խոնարհել, ձեւափոխել փաստերը եւ իրողությունները, քանզի ճշմարտությունը վաղ թե ուշ դուրս է գալու լույս աշխարհ, իսկ կեղծիքը նետվելու է աղբանոց:
Հայկական հուշարձանների պահպանության ուղղությամբ ցուցաբերված հանցավոր վերաբերմունքը հրապուրել էր նաեւ հանցագործ տարրերին, որոնք գանձախուզության նպատակով ավերել են բազմաթիվ մեծարժեք կոթողներ, պղծել եւ թալանել գերեզմանատները, այդ նպատակի համար օգտագործելով տեխնիկայի զանազան սարքավորումներ: Նման բարբարոսության եւ թալանի են ենթարկվել այնպիսի հանրահայտ ճարտարապետական հուշարձաններ, ինչպիսիք են Գանձասարը, Խութավանքը, Խաթրավանքը, Գտչավանքը, Հակոբավանքը, Երիցմանկանց վանքը, Կոշիկ անապատը, Եղիշ Առաքյալի վանքը եւ այլն:
Մինչեւ 1970-ական թվականների վերջերը Բաքուն հայկական հուշարձանները խնամքով թաքցրել կամ անտեսել է դրանց գոյությունը: Բաքվում, Մոսկվայում եւ արտասահմանում տպագրված տուրիստական քարտեզներում, ուղեցույցներում, բուկլետներում եւ այլ բնույթի աշխատություններում Լեռնային Ղարաբաղին հատկացված էջերում տեղադրվել են մուսուլմանական այնպիսի հուշարձանների լուսանկարներ, որոնք ոչ մի առնչություն չունեն ԼՂԻՄ-ի հետ (տես Մոսկվայում 1971թ. տպագրված «Արդբեջան» պատկերագրքի ԼՂԻՄ-ին հատկացված էջերի արանքում խցկած Կիրովաբադի XIX դ. մզկիթի մեծադիր նկարը): Մեկ-մեկ էլ, երբ հարկադրված հիշատակվել է որեւէ հայկական հուշարձան, ապա անպայման աղավաղված անուններով, աղվանական-ադրբեջանական պատկանելիությունն ընդգծելով, թեեւ այդպիսիք չկային Ադր. ԽՍՀ տարածքում գտնվող պետական պահպանության ենթակա պատմաճարտարապետական հուշարձանների ցուցակներում:
Հարց է ծագում՝ իսկ ինչո՞ւ էին Ադրբեջանի իշխանավորները, գիտնականները յոթ փականքի տակ պահել հայկական հուշարձանները: Կամ դրանց պատկանելիությունը լղոզել: Նույնիսկ 1960-ական թվականների առաջին կեսին Ադր. ԽՍՀ պետական անվտանգության կոմիտեի խիստ գաղտնի շրջաբերականով պարտավորեցվել են ԼՂԻՄ-ի շրջանների բոլոր գյուղական խորհուրդների նախագահներին, որ «իրենց բնակավայրերի տարածքներում գտնվող հայկական հուշարձանները փակ գոտիներ են, ուսումնասիրման, լուսանկարման ենթակա չեն: Հետեւապես ամենայն պատասխանատվությամբ նրանք (գյուղխորհրդի նախագահները - Շ.Մ.) չպետք է թողնեն, որպեսզի հայերը, ռուսները, եվրոպացիները առանց Բաքվի հատուկ թույլտվության, այցելեն հայկական հուշարձանները, լուսանկարեն, չափագրեն եւ ուսումնասիրեն դրանք»: Միաժամանակ Ադր. ԽՍՀ գյուղնախարարությանը ցուցում է տրվել կոլտնտեսության նախագահներին, որ հուշարձանները կարող են «վերափոխելով օգտագործել իբրեւ փարախներ-գոմեր, պահեստներ» (տե՛ս Ավետարանոցի գյուղխորհրդի արխիվ, 1966թ., գ. 3, թ. 2-4):
ՊԱԿ-ի նշված շրջաբերականից եւ Ադր. ԽՍՀ կառավարության 1968 թ. ապրիլի 2-ի N 140 որոշմամբ հաստատված պետության կողմից պահպանվող հուշարձանների ցուցակից երեւում է, որ Ադրբեջանում հայկական պատմամշակութային հուշարձանների բուն գոյությունը, որտեղ էլ դրանք գտնվելիս լինեն, նեղսիրտ էին դարձնում մեր հարեւաններին, քանզի էլ ինչ թուրքի հայրենիք, կամ «ՌրՍՏվվՏ ՈջպՐոՈռՊՋՈվրՍՈ' ջպՎս'», երբ նրա գրեթե բոլոր հուշարձանները հայկական են: Դեռ ավելին, ինչ «հնագույն ժողովրդի» մասին կարող է խոսք լինել, երբ մեր օրերում, «ադրբեջանականության մասին Բաքվում այնպիսի անվստահ տեսակետներ են արծարծվում, որ ոչ ոք դեռեւս չգիտի, թե ինչպես պիտի կոչել իրենց ազգային լեզուն» («Լոս Անջելես Թայմս», 7/IV-1993թ.)։ Շուշիում ծվարած խաների օրոք (XVIII դ. երկրորդ կես) եւ հետագա շուրջ 175 տարվա ընթացքում նրանք՝ Արցախ թափանցած եկվորները՝ «Կովկասի թաթարները», կարողացել են կառուցել միայն երեք փոքրածավալ պարսկական մզկիթ, այն էլ XIX դ. վերջերին եւ XX դ. սկզբներին, հայ քարգործ վարպետներ վարձելով, ավելի քան 20 հազար հայկական հուշարձանների դիմաց: Ինչ մնում է այսօրվա Ադրբեջան կոչվող Արեւելյան Հայաստանի մյուս վայրերի՝ Բաքվի, Շամախու, Շաքիի, Գանձակի, Պարտավի եւ այլ տեղերի մահմեդական հուշարձաններին, ապա դրանք ոչ մի առնչություն չունեին թուրք-ազերիների հետ: Դրանք պարսիկների կամ տեղաբնիկ մահմեդականների հուշարձաններ են, ազերի-թորքերի կողմից սեփականացված հավատի նույնության հողի վրա: Հերթական քայլը հայոց խաչքարերն էին, որը, սակայն, կեղծարարների կոկորդում մնաց: Սա է ճշմարտությունը եւ դրանից չի կարելի փախչել: Այսպիսին են փաստերը: Պատմական հավաստի փաստերը: Եվ առաջնորդվել է հարկավոր միայն դրանցով, այլ ոչ թե այսօրվա քաղաքական պատվերներով, հարեւանների հոգեւոր ու մշակութային արժեքները սեփականելու մուրացկանությամբ կամ էլ դրանք ոչնչացնելու վանդալիզմով:
Բաքվում 1911թ. կառուցված խոշոր չափերի ծավալատարածական արտահայտամիջոցների հարստությամբ Ս. Թադեոս եւ Բարդուղիմեոս եկեղեցին քանդեցին եւ նրա սրբատաշ քարերով կառուցեցին կոնսերվատորիայի շենքը: Նույն ճակատագրին արժանացավ Բաքվի հայկական եկեղեցիներից վաղագույնը՝ Ս. Ատվածածինը, որը կառուցվել է 1799 թվականին: Պղծվել եւ թալանի է մատնվել քաղաքի կենտրոնում 1863-69թթ. կառուցված Ս.Գրիգոր Լուսավորիչ Մայր տաճարը: Հիմնահատակ քանդվել է հայկական գերեզմանոցում գտնվող Ս.Հարություն մատուռը, որը կառուցվել էր 1894թ.: Սա մայրաքաղաքում: Այժմ տեսնենք, ինչ է կատարվել շրջաններում: Կուբաթլուի արաքսամերձ տարածքում գտնվող Աղվերցու Խոջա Մովսեսի լավ պահպանված դամբարանի (XVI դ) մուտքի երեսակալի եւ բարավորի հայերեն արձանագրությունը թուրքավարի քերելով եւ «բարեփոխության» են ենթարկել դամբարանը, որի հետեւանքով հուշարձանի տարիքը արհեստականորեն հնացվել է չուրս դարով, իսկ Խոջա Մովսեսը դարձել է «Մոհամեդ ալ-Խոջայի»: Մեկը հարցնի, թե որտեղից Մոհամադ «առաքյալի» հայտնվելը այս կողմերում, այն էլ XII դարում, երբ հայտնի է, որ առաջին օտարական խաշնարածը այս կողմերն է թափանցել XVIII դարում միայն: Եվ սա եզակի դեպք չէ: Ադրբեջանի հանրապետության երկրորդ մեծ քաղաքում՝ Կիրովաբադում վերականգնման դիմակի տակ հայկական ճարտարապետության մի շարք հուշարձաններ անպարկեշտ բացորոշությամբ «հագցրել» են մուսուլմանական զգեստներ, իսկ կեղծարարները որոնք չէին կարողացել հարմարացնել եւ ազգայնացնել, ոչնչացնում էին միայն նրա համար, որ դրանք չէին համապատասխանում իրենց հեռուն գնացող նպատակներին: Ահա թե ինչպես են ադրբեջանցիները «վերականգնել», ավելի ստույգ յուրացրել հայկական հուշարձանները: Եվ ի՞նչ եղանակով են փորձել փոխել դրանց ազգային պատկանելիությունը: Դե՛, եթե առանց ապտակ ստանալու կարելի էր սեփականաշնորհել ուրիշի պատմական տարածքները, պատմամշակութային ժառանգությունը, ապա ինչու չի կարելի նույնը կատարել այլ ազգություններին պատկանող պետական, ռազմական եւ մշակութային գործիչների նկատմամբ: Այս բնագավառում թուրք-ազերիների երեւակայությունը չափ ու սահման չի ճանաչում: Քանզի էլ ինչ «հնագույն քաղաքակիրթ ադրբեջանական ժողովուրդ», որ չունի պատմական առավել նշանավոր դեմքեր: Ահա թե ինչու Ադրբեջանի «գիտնական» այրերը փնթի մսավաճառի պես անընդհատ կացնահարում են Անդրկովկասի պատմությունը, բացահայտ քամահրում պատմական իրեղեն փաստերը, առաջ քաշում սուտ ու կեղծ հայեցակարգեր, կոնցեպցիաներ եւ ապա հորթային հրճվանքով հենվում դրանց վրա ու «ստեղծում» սեփական ժողովրդի հնացած, գունազարդված, կոսմետիկայի ենթարկված պատմությունը: Այդ կեղծ գիտնականները հեշտությամբ խցկվում են իրենց հարեւանների մշակույթի պատմության մեջ եւ հին կլասիկներին քաշքշում ազգային մի գաղութից մյուսը եւ դրանով նրանց համարում ադրբեջանական ազգի սրբություններ, մոռանալով, որ ո՛չ Բաբեկի (VIII դ.), ո՛չ Նիզամու (XII դ.), ո՛չ Նասիմիի (XIII դ.), ո՛չ Ֆիզուլու (XV դ.) եւ ո՛չ էլ Փանահ խանի (XVIII դ.) ապրած դարաշրջաններում ադրբեջանական ժողովուրդը դեռեւս ձեւավորված չէր, չկար: Դե եթե չկար, ապա ինչպես կարելի է նրան վերագրել ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության տարածքում գտնվող վաղ միջնադարի հուշարձանները: Ինչպես կարելի է մի հարվածով ադրբեջանական դարձնել Արցախի հայ մշակույթի գործիչներին՝ Դավթակ Քերթողին, Մովսես Կաղանկատվացուն, Մովսես Դասխուրանցուն (VII-IX դդ.) եւ այլն եւ այլն:
Այստեղ խոսքը հիվանդագին հայատյացության, անազնվության կամ բացահայտ նենգափոխության մասին չէ, այլ պատմական փաստերի՝ իշխանությունների կողմից հովանավորվող աղավաղումների, սեփական հայեցողությամբ դրանք «դզել-փչելու» անսքող քաղաքականության: Հարկավ այսպես էին վարվում Դոստոեւսկու դեւերը, որոնք իրենց խեղկատակ տեսությունները հաստատելու համար դիմում էին ամեն ինչի: Նման կաղապարով ադրբեջանցի վայ-գիտնականները քոչվոր թուրքերին դարձրին «նստակյաց», կովկասյան աղվաններին «ադրբեջանցիներ», պարսիկ, քուրդ, հայ մշակույթի գործիչներին՝ «ադրբեջանական արվեստի կլասիկներ», հայկական խաչքարերը՝ «խաչդաշ», վանքերը, եկեղեցիները «աղվանական տաճարներ», արցախահայերին՝ «եկվորներ» եւ այլն:
Հերթական առաջադրանք է դրված «ապացուցել», որ Ադրբեջանի հանրապետության տարածքը հնուց ի վեր պատկանել է ադրբեջանցիներին: Պատվերը կատարվում է դարձյալ թուրքավարի, զարգացնել «թուրքերի իբր թե հնուց ի վեր նստակյաց ապրելու կերպի մասին հատուկ տեսություն, որ իբր թե Արեւելյան Անդրկովկասի վաղնջական բնակիչները թուրքեր են եղել: Ըստ որում հնագիտական արժեքները դիտարկվում են որպես հին թուրքական ազգային մշակույթի մասունքներ: Մինչդեռ ադրբեջանցի քոչվորների մասին, ինչպես գրել է Յու. Բրոմլեյը (ԿՍՑ'ոՐՖ Ռ ՐՈջՉՌՑՌ' ՎպՋվՈՓՌՏվՈսՖվօւ ՏՑվՏՔպվՌռ Չ հհհՀ, Ծ., 1987, ր 56), գոյություն ունի զգալի գրականություն, այդ թվում՝ տեղացի հեղինակների: Նրանք «մոռանում» են, որ նույնիսկ 1959թվականի մարդահամարում իրենց համար հատուկ նշված է, թե բնակչության որ տոկոսն է նստակայաց, որը՝ քոչվոր:
Ահա թե ինչու Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության եւ հարակից շրջաններում բնավորված քրդա-ադրբեջանական բնակավայրերում չի արձանագրվել թեկուզ մեկ հուշարձան, որը պատկանի նորաբնակներին, այսինքն ադրբեջանցիներին: Դե, եթե այդպիսիք լինեին, ապա կհիշատակվեին Բաքվում տպագրված գրքերում, կմտցվեին Ադրբեջանի Հանրապետության կառավարության կողմից հաստատված հուշարձանների ցուցակներում: Չկան, որովհետեւ, ինչպես հայտնի է, Շուշիում XVIII դարի երկրորդ կեսին բնավորված օտարածին խաների վայրագությունների եւ ոճրագործությունների հետեւանքով հայ բնակչությունը հրով ու սրով դուրս է մղվել իրենց պապենական բնակավայրերից եւ ամայացված-դատարկված հայկական հինավուրց տարածքներում հիմնավորված խաշնարած թուրքալեզու ցեղերը ապրում էին թաղիքապատ վրաններում, քանզի քարը քարի վրա դնել չգիտեին, անգամ նրանք որոշակի գերեզմանատներ չունեին, որովհետեւ տարվա տարբեր եղանակներին, տարբեր վայրերում էին լինում իրենց հոտերի հետ: Հայկական բնակավայրերը օգտագործում էին որպես ձմեռային արոտավայրեր, իսկ վանքերը, եկեղեցիները՝ փարախներ: Բացի այդ, քոչվորները չունեին ազգային որոշակի պատկանելություն: Դրա համար էլ նրանք գիտական գրականության մեջ հիշատակվում են մերթ որպես մահմեդականներ, որոնք խորհրդային, բոլշեւիկյան տիրապետության առաջին 15 տարիներին կոչվում էին կովկասյան թաթարներ, ապա ադրբեջանցիներ, իսկ 90-ական թթ. կեսերից՝ թուրք-ազերիներ:
Ղարաբաղա-ադրբեջանական պատերազմի ընթացքում Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության հարակից տարածքների, որոնք խորհրդային ժամանակներում արհեստականորեն բաժանվել էին պայմանական վարչական շրջանների (Լաչինի, Քելբաջարի, Աղդամի, Ֆիզուլուի, Ջեբրայիլի, Կուբաթլուի եւ Զանգելանի) ազատագրումով բարենպաստ պայմաններ ստեղծվեց ուսումնասիրելու, հաշվառման վերցնելու Արցախի այդ պատմական գավառների հուշարձանները: Տարածքներ, որոնք Արցախի մշակութային արեալի օրգանական մասերն են, հայ ժողովրդի պատմության մեջ կարեւոր տեղ գրաված մշակութային կարեւոր օջախներից:
Բոլորովին վերջերս հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն հրատարակվել են պատմաբան Սամվել Կարապետյանի «Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում» (Եր., 1999-2001թթ.) աշխատությունները, որտեղ հանգամանալից ուսումնասիրված է նշված շրջանների շուրջ 1700 հայկական հուշարձան: Ազատագրված տարածքների հուշարձանների մասին հոդվածներ են հրատարակել նաեւ Շահեն Մկրտչյանը, Հակոբ Սիմոնյանը, Սլավա Սարգսյանը, Ալեքսան Հակոբյանը: Հատկապես հիշատակության արժանի է վերջինիս գիտական արժեքավոր հրապարակումը (Ա. Հակոբյան, «Հակարիի վերնահովտի նորահայտ վիմագրերը», «Հանդէս Ամսօրէայ, Վիեննա, 1998թ. N1-2, էջ 270-324): Հրապարակումներում ընդգրկված հազվագյուտ, ահավոր եւ չափազանց խոսուն գունավոր, սեւ ու սպիտակ լուսանկարները, որոնց ճնշող մասը տպագրվել է առաջին անգամ, ցնցող տպավորություն են թողնում: Ջարդված, փշրված հարյուրավոր հայերեն վիմագիր արձանագրությունների պատառիկներ, քանդակազարդ բեկորներ, սրբապղծված ձեւավոր մահարձաններ, որոնք թուրք-ազերիները իշխանությունների խրախուսանքով ջարդել ու տեղադրել են հասարակական եւ բնակելի շենքերի պատերի մեջ: Ժամանակին այդ վանդալիզմի օրինակը տվել է Մ.Ջ. Բաղիրովը: Նրա կարգադրությամբ Իստիսու առողջարանի շրջակայքի հայկական միջնադարյան եկեղեցիները քանդվել են, դրանց քարերով կառավարական ամառանոց, բաղնիք կառուցվել, որպեզի Ադրբեջանի առաջին դեմքը այդ բաղնիքում կաթի մեջ լողանալուց հետո միայն մերձենա իր սիրուհիներին:
Դրանք վանդալիզմի եւ վայրագության խոսուն փաստարկներ են, հայկական-քրիստոնեական մշակույթի ոչնչացման-ավերման վկայություններ: Տարօրինակ ու զարհուրելի է, որ հայկական մշակույթի սպանդը, հայերի ցեղասպանությունը Շուշիում, Հագարի գետի հովտում, Քելբաջարում, արաքսամերձ տափաստաններում, ինչու չէ նաեւ Սումգայիթում, Բաքվում, Գանձակում, Գարդմանքում, Նախիջեւանում, առանց ամոթի ետին թվով ներկայացվում են որպես «ադրբեջանական ժողովրդի կատարած փառապանծ սխրանք»: Իսկ հայերին էլ ներկայացնում ազերի-թուրքերի նկատմամբ ցեղասպանություն հրահրողներ: Նույնիսկ մտմտում են Բաքվում, հրաշքով պահպանված հայկական Մայր տաճարը դարձնել ցեղասպանության թանգարան, որտեղ հավանաբար կցուցադրվեն նենգափոխված «ստեղծագործություններ», հակահայկական «գլուխգործոցներ»: Այո՛, ինչպես գրել է Մոսկվայում հրատարակվող ծՏպՉ ԽՏՉփպչ թերթը (ՏՍՑ'ոՐՖ, 2001չ.) ազերի-թուրք կեղծարարների ցինիզմը չունի սահմաններ :
Մինչեւ 1960-ական թվականների կեսերը ինքնավար մարզի տարածքում գտնվող հուշարձանները յոթ փակի տակ էին, «արգելված գոտիներ»: Դրա համար էլ նրանցով ոչ ոք չէր զբաղվել, անգամ հաշվառման չէին ենթարկվել, պարզապես ով ինչպես ուզում էր, նրանց հետ վարվում էր: Սակայն, 1966 թ. մարտի 1-ին եւ դեկտեմբերի 27-ին տեղական «Սովետական Ղարաբաղ» պաշտոնաթերթում տպագրված հոդվածները միանգամից արցախցիներին դուրս հանեցին լեթարգիական քնից, եւ նրանք սկսեցին մտահոգվել ավերվող, ոչնչացվող իրենց հուշարձանների ճակատագրով: Տագնապահարույց բողոք-նամակներ հայտնվեցին թերթերի էջերում, ժողովներում սուր ելույթներ հնչեցին: Մարդիկ դժգոհում էին հուշարձանների նկատմամբ անհրաժեշտ վերաբերմունքի եւ հոգատարության բացակայությունից, քանզի նրանց վերականգնման ու պահպանության մասին միութենական մարմինների որոշումները Ղարաբաղում կիրառություն չէին գտնում: Ահա թե ինչու տեղական, մարզային կուսակցական եւ գործադիր մարմինները հարկադրված անդրադարձան երկրամասի հուշարձանների ծայրաստիճան ողբալի վիճակի քննարկմանը: Մանավանդ որ 1968 թ. Ադր. ԽՍՀ կառավարության կողմից հաստատված եւ պետության կողմից պահպանվող հուշարձանների պաշտոնական ցուցակներում չէին ընդգրկված եղել ԼՂԻՄ գրեթե բոլոր հիմնական հուշարձանները: ԼՂԻՄ-ում հաշվառված ավելի քան 1500 հայկական քրիստոնեական հուշարձաներից նշված կառավարական ցուցակում ընդգրկված է միայն 45-ը, այն էլ աղավաղված անուններով: Եթե նախորդ խարդավանքները, կապված թանգարանային արժեքների յուրացման, հուշարձանների գոյության ժխտման հետ, հայկական երկրամասում ընդունում էին լռությամբ, գերի մնալով «վերադասի որոշումները պարտադիր են ստորադասի համար» լենինյան տխրահռչակ սկզբունքին, ապա այս պարագայում ղարաբաղցի հայերը ըմբոստացան եւ Սովետական իրավակարգում առաջին անգամ ապացուցեցին, որ այսպես կոչված բոլշեւիկների որդեգրած «դեմոկրատական ցենտրալիզմ»-ի սկզբունքը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ շիրմա, նենգություն, ազգային փոխրամասնություններին կործանելու, մորթելու թակարդ: Այս ամենը զգալով, Լեռնային Ղարաբաղի կուսմարզկոմը եւ մարզգործկոմը քաղաքական համարձակություն ունեցան համատեղ որոշում (29/VI-70թ.) կայացնել ու հատուկ գրությամբ (23/VII-70թ.) դիմել Ադր. ԽՍՀ կառավարությանը եւ խնդրել, որ պետության կողմից պահպանվող հուշարձանների հանրապետական ցուցակների մեջ ընդգրկվեն ԼՂԻՄ առավել կարեւոր հուշարձանները: Սակայն, պաշտոնական Բաքուն իրեն հատուկ նենգությամբ հայտնում է, որ «ԼՂԻՄ հուշարձանները հուշարձաններ կոչվելու իրավունք չունեն, քանի որ անցյալում դրանք եղել են կրոնական վնասարար գաղափարներ քարոզող օջախներ»: Հետեւապես «հարկ չկա նրանց վերականգնման վրա ծախսեր կատարել» եւ պահպանության հարց բարձրացնել (տե՛ս Շ. Մկրտչյան, Արցախում ես ուրիշ պատերազմ տեսա, Եր., 1996թ., էջ 154): Որոշ ժամանակ հետո մարզային իշխանությունները դարձյալ անդրադառնում են հուշարձանների հարցին: Որոշվում է. ա) տեղական բյուջեի հաշվին վերականգնել «Հայ ճարտարապետության հանրագիտարան» Գանձասար վանքը: Սակայն, Ադր. ԽՍՀ մշակույթի նախարարության խուսագրությամբ տապալվում է այդ որոշման կատարումը եւս (տե՛ս ԼՂՀ արխիվ, ֆ. 3, ց.35, գ.33, կ.289, թ. 271): բ) Հրատարակել «Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները» ուղեցույցը: Որոշման այս կետը նույնպես ձախողվում է: Բաքուն իր տեղական կուսակցական դրածոի՝ Ադր. ԿԿ ԼՂ մարզկոմի առաջին քարտուղար Բ. Կեւորկովի միջոցով հայտնում է, որ ուղեցույցի տպագրությունը «կծներ միայն ազգային սնապարծություն եւ կխանգարեր աշխատավորների ինտերնացիոնալ դաստիարակությանը» (տես 1975 թվականի մարտի 21-ին տեղի ունեցած մարզկոմի պլենումի զեկուցումը, «Սովետական Ղարաբաղ», 23/III-75թ., N 69): Միթե Բաքուն կարծում է, թե մարդիկ, ազգային փոքրամասնությունները ինտերնացիոնալ են դառնում միայն այն ժամանակ, երբ իսպառ կտրված են լինում իրենց ազգային պատմությունից, անցյալի հիշատակներից, իրենց ազգային արմատից ու արյունից:
Բաքուն չէր բավարարվում քաղաքական պիտակներ կպցնելով: «Փնտրում», գտնում է նրանց, ովքեր նախանձախնդիր բարձրացրել են Լեռնային Ղարաբաղի հուշարձանների հարցը: Շատ շուտով աշխատանքից ազատվեցին մարզային պետական պատմաերկրագիտական թանգարանի տնօրեն Շահեն Մկրտչյանը, կուլտուրայի մարզային վարչության պետ Ժան Անդրյանը, կուսակցության ԼՂ մարզկոմի գաղափարական բաժնի վարիչ Մհեր Խաչատրյանը, մարզգործկոմի նախագահի առաջին տեղակալ Երվանդ Բաղդասարյանը: Մի որոշ ժամանակ անց նաեւ կուսակցության Լեռնային Ղարաբաղի մարզկոմի առաջին քարտուղար Գուրգեն Մելքումյանը եւ մարզգործկոմի նախագահ Մուշեղ Օհանջանյանը: Դրանից հետո, շուրջ 15-16 տարի հուշարձանների մասին ԼՂԻՄ-ում այլեւս «խոսող» չեղավ:
Այդ ժամանակահատվածում ԼՂ պատմաճարտարապետական հուշարձանների ճանապարհները սկսվում էին Ադր. ԿԿ ԼՂ մարզկոմի առաջին քարտուղար Բ. Կեւորկովի աշխատասենյակից: Բայց քանի որ նա Բաքվի թելադրանքով «ատում» էր հայկական առավել կարեւոր բացառիկ արժեք ունեցող խաչքարերը, պաշտանմունքային հուշարձանները, արգելել եւ չէր թողել նրանց մոտ գնալ նկարահանումներ, ուսումնասիրություններ կատարելու համար: Ադրբեջանականացված Շուշի քաղաքի համար արգելք չկար: Այս քաղաքում արգելված էր միայն այն, ինչ հայկական է: Ի դեպ, Կեւորկովի կարգադրությամբ տողերս հեղինակին 1987թ. օգոստոսի 20-ին դուրս են վռնդել Հադրութի շրջանից, որտեղ գնացել էի հուշարձանները նկարելու:
Ադրբեջանի իշխանությունները, որոնց թվացել է, թե ԼՂ հայկական հուշարձանների հարցը մեկընդմիշտ փակուղի է մտցվել, առանց ԼՂԻՄ կուսակցական եւ պետական մարմինների գիտության, հապշտապ «Մարսից իջեցրել» է միանգամից 200 անանուն «աղվանական զամոկներ, խրամներ», «ադրբեջանական բնակելի շենքեր» ու «սածիլել» Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում եւ, ապա, դրանք մտցրել պետության կողմից պահպանվող Ադր. ԽՍՀ կառավարության հաստատած հուշարձանների պաշտոնական ցուցակներում, թեեւ Լեռնային Ղարաբաղում այդպիսիք չկան եւ լինել չէին էլ կարող: Դեռ ավելին, ըստ կեղծված թվագրությունների, այդ անանուն «հուշարձանները» հնացված են մի քանի դարերով, հավանաբար ցանկացել են ընդգծել դրանց պատմական արժեքը մեծացնելու միտումը: Այդ կեղծիքը բանիմացորեն մերկացվել է դեռեւս 1988 թ. Արցախի համապատասխան իրավասու կազմակերպությունների մասնագետների կողմից (տե՛ս «Խորհրդային Ղարաբաղ», 8/VII-1988թ.): Այսպիսով Բաքվում փչած հերթական փուչիկը, բնականաբար, չդիմացավ հոդվածում բերված հակափաստարկներին եւ անմիջապես պայթեց: Ի դեպ, մի առիթով Հեյդար Բաբան՝ Ադրբեջանի նախագահ՝ Հ. Ալիեւը իր մոտ է հրավիրել վարձու փուչիկ փչողներին ու հայտնել. «Դուք գիտեք, որ ստի ոտքերը կարճ են լինում: Աշխատեք ձեր հորինած ստերը, կեղծիքները ճշմարտանման դարձնել, որպեսզի դժվարանան նրանց բացահայտումը եւ ունենան որոշակի դիմացկունություն»։ Այստեղ տեղին է հիշեցնել, ադրբեջանցի« մոռացկոտ» հուշարձանագետներին, որ դեռեւս 1960թ. Ադր. ԽՍՀ եւ Հայաստանի ԽՍՀ գիտությունների ակադեմիաների համատեղ գիտական արշավախումբը չորս տարի շարունակ շրջագայել է Արցախում, տեսել, լուսանկարել հուշարձանները, գրի առել վիմագիր արձանագրությունները: Կատարվածի մասին արշավախմբի մասնակից հինգ հայ եւ հինգ ադրբեջանցի գիտնականների ստորագրությամբ ընդարձակ հաշվետվություն է ներկայացվել երկու հանրապետությունների ակադեմիաների ղեկավարներին:
Բայց քանի որ Արցախում՝ իմա Լեռնային Ղարաբաղում, հուշարձանների որմերի, խաչքարերի, մահարձանների եւ բարձրաքանդակների վրա փորագրված վիմագիր արձանագրությունները, ինչպես նշված է հաշվետվությունում, «բացառապես հայերեն են», ապա հայկական կողմին վերապահվել է հրատարակել դրանք (տե՛ս, Դիվան հայ վիմագրության, պրակ 5, Արցախ, կազմեց Ս. Բարխուդարյանը, Եր., 1972թ.):
Ինչպես մեծածավալ այդ պրակում, այնպես էլ վերոհիշյալ զեկուցագրում խոսք անգամ չկա «աղվանական» պատկանելիության որեւէ հուշարձանի գոյության մասին: Նման հուշարձան չկար նաեւ 1968 թվականի ապրիլի 2-ին, Ադր. ԽՍՀ մինիստրների խորհրդի 140 համարակիր որոշմամբ հաստատված, պետության կողմից պահպանման ենթակա հանրապետական ենթակայության հուշարձանների ցուցակում: Չկա, «աղվանական», «ադրբեջանական» պատկանելիության որեւէ հուշարձան նաեւ 1966թ. Լեռնային Ղարանբաղի գրեթե բոլոր բնակավայրերից ստացված հուշարձանների հաշվառման ցուցակներում:
Այսուհանդերձ, եթե կարելի է զոռով ենթադրել, որ «բնակելի տները» արհեստականորեն ադրբեջանական հուշարձան դարձնելու համար ելակետ են հանդիսացել այն ժամանակվա վարչական քարտեզը եւ այդ բնակարաններում ապրողների ազգային հատկանիշը, դա արդեն ինչ-որ չափով հասկանալի է: Բոլորովին անհասկանալին այն է, թե ինչ հատկանիշներ նկատի առնելով են Բաքվում մոգոնվել «ալբանական զամոկները»: Չէ որ Լեռնային Ղարաբաղում չեն շրջագայել նոր արշավախմբեր, չեն հայտնաբերվել սկզբնաղբյուրներ, որտեղ նշված լիներ թեկուզ մեկ «աղվանական» հուշարձան: Պարզապես Ադր. ԿԿ-ի Կենտկոմի կողմից տրվել է ցուցմունք՝ հապշտապ հորինել դրանք եւ պաշտոնապես ձեւակերպել ու դեմ տալ Ղարաբաղի հուշարձաններով հետաքրքրվողների քիմքին: Իսկ այդ ժամանակ արդեն (ղարաբաղյան հզոր շարժման պոռթկումից՝ 1988թ. փետրվարի 20-ից հետո) շատերը սկսեցին հետաքրքրվել նաեւ հայկական երկրամասի հուշարձաններով եւ թացը չորից զանազանել: Փաստ է, որ Երեւանում հայերեն, ռուսերեն արդեն հրատարակվել էին Լեռնային Ղարաբաղի հուշարձանների մասին Շահեն Մկրտչյանի ծավալուն աշխատություններն ու տարածվել ամենուրեք: Փաստ է նաեւ այն, որ ճարտարապետների միջազգային միությունը, եկեղեցիների միջազգային կազմակերպությունը, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն մտադրվել էին փորձագետներ ուղարկել Լեռնային Ղարաբաղ, տեղում պարզելու հուշարձանների վիճակը, ազգային պատկանելությունը:
Սակայն, երբ Բաքվում ի վերջո հասկացան, որ ՊԱԿ-ի գաղտնի գրություններով այլեւս հնարավոր չէ լղոզել հայկական հազարավոր հուշարձանների գոյությունը, դիմեցին ավելի ստոր «էքսպերիմենտի»: Իրենք իրենց հայեցողությամբ դզել-փչեցին հայկական երկամասում իբրեւ պահպանվող ինչ-որ «ալբանական զամոկներ, տաճարներ» անանուն հուշարձանների ցուցակներ: Դրանք կցեցին Ադր. ԽՍՀ կառավարությանն առընթեր կրոնական գործերի խորհրդի (8/IX-1987թ. N158) շրջաբերականին եւ ուղարկեցին ԼՂԻՄ բոլոր շրջանների գործադիր կոմիտեների նախագահներին: Կառավարության անունից պահանջվում էր, որ հայկական շրջանների իշխանությունների հայ ղեկավարները պաշտոնական բլանկների վրա նույնությամբ արտագրեն վերեւից՝ Բաքվից իրենց ներկայացված կեղծ ցուցակները եւ ստորագրություններով, կնիքներով հաստատված, վավերացված ետ վերադարձնեն: Այսքան պարզունակ խաբեությամբ, պարզապես ջայլամություն անելով փորձել են մի կողմից «օրինականացնել» հայկական միջնադարյան հուշարձանների յուրացումը, ալբանացումը մյուս կողմից՝ մոլորեցնել հայ հասարակությանը: Նշված կրոնական խորհրդի մասնակցությունը տվյալ դեպքում թույլ էր տալիս չկասկածել հոդաբաշխ շրջաբերականների ոչ լուսանցքային լինելուն եւ ստեղծում էր պատկառելիության անհրաժեշտ պատրանք: Մինչդեռ ավելի ստոր նենգամտություն չէր կարելի պատկերացնել, երբ հուշարձանների հետ ոչ մի առնչություն չունեցող կրոնական գործերի խորհուրդը անցել էր իր պաշտոնական լիազորությունների սահմանը եւ առանձնահատուկ լկտիությամբ զբաղվել աչքակապությամբ: Երբ հայտնի է, որ հուշարձաններով ի պաշտոնե զբաղվում են հանրապետության մշակույթի նախարարությունը եւ հուշարձաննների պահպանության հանրապետական կամավոր ընկերությունը: Լեռնային Ղարաբաղի հուշարձանների մասին փաստեր, հիմնավորումներ, պարզապես շինծու հիմքեր ստանալու արգահատելի մեթոդաբանությունը եւ ԼՂԻՄ իշխանություններին ծպտյալ շրջանցելը նպատակ է հետապնդել քողարկել կառավարական մակարդակով իրականացվող խարդավանքը:
Դեռ ավելին, ավելի մեծ աբսուրդ չէր կարելի պատկերացնել, երբ Ադր. ԽՍՀ կառավարությունը իր 1988թ. ապրիլի 27-ի N45 որոշմամբ հաստատում է բացարձակ սուտը, կեղծիքը, «ալբանական զամոկների» խմբաքանակը, որոնք իրականում չկան եւ երբեք էլ չեն եղել: Դրանք հորինվել են հիվանդագին մարդկանց երեւակայության անուրջներով եւ «օրինականացվել» իրեն չհարգող, հակահայկական մոլուցքով տառապող կառավարության կողմից:
Այսպիսով, Բաքուն քաղաքական փոփոխված հանգամանքների թելադրանքով փոխում է Ղարաբաղի հայկական մշակույթի վերաբերյալ իր որդեգրած նախկին (թաքցնելու, քողարկելու, ոչնչացնելու) տակտիկան՝ արդեն անկարող էր ժխտել հուշարձանների գոյության փաստը: Սակայն դրանք (համաձայն կրոնի գործերի խորհրդի կաղապարած ցուցակների) «հայկական չեն, այլ ալբանական-ադրբեջանական են»: Հետեւապես հարկ չկա հայկական երկրամասի հուշարձանների ուսումնասիրության ու վերականգնման աշխատանքներին մասնակից անել հայ մասնագետներին: Ահա թե ինչումն է կայանում «ալբանական տաճարներ» բլեֆի իմաստը, հայկական-քրիստոնեական հուշարձանները պահպանելու, վերականգնելու մասին վերադաս միութենական մակարդակով ընդունված որոշումների եւ առաջարկությունների կատարումը ձախողելու Ադրբեջանի ճարպիկ ղեկավարների հերթական սադրանքների բուն նպատակը:
Այս կեղծիքի դեմ ժամանակին հանդես է եկել նաեւ Ադրբեջանի գրողների միության քարտուղար Չ. Աբդուլաեւը: Նա գրել է. «Մտնելով անհարկի վեճի մեջ, մենք՝ ադրբեջանցիներս, փրփրած բերաններով սկսել ենք ապացուցել, որ ԼՂԻՄ տարածքում կանգնած են բացառապես ալբանական հուշարձաններ, այլ ոչ թե հայկական» («Բակինսկի ռաբոչի», 1988թ., N 236): Այսուհանդերձ Ադրբեջանի իշխանությունները քաղաքական աներեւակայելի խարդավանքներով ու խուսագրություններով խափանեցին Ճարտարապետների միջազգային միության եւ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից կազմակերպած փորձաքննական հանձնաժողովի մուտքը Լեռնային Ղարաբաղ: Իսկ ինչո՞ւ։ Որովհետեւ անաչառ փորձագետները կարող էին տեղում օբյեկտիվորեն գնահատել հայկական հուշարձանների պահպանության տխուր իրավիճակը եւ պարզել դրանց էթնիկական պատկանելիությունը: Իսկ դա թուրք-ազերիների սրտով չէր, որովհետեւ կբացահայտվեր ճշմարտությունը, կպայթեր նրանց հորինած ստերի տոպրակը:
ԼՂԻՄ-ի մասին ԽՄԿԿ Կենտկոմի եւ ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի 1988 թ. մարտի 24-ի որոշումից բխող, ՀԽՍՀ պատմության եւ մշակույթի հուշարձանների պահպանության եւ օգտագործման գլխավոր վարչության մտադրությունը Ստեփանակերտում ստեղծել գիտա-արտադրական տեղամաս, հուշարձանների չափագրման, վերականգնման նախագծեր կազմող ճարտարապետական արվեստանոց, առաջարկությունները նույնպես կտրականապես մերժվեցին Ադրբեջանի համապատասխան գերատեսչությունների կողմից:
Օգտվելով խորհրդային կարգերի թերասացությունների ամբողջ համակարգից Ադր. ԽՍՀ իշխանությունները ջղաձգությամբ մատնացույց էին անում Ադրբեջանի վարչա-տարածքային սկզբունքը, մոռանալով, որ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար մարզը նույնպես ԽՍՀՄ-ի Սահմանադրությամբ ամրագրված որոշակի վարչատարածքային միավոր է: Հենց այդ սկզբունքով էլ մշտապես առաջնորդվել են թուրք-ազերիները: Ասել կուզի, Ղարաբաղը գտնվում է մեր տարածքում, ինչպես կուզենք, այնպես էլ կվարվենք նրա հետ: Դրա պերճախոս վկայություններն են միութենական մարմինների հանրահայտ որոշումների ոտնահարումը: Անգամ ԼՂԻՄ-ի մասին ընդունած Մոսկվայի վերոհիշյալ հայտնի որոշումից հետո 1989 թ. հունիսին թուրք-ազերիները հրդեհեցին Շուշիի նշանավոր Ղազանչեցոց եկեղեցին, դեկտեմբերի 25-ին տակնուվրա արեցին Բաքվի հայկական եկեղեցին: Վառեցին կրոնական գրքերը, գողացան սրբապատկերները, եկեղեցու գույքը: Այնուհետեւ հրետակոծեցին Առաքել գյուղի սբ. Մարիամ կենտրոնագմբեթ եկեղեցին, Ամարասի վանական համալիրը, Նորաշենի, Բանաձորի, Ցորի եկեղեցիները, Բերդաձորի Պարին Պիժ եկեղեցու մոտ գտնվող մատուռը եւ մնացին անպատիժ: Մինչդեռ մեչիդները մինարեթների հետ միասին հայերը պահում-պահպանում են Շուշիում, Աղդամում: Թեեւ դրանք անցել են պատերազմի բովով, այսուհանդերձ իրենց նախաստեղծ տեսքով կանգուն են եւ հանրությանը ներկայանում են որպես հուշարձաններ: Դրանցում չեն պահվում ռազմամթերքներ, ինչպես ադրբեջանցիները՝ Շուշիի հայկական Սբ. Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց հսկա եկեղեցում պահում էին «Գրադի» հազարավոր արկեր:
Ինչ վերաբերում է Մոսկվա, Երեւան եւ միջազգային կազմակերպությունները հեղեղած ադրբեջանցիների ծավալուն գրություններում հոլովված 4,5 մլն. ռուբլուն, ապա դա ազերի-թուրքերի հերթական աչքակապությունն էր, անտեղյակ մարդկանց թյուրիմացության մեջ գցելու պարզունակ խաբկանք: Որովհետեւ 1980-ական թթ. պարսկական խաների եւ նրանց վեզիրների համար Շուշիում, Աղդամում ԼՂԻՄ-ի բյուջեի հաշվին կառուցված բետոնե դամբարանների եւ հայատյաց «գորշ գայլերի» խրախճանքի գիշերային տների վրա ծախսված 4,5 մլն. ռուբլին գրչի մի հարվածով վերագրվել է իբրեւ Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանների ուսումնասիրման եւ վերականգնման վրա ծախսված «հսկայական գումար»: Այսպիսով, կաղապարվեց հերթական հրեշավոր սուտը, կեղծիքը եւ ներկայացվեց որպես հզոր կռվան՝ վկայելու, որ իրենք՝ ազերի-թուրքերը անձնազոհ նվիրվածությամբ հալումաշ են լինում Արցախի հուշարձանները վերականգնելու եւ պահպանելու համար: Հետեւապես հարկ չկա անհանգստանալու, քանի որ իրենք ոչինչ չխնայելով ամեն ինչ անում են: Ասպարեզ նետելով այս ոռնացող կեղծիքը, Բաքուն համոզված էր, որ այն ստուգող, բացհայտող չի լինելու եւ պետական մակարդակով կաղապարված ճշմարտանման աչքակապությանը մարդիկ հավատալու են եւ իրենք, ինչպես միշտ, քարոզչության պայքարում, թեկուզ որոշակի ժամանակով հաղթանակով են դուրս գալու:
Վերջին տարիներին Ադրբեջանի քարոզչական մեքենան «խորապես մտահոգություն» է հայտնել այսպես կոչված «օկուպացված», իրականում տեւական գերությունից ազատագրված Արցախի հայկական պատմական տարածքներում «հայերի կողմից յուրացվող, ոչնչացվող ադրբեջանական ժողովրդին պատկանող հուշարձանների» ճակատագրի մասին: Սա ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ հերթական սադրանք, քաղաքական պրովոկացիա: Ադրբեջանցիների կողմից ասպարեզ հանված կեղծ «փաստարկները» ներկայացվել են ՅՈՒՆԵՍԿՕ, Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողով, աշխարհի շատ երկրների մշակույթի նախարարություններ, հեղինակավոր թերթերի խմբագրություններ եւ միջազգային այլ կազմակերպություններ: Մի խոսքով ազերիները պետականորեն թմբկահարում են «ադրբեջանական մշակույթի ժառանգության 500 հուշարձանի» հայերի կողմից «յուրացման ու ոչնչացման» մասին: Նախ այդ թիվը ինչպես իրավացիորեն գրել է Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետության հուշարձանների պահպանության եւ ուսումնասիրության վարչության պետ Ս.Սարգսյանը, ակնհայտորեն չի համապատասխանում իրականությանը, որովհետեւ տարիներ առաջ Ադր. ԽՍՀ կառավարության վերոհիշյալ որոշումներով այդքան հուշարձաններ չեն ընդգրկված պետության կողմից հաշվառված հուշարձանների ցուցակներում: Բացի այդ, տարիներ առաջ նշված տարածքների հուշարձանները ազերի-թուրքերը պաշտոնապես ներկայացրել էին որպես «ալբանական զամոկներ» եւ դրանք այժմ արդեն «ադրբեջանական մշակույթի հուշարձաններ» են հորջորջվում: Հավանաբար, այս պարագայում էլ ազերի-թուրքերի պետական ու քաղաքական գործիչները առաջնորդվել են «սուտը, կեղծիքը ինչքան մեծ լինի, այնքան դրան կհավատան» սկզբունքով: Հետո էլ, անկասկած հետապնդվում է Հայաստանի եւ Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետություններին վարկաբեկելու նրանց փափագը: Ինչ վերաբերում է մշակութային արժեքների «յուրացմանը», ապա հայը դրա կարիքը երբեք չի զգացել: Յուրացումը, գողությունը, թալանը թուրքերի կենցաղի, զբաղմունքի հիմնական բաղադրիչ մասերից են՝ վկայված եվրոպական բազմաթիվ հեղինակների (այդ թվում նաեւ Կ. Մարքսի) կողմից:
Մի քանի տարի առաջ ազերի-թուրքերը նույնպես հարայ-հրոց էին բարձրացրել Շուշիի այսպես կոչված հայերի կողմից ադրբեջանական հուշարձանների ավերման մասին: Ժամանակին հայկական կողմը համապատասխան մերկացնող փաստաթղթերի հետ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին է ուղարկվել 35 լուսանկար։
Քայքայվող Խորհրդային Միության մայրամուտին, Ադրբեջանի բռնապետության ճիրանների տակ գտնվող ղարաբաղցիները, մշտապես, մարդավայել ապրելու իրավունքից զրկված, փորձեցին վերականգնել իրենց պատմական իրավունքները: Ինչպես Ադրբեջանն այլեւս չէր կարողանում ընդունել խորհրդային ժառանգությունը եւ հեռացավ ԽՍՀՄ-ից, այնպես էլ Լեռնային Ղարաբաղը չէր կամենում այլեւս ապրել այն պայմաններում, որ կամայականորեն պարտադրվել էին Ստալինի կողմից տասնամյակներ առաջ:
Ներկայումս Ադրբեջանն ամեն կերպ փորձում է վերահաստատել իր կարգերն ու իշխանությունը Արցախի ժողովրդի վրա, որն արդեն 14 տարի է, ինչ հրաժարվում է ենթարկվել իր վստահությունը չվայելող ատելի իշխանությանը: Դեռ թարմ են թուրք-ազերիների կատարած վայրագությունների ցնցող հետքերը: Ցավոք, արդեն անդառնալիորեն ոչնչացվել են հազարավոր հուշարձաններ, ավերվել հարյուրավոր բնակավայրեր, ջարդվել, փշրվել տասնյակ հազարավոր մահարձաններ, խաչքարեր, որովհետեւ, ինչպես ասել է Վ. Հյուգոն, այս երբեմնի ծաղկուն հայկական երկրամասով «թուրքերն են անցել»:
Լեռնային Ղարաբաղը դեֆակտո արդեն վաղուց որոշել է իր ճակատագիրը եւ անարդար է, եթե չասենք ոճրագործություն, ցանկացած ձեւով այն վերադարձնել խորթ, կեղեքիչ պետությանը: Ղարաբաղի հայ բնակչության անկախությունը, ԼՂՀ-ի հռչակումը Արցախի ազատագրական հզոր պայքարի օրինաչափ արդյունքն են: Այս տեսանկյունով կարելի է ամենայն որոշակիորեն ասել, որ ԼՂՀ հռչակումը հանդիսացել է XX դ. վերջում ազգային հարցի լուծման խորհրդանիշ:
Արդեն եկել է ժամանակը, որ վերականգնվի Լենին-Աթաթուրք գործարքի արդյունք, մասնատված պատմական Արցախի ամբողջականությունը՝ իր նախկին սահմաններով: Այսինքն, այն շրջաններով, որոնք նրանից անջատել, պոկել, խլել են սովետական ազերի-թուրքերի համար XX դ. 20-ական թթ., եւ որոնց մի զգալի մասն Արցախի ազատագրական բանակի կողմից արդեն ազատագրված է:
