Հայոց Պատմություն

'’1. ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԼԵՌՆԱՇԽԱՐՀ

Հայ ժողովուրդը կազմավորվել եւ հազարամյակների ընթացքում իր քաղաքական ու մշակութային զարգացումն է ապրել Հայկական լեռնաշխարհում եւ հարակից տարածքներում: Հայկական լեռնաշխարհը գտնվում է Առաջավոր Ասիայի հյուսիսում: Նրա արեւելքում գտնվում է Իրանական սարահարթը, արեւմուտքում` Փոքր Ասիա թերակղզին, հյուսիսում` Կովկասյան լեռները, իսկ հարավում` Միջագետքը: Այն զբաղեցնում է մոտ 350.000 կմ2 տարածք, ունի ծովի մակերեւույթից 1500-1800 մետր միջին բարձրություն եւ ավելի բարձրադիր է, քան հարեւան երկրները, որի համար էլ անվանվել է «լեռնային կղզի»:
Հյուսիս-արեւմուտքից Հայկական լեռնաշխարհը եզերում են Արեւելապոնտական, հյուսիսից` Փոքր Կովկասի, հարավից` Հայկական Տավրոսի լեռնաշղթաները: Արեւելքում Հայկական լեռնաշղթան տարածվում է մինչեւ Ուրմիա լճի գոգավորությունը եւ Ղարա Դաղի (Հայկական) լեռները: Արեւմուտքում Հայկական լեռնաշխարհի սահմանը կազմում են Անտիտավրոսի եւ Անտիպոնտոսի լեռները:
Հայկական լեռնաշխարհի գրեթե կենտրոնով` արեւելքից արեւմուտք, ձգվում է Հայկական պար լեռնաշղթան, որը լեռնաշխարհը բաժանում է հյուսիսային եւ հարավային մասերի: Հայկական պարն արեւելքում սկիզբ է առնում Մասիս (Մեծ Արարատ, 5165 մ) սարից, որը լեռնաշխարհի ամենաբարձր գագաթն է եւ ձգվում է մինչեւ Արեւմտյան Եփրատ: Երկրորդ բարձր լեռը Սիփանն է (4434 մ), որը բարձրանում է Վանա լճի հյուսիսային ափին: Հայաստանի Հանրապետության ամենաբարձր լեռը Արագածն է (4090 մ):

2. ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ԾԱԳՈՒՄՆ ՈՒ ԿԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ

Հայ ժողովրդի ծագման վերաբերյալ պատմագիտության մեջ տարբեր տեսակետներ են արտահայտվել: Սակայն անվիճելի փաստ է, որ հայ ժողովրդի մարդաբանական, լեզվական եւ մշակութային ակունքները Հայկական լեռնաշխարհում են: Հայերը պատկանում են եվրոպոիդ ռասայի արմենոիդ (առաջավորասիական) մարդաբանական տիպին, որին հատուկ են կլոր, հետեւամասը տափակ գանգատիպը, ուղիղ, լայն եւ միջին բարձրության ճակատը, կոր քիթը, մուգ մազերն ու աչքերը: Այն համարվում է Առաջավոր Ասիայի հնագույն տիպը, որի մասին վկայում են Հայաստանի, Կապադովկիայի, Կիլիկիայի, Միջագետքի ու Իրանի տարածքում կատարված պեղումները:
Հայերենը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի առանձին ճյուղերից է: Ըստ գիտական նորագույն տեսություններից մեկի` հնդեվրոպական ցեղերի նախահայրենիքը Հայկական լեռնաշխարհն է ու նրա հարակից տարածքը:

3. ՎԱՆԻ (ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ) ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ք.ա. IX դարից Հայկական լեռնաշխարհում ասպարեզ իջավ մի պետություն, որին ասորեստանցիները կոչում էին Ուրարտու, իսկ այդ պետության թագավորներն իրենց երկիրն անվանում էին Բիայնիլի: Ուրարտուն Արարատի աղավաղված ձեւն է, իսկ Բիայնիլիից ծագում է Վան անունը: Այդ պատճառով էլ ընդունված է այդ պետությունը կոչել Վանի կամ Արարատյան թագավորություն:
Այս թագավորությունը ձգտում էր մեկ միասնական պետության մեջ միավորել լեռնաշխարհի բոլոր իշխանություններին: Միասնական պետություն անհրաժեշտությունը ստեղծվել էր արտաքին թշնամիների, առաջին հերթին Ասորեստանի ավերիչ արշավանքներին դիմակայելու համար: Այս պետության առաջին թագավորը Արամեն էր (Ք.ա. 859-843թթ.), որը երկարատեւ պայքար էր մղում Ասորեստանի նվաճողական քաղաքականության դեմ:
Սարդուր I-ը (Ք.ա. 835-825թթ.) կառուցեց մայրաքաղաք Տուշպան (Վան): Նա իրեն անվանում է. «Մեծ արքա, հզոր արքա, բազմությունների արքա, Նաիրի երկրների արքա, արքա, որին ոչ մի թշնամի չի հաղթել»: Նրան հաջորդեց Իշպուինին (Ք.ա. 825-810թթ.), որն իր պետությանը միացրեց Եփրատից մինչեւ Վանա եւ Ուրմիա լիճ ընկած տարածքները, այդ թվում Մուսասիրը, որը դարձավ թագավորության կրոնական կենտրոնը, քանի որ այդտեղ էր գլխավոր աստծո` Խալդիի տաճարը: Նրա օրոք երկրի հյուսիսային սահմանը դարձավ Հայկական պար լեռնաշղթան: Իշպուինիի օրոք ասորեստանյան գրային համակարգի փոխարեն սկսեցին օգտագործել նորաստեղծ ուրարտական սեպագիրը:

4. ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԵՐՎԱՆԴՈՒՆԻՆԵՐԻ ՕՐՈՔ

Ըստ ավանդության, Նինվեի գրավման ժամանակ (Ք.ա. 612թ.) մարերին աջակցել է հայոց նահապետներից Պարույր Սկայորդին, որին Մարաստանի Կիաքսար թագավորը ճանաչել է Հայոց արքա: Պարույրի ազգականներից Երվանդ Սակավակյացը հիմք դրեց հայկական նոր արքայատոհմի, որը նրա անունով կոչվեց Երվանդունիների հարստություն: Մայրաքաղաքը շարունակում էր մնալ Վանը, իսկ IV դարից դարձավ Արմավիրը: Երվանդունիների համահայկական թագավորությունը ընդգրկում էր նախկին Վանի թագավորության տարածքը, այսինքն` գրեթե ամբողջ Հայկական լեռնաշխարհը եւ համապատասխանում էր հայ ժողովրդի էթնիկական սահմաններին:
Հույն պատմագիր Հերոդոտոսը Ք.ա. 6-5-րդ դարերի Հայաստանը ներկայացնում է միաձույլ հայ ժողովրդով բնակեցված եւ ընդարձակ մի երկիր, որի սահմանները հարավ-արեւելքում հասնում էին մինչեւ Փոքր Զավ գետի ակունքները եւ Մարաստան, հարավում` մինչեւ Ադիաբենե (Ասորեստան), հյուսիս-արեւմուտքում` մինչեւ Պոնտոս, արեւմուտքում` մինչեւ Կիլիկիա: Հերոդոտոսը Հայաստանի անբաժան երկրամասն է համարում նաեւ Եփրատից արեւմուտք ընկած Պակտիկեն, որը համընկնում է Փոքր Հայքին: Այլ խոսքով` Հերոդոտոսին ծանոթ Հայաստանը լիովին ընդգրկում էր Հայկական լեռնաշխարհը:

5. ԱՐՏԱՇԵՍՅԱՆ ԱՐՔԱՅԱՏՈՀՄԻ ՀԱՍՏԱՏՈՒՄԸ: ԱՐՏԱՇԵՍ I

Սելեւկյան պետության կարճատեւ գերիշխանության տարիներին Անտիոքոս III-ը, Հայաստանը ջլատելու եւ իր տիրապետությունն այստեղ ամրապնդելու նպատակով, մի շարք սահմանային «աշխարհներ» ու գավառներ կտրեց Մեծ Հայքից եւ բռնակցեց շրջակա այլ երկրների:

6. ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՏԻԳՐԱՆ ՄԵԾԻ ՕՐՈՔ

Արտաշես I-ի հաջորդների` Արտավազդ I-ի (Ք.ա. 160-115թթ.) եւ Տիրան-Տիգրան I-ի (Ք.ա. 115-95թթ.) գահակալության տարիները համեմատաբար հանգիստ են եղել, հարուստ չեն եղել արտաքին իրադարձություններով եւ պատերազմներով: Թերեւս այդ պատճառով նրանց կառավարման ժամանակաշրջանի մասին տեղեկությունները չափազանց սակավ են: Հռոմեացի պատմագիր Հուստինոսի վկայությամբ, հզորացած Պարթեւստանի դեմ պատերազմում Հայաստանի պարտության հետեւանքով Տիգրան I-ի գահաժառանգ որդի Տիգրանը պատանդ ուղարկվեց պարթեւների թագավոր Միհրդատ II Արշակունու արքունիք:
Ք.ա. 95թ., հոր մահից հետո Տիգրան II-ը, Պարթեւստանին զիջելով Մեծ Հայքի հարավարեւելյան որոշ հողեր («70 հովիտները»), ազատվեց պատանդությունից եւ ժառանգեց հայրենի գահը: Տաղանդավոր դիվանագետ, պետական, ռազմական գործիչ Տիգրան II Մեծի 40-ամյա գահակալման տարիները (Ք.ա. 95-55թթ.) նշանավորվել են Հայաստանի աննախադեպ ռազմաքաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային վերելքով, հայկական պետության միջազգային դերի եւ հեղինակության բարձրացմամբ:
Ք.ա. 94թ. Տիգրան Մեծը վերամիավորեց Ծոփքը, որով Մեծ Հայքը ամբողջացավ:
Հռոմեական եւ պարթեւական հզոր տերությունների առաջխաղացմանը դիմակայելու եւ Հայաստանի դեմ նրանց սպառնալիքները չեզոքացնելու նպատակով Տիգրան Մեծը Ք.ա. 94թ. ռազմաքաղաքական դաշինք կնքեց Պոնտոսի եւ Փոքր Հայքի թագավոր Միհրդատ VI Եվպատորի հետ: Դաշինքը ամրապնդելու նպատակով Տիգրանը կնության վերցրեց Միհրդատի դստերը` Կլեոպատրային:

7. ԱՐՏԱՎԱԶԴ II: ԱՐՏԱՇԵՍՅԱՆ ԱՐՔԱՅԱՏՈՀՄԻ ԱՆԿՈՒՄԸ

Տիգրան Մեծին հաջորդեց որդին Արտավազդ II-ը (Ք.ա. 55-34թթ.), որի գահակալման տարիներին Մեծ Հայքը հայտնվել էր պարթեւա-հռոմեական սուր զինաբախումների ոլորտում: Նա երկրի անկախության ու անվտանգության ապահովման հուսալի միջոց դարձրեց պատերազմող տերությունների միջեւ խուսանավելու քաղաքականությունը, ըստ իրավիճակի թելադրման` հարելով մերթ մեկին, մերթ մյուսին: Հայաստանը թե Հռոմի, թե Պարթեւստանի համար ուներ ռազմական եւ տնտեսական կարեւոր նշանակություն: Հայկական լեռնաշխարհն իր բարձրադիր դիրքով ուներ առաջնակարգ ռազմավարական նշանակություն, այստեղով էին անցնում արեւելք-արեւմուտք, հյուսիս-հարավ ռազմական ու տնտեսական կարեւոր մայրուղիները: Իր ռազմական ու տնտեսական հզորությամբ Հայաստանը Պարթեւստանից ու Հռոմից հետո երրորդ ուժն էր տարածաշրջանում, եւ նրա հետ դաշինքից էր կախված այդ տերությունների հաղթանակը կամ պարտությունը:

8. ԱՐՇԱԿՈՒՆԻՆԵՐԻ ԱՐՔԱՅԱՏՈՀՄԻ ՀԱՍՏԱՏՈՒՄԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ: ՏՐԴԱՏ I

Արտաշեսյան արքայատան անկումից հետո Հռոմեական կայսրությունը ձգտում էր իր ազդեցությունը Մեծ Հայքում պահպանել դրածո թագավորների միջոցով: Հայոց գահի համար պայքարում էին նաեւ պարթեւները: Ռազմավարական խոշոր կարեւորություն ունեցող Հայաստանը պայքարի թատերաբեմ էր դարձել հարեւան երկու տերությունների համար: Հայերը հակված էին համագործակցել պարթեւների հետ, քանի որ նրանք ավելի մոտ էին սովորույթներով ու բարքերով եւ, ի տարբերություն Հռոմի, չէին սպառնում հայոց պետականության գոյությանը: Նախկինում Հռոմի հետ դաշնակցած եւ նրա ազդեցության ոլորտում հայտնված երկրների մեծ մասը հետզհետե կորցրել էին անկախությունը եւ վերածվել հռոմեական նահանգների` պրովինցիաների:
Հայոց գահին Հռոմի օգնությամբ հավակնում էին տիրել Ատրպատականի, Վրաստանի եւ հարեւան այլ երկրների արքայատների ներկայացուցիչները: Սակայն հայերը հրաժարվում էին ենթարկվել այդ դրածոներին, եւ նրանցից ոչ մեկը չկարողացավ երկար իշխել: Հայերի համակրանքը կարողացավ շահել միայն Պոնտոսի Պոլեմոն թագավորի որդի Զենոնը (18-34), որը ստացավ հայկական Արտաշես անունը: Նա մեծացել էր հայկական միջավայրում, ծանոթ էր հայերի սովորույթներին ու բարքերին, քանի որ հայրը երկար ժամանակ եղել էր Փոքր Հայքի թագավոր:

9. ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ 2-3-ՐԴ ԴԱՐԵՐՈՒՄ

Տրդատ I-ից հետո Մեծ Հայքում գահ էին բարձրանում պարթեւական Արշակունի արքայատոհմի ներկայացուցիչները, սակայն նրանք մինչեւ 2-րդ դարի վերջերը ժառանգաբար չէին իշխում այստեղ: Հայոց արքայի թեկնածությունը առաջադրում էր պարթեւների արքան, հաստատում էր Հռոմի կայսրը: Այդպիսով պահպանվում էր երկու գերտերությունների ազդեցության հավասարակշռությունը ռազմավարական կարեւոր նշանակություն ունեցող Հայաստանում:
Մեծ Հայքի գահի վրա Տրդատ I-ին հաջորդում է Սանատրուկը (88-110թթ.), որը շարունակեց իր նախորդի շինարարական գործունեությունը, իսկ երկրի մշակույթը եւ տնտեսությունը շարունակում են զարգանալ: Նա Արածանիի վտակ Մեղրագետի ափին հիմնում է Մծուրք քաղաքը: Սանատրուկը թաղվեց Արշակունիների տոհմական դամբարանում` Դարանաղի գավառի Անի ամրոցում: Երբ պարսից զորքերը 364թ. հայոց արքաների դամբարանները թալանեցին, չկարողացան քանդել Սանատրուկի դամբարանը, որը չափից ավելի ամուր էր կառուցված:

10. ՔՐԻՍՏՈՆԵՈՒԹՅԱՆ ՀՌՉԱԿՈՒՄԸ ՊԵՏԱԿԱՆ ԿՐՈՆ

Համաշխարհային քաղաքակրթության մեջ նոր ժամանակաշրջան սկսվեց, երբ ճգնաժամ ապրող հեթանոսական կրոնին ու բազմաթիվ կուռքերի պաշտամունքին փոխարինելու եկավ նոր, միաստվածային կրոնը` քրիստոնեությունը: Նոր կրոնի հիմնադիրը Հիսուս Քրիստոսն էր, որը գործել է Հրեաստանում: Նա քարոզում էր սեր մարդկանց, բնության եւ ամբողջ աշխարհի նկատմամբ: Քրիստոսի ծնունդով հիմք դրվեց նոր թվականությանը եւ քաղաքակրթության նոր փուլին: Հիսուս Քրիստոսին հրեա կրոնավորների պահանջով հռոմեացիները 33թ. Երուսաղեմում խաչեցին: Սակայն դա չկասեցրեց նոր ուսմունքի ու մարդկային բարոյականության նոր գաղափարների տարածմանը ամբողջ աշխարհում:
Քրիստոսի 12 աշակերտները` առաքյալները եւ բազմաթիվ հետեւորդները սկսեցին քրիստոնեական վարդապետությունը քարոզել բոլոր երկրներում: Սկզբում ամենուրեք թշնամաբար էին ընդունում նոր ուսմունքը, հալածում էին քրիստոնյաներին, որոնք ստիպված էին գործել խիստ գաղտնիության պայմաններում: Չնայած հարուցված դժվարություններին, քրիստոնյաների թիվն աշխարհի բազմաթիվ երկրներում օրեցօր աճում էր` ընդգրկելով ոչ միայն ստորին խավերին, այլեւ ազնվականության լայն շերտերին: Բազմաթիվ երկրներում հետզհետե նախադրյալներ էին ստեղծվում` ժողովրդական լայն զանգվածների հոգեւոր կարիքները այլեւս չբավարարող հեթանոսական հավատալիքների փոխարեն քրիստոնեությունը պետական կրոն դարձնելու համար:

11. ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ 4-ՐԴ ԴԱՐՈՒՄ

Տրդատ Մեծին հաջորդեց որդին` Խոսրով III Կոտակը (330-338): Նրա կառավարման առաջին տարիները խաղաղ անցան: Խոսրով Կոտակը ծավալել է շինարարական աշխատանքներ, հիմնել է Դվին քաղաքը, տնկել Տաճար մայրի եւ Խոսրովակերտ արգելանոց անտառները: Մծբինի 40-ամյա հաշտության պայմանագրով կաշկանդված Պարսկաստանը խրախուսում էր որոշ հայ նախարարների կենտրոնախույս հակումները: Խոսրով Կոտակը հարկադրված էր զենքի ուժով ճնշել ներքին խռովությունները, սրի քաշել ըմբոստացած տոհմերին: Խոսրովը ստիպված սահմանեց օրենք, ըստ որի 1000-ից ավելի զորք ունեցող նախարարներն ապրելու էին արքունիքում, որպեսզի լինեին թագավորի անմիջական հսկողության ներքո եւ անջատողական ձգտումներով հանդես չգային:
336թ. պարսից արքա Շապուհ II-ի հրահրմամբ Հայաստան ներխուժեց մազքութների թագավոր Սանեսանը: Օշականի ճակատամարտում հայոց սպարապետ Վաչե Մամիկոնյանը ջախջախեց թշնամուն եւ սպանեց Սանեսանին:

12. ԱՐՇԱԿՈՒՆԻՆԵՐԻ ԱՐՔԱՅԱՏՈՀՄԻ ԱՆԿՈՒՄԸ

Պապի դավադիր սպանությունից հետո Հռոմի աջակցությամբ Մեծ Հայքի թագավոր դարձավ նրա ազգական Վարազդատը (374-378), որն ապրել եւ կրթվել էր Հռոմում, հռչակվել օլիմպիական մրցախաղերում: Վարազդատը եւս վարում էր Հռոմի ու Պարսկաստանի միջեւ խուսանավելու քաղաքականություն: Պատմիչների վկայությամբ Վարազդատը հուժկու մարզիկ էր, բայց բավական միամիտ էր, որի համար էլ գլուխ չէր հանում պետական գործերից: Շուտով տարաձայնություններ առաջ եկան արքայի եւ սպարապետ Մուշեղ Մամիկոնյանի միջեւ: Վարազդատը իր դայակ Բատ Սահառունու դրդմամբ սպանել տվեց Մուշեղ Մամիկոնյանին, իսկ սպարապետության գործակալությունը հանձնեց Սահառունուն: Վարազդատի քաղաքականությունից դժգոհ հայ նախարարները սկսեցին համախմբվել Մանվել Մամիկոնյանի շուրջը, որը 378թ. Կարինի ճակատամարտում պարտության մատնեց Վարազդատին եւ վտարեց երկրից:
Մանվել Մամիկոնյանի խնամակալությամբ Մեծ Հայքի թագավոր հռչակվեց Պապի անչափահաս որդի Արշակ III-ը (378-389): Երկրի փաստացի ղեկավար դարձավ Մանվելը, որը կարողացավ որոշ ժամանակով համախմբել բոլոր նախարարներին եւ երկիրը զերծ պահել պարսիկների ու հռոմեացիների ոտնձգություններից:

13. ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՐԳԸ ԱՐՇԱԿՈՒՆԻՆԵՐԻ ՕՐՈՔ

Արշակունյաց թագավորության ժամանակաշրջանում ավարտուն տեսք եւ իրավական ձեւակերպում ստացավ ավատատիրական (ֆեոդալական) հասարակարգին բնորոշ կառավարման համակարգը, սեփականության ձեւերը, տարբեր խավերի միջեւ եղած փոխհարաբերությունները:

14. ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՅՔԱՐԸ 450-451 ԹԹ.

Չնայած հայկական թագավորությունը 428թ. վերացվեց եւ երկիրը վերածվեց Սասանյան Պարսկաստանի առանձին մարզպանության, այնուամենայնիվ Հայաստանը պահպանեց ներքին ինքնավարությունը: Հայ նախարարները եւ հոգեւորականները լիովին պահպանեցին ավանդական իրավունքներն ու արտոնությունները, հայ նախարարների ձեռքում էին գրեթե բոլոր պաշտոնները, Հայոց սպարապետն էր առաջնորդում հայկական բանակը: Սասանյաններին տրվում էին միայն այն հարկերը, որոնք գանձվում էին Արշակունի թագավորների օգտին: 443թ. պարսից արքա Հազկերտ II-ը Հայաստանի կառավարիչ` մարզպան նշանակեց Վասակ Սյունուն (443-451թթ.): Այսպիսով` պարսից արքայից արքայի գերիշխանության տակ Հայաստանը փաստացիորեն պահպանել էր ներքին ինքնուրույնությունը:
Սակայն Հայաստանի նկատմամբ բարյացակամ վերաբերմունքը պայմանավորված էր նրանով, որ երկիրը նոր էր կորցրել թագավորության կարգավիճակը, իսկ պարսկա-բյուզանդական հարաբերությունները բավական սրված էին: Պարսից արքունիքը հարմար առիթի էր սպասում, որպեսզի իրագործի Հայաստանի պետական ինքնավարությունը վերացնելու եւ այն սովորական նահանգի վերածելու քաղաքականություն:

15. ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՅՔԱՐԸ 481-484 ԹԹ.

Հաջորդ խոշոր հակապարսկական ապստամբությունը բռնկվեց Ավարայրից 30 տարի անց, երբ Պարսից արքունիքը կրկին փորձեց վերադառնալ Հայաստանի ինքնավարությունը վերացնելու եւ հայերին կրոնափոխելու նախկին քաղաքականությանը: Պերոզ արքան դարձյալ մեծացրեց Հայաստանից գանձվող հարկերը, սահմանափակեց հայ տոհմիկ ավագանու իրավունքները, սկսեց բարձր պաշտոններից հեռացնել նշանավոր նախարարներին եւ դրանք տալ պարսիկներին հլու եւ դավանափոխ եղած նախարարներին: Դրանով թշնամություն էր առաջանում հայ իշխանական տների միջեւ եւ խրախուսվում էր կրոնափոխ լինելը: Երկրում առաջացած լուրջ դժգոհությունները ի վերջո հանգեցրին նոր ազատագրական պատերազմի:
Ապստամբության անմիջական առիթ դարձավ Վրաստանում սկսված հակապարսկական ելույթը: Վրաց թագավոր Վախթանգը սպանել էր դավանափոխ եղած Վազգեն բդեշխին եւ հրաժարվել էր ճանաչել պարսկական գերիշխանությունը: Հայաստանում գտնվող պարսկական զորքերը եւ հայկական հեծելազորը հրաման ստացան ճնշելու վրացիների ելույթը: Շիրակի Անի ամրոցի մոտ հայ նախարարները գաղտնի խորհրդակցություն հրավիրեցին եւ որոշեցին, որ պահը հարմար է պարսկական ատելի լուծը թոթափելու համար: Այդ մասին տեղեկանալով, Հայաստանի պարսիկ մարզպան Ատրվշնասպը եւ մյուս պարսիկ պաշտոնյաները փախան Ատրպատական:

16. ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ 6-ՐԴ ԴԱՐՈՒՄ

VIդ. Հայաստանը շարունակում էր բաժանված մնալ Պարսկաստանի եւ Բյուզանդիայի միջեւ: Երկու տերություններում էլ փորձում էին սահմանափակել հայ նախարարների ու եկեղեցու իրավունքները, վերացնել Հայաստանի ներքին ինքնավարությունը, դավանափոխ անել հայերին:
Հայաստանի արեւմտյան` Բյուզանդիայի գերիշխանության տակ գտնվող տարածքները կառավարվում էին տարբեր ձեւերով: Փոքր Հայքը, որը ավելի շուտ էր կորցրել անկախությունը եւ միացվել կայսրությանը, բաժանված էր Առաջին ու Երկրորդ Հայք նահանգների, որոնք կառավարվում էին ինչպես Բյուզանդիայի մյուս սովորական նահանգները:
Հայաստանի հարավարեւմտյան շրջանները, որոնք հիմնականում ընդգրկում էին Մեծ Հայքի Ծոփք նահանգի տարածքը, Բյուզանդիային էին միացվել IVդ. երկրորդ կեսին եւ ունեին լայն ինքնավարություն: Դրանք բաժանված էին հինգ իշխանությունների` Մեծ Ծոփք, Շահունյաց Ծոփք, Հանձիտ, Հաշտյանք, Բալահովիտ, որոնք կոչվում էին սատրապություններ: Սատրապները հագնվում էին թագավորների նման, հարկ չէին տալիս կայսրին եւ պարտավոր էին սահմանի իրենց հատվածը պահպանել սեփական ուժերով: Սատրապները սկզբում իշխում էին ժառանգաբար, իսկ Vդ. կարգը փոխվեց եւ նրանց նշանակում էր կայսրը` ցմահ:
Հայաստանի հյուսիսարեւմտյան շրջանները Բյուզանդիային էին միացվել 387թ. բաժանումից հետո: Այդ տարածքը կոչվում էր Ներքին Հայք: Չնայած այստեղ նշանակվում էր բյուզանդական կառավարիչ (հիմնականում ազգությամբ հայ), սակայն հայ նախարարները լիովին պահպանել էին ներքին ինքնուրույնությունը:

17. ԱՐԱԲԱԿԱՆ ՏԻՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍՏԱՏՈՒՄԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

620-ական թվականներին արաբական ցեղերը միավորվեցին նոր կրոնի` իսլամի (մահմեդականության) շուրջ, ստեղծեցին Արաբական խալիֆայությունը, որը կարճ ժամանակամիջոցում դարձավ աշխարհի հզորագույն տերություններից մեկը: Արաբները փայլուն հաղթանակներ տարան Բյուզանդիայի դեմ եւ գրավեցին Միջագետքը, Ասորիքը, Եգիպտոսը: Արաբները կործանեցին Սասանյան Պարսկաստանը (652թ.), իսկ պարսիկներին պարտադրեցին հրաժարվել զրադաշտականությունից եւ ընդունել մահմեդականություն: Կարճ ժամանակում արաբները նվաճեցին Հյուսիսային Աֆրիկան, Իսպանիան, իսկ արեւելքում հասան Միջին Ասիա եւ Հնդկաստան: Նվաճած գրեթե բոլոր երկրներին պարտադրվեց ընդունել մահմեդականություն:

18. ՀԱԿԱԱՐԱԲԱԿԱՆ ԱՊՍՏԱՄԲՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

Արաբների Հայաստանում կատարած անօրինությունները, կրոնական ու ազգային հալածանքները, ծանր հարկերը հանգեցրին մի շարք ապստամբությունների:
702թ. սպարապետ Սմբատ Բագրատունին որոշեց 2.000 հեծյալներով հեռանալ Բյուզանդիա: 703թ. փետրվարին, երբ նրանք Ակոռի գյուղի մոտ էին, արաբների 5.000-ոց պատժիչ զորամասը փակեց ճանապարհը: Սմբատ Բագրատունին ամրացավ Արաքսի մոտ գտնվող Վարդանակերտ գյուղում: Վաղ առավոտյան հայերը հարձակվեցին ձմռան խստաշունչ գիշերը բաց դաշտում մնացած արաբների վրա: Թշնամին մեծ կորուստներ տալով, փորձեց անցնել սառած Արաքսը, որի սառույցը կոտրվեց եւ շատերը խեղդվեցին գետում: Արաբները ծանր պարտություններ կրեցին նաեւ Ռշտունիքում եւ Վանանդում: Շուտով Սմբատ Բագրատունին Բյուզանդիայի կայսրից կյուրոպաղատի կոչում ստացավ եւ հաստատվեց Տայքում:

19. ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻՆԵՐԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐՈՒՄԸ: ԱՇՈՏ I

Հայոց պետականության վերականգնման համար նպաստավոր պայմաններ ստեղծվեցին IX դ. II կեսին: Արաբական խալիֆայությունը սկսել էր թուլանալ ու մասնատվել, իսկ Բյուզանդիան աջակցում էր խալիֆայության կենտրոնախույս ուժերին, որպեսզի թուլացնի իր գլխավոր հակառակորդին: Միաժամանակ, Հայաստանում տնտեսական ու ռազմական մեծ հզորության հասան Բագրատունի, Արծրունի, Սյունի եւ Արցախի իշխանական տները, որոնք IX դ. կեսերից ավելի ընդարձակեցին իրենց տարածքները: Ժողովրդի բոլոր խավերի մոտ աճեց ու ամրապնդվեց օտար լուծը վերջնականապես թոթափելու ձգտումը: Աշխատավորները ցանկանում էին ազատվել օտարների կեղեքումներից, ազնվականությունն ու հոգեւորականությունը եւս շահագրգռված էր ազատվել արաբների կամայականություններից ու բռնություններից: Նման պայմաններում արաբները ստիպված էին գնալ զիջումների, հատկապես 850-855թթ. ապստամբությունից հետո, երբ պարզ դարձավ, որ բռնի միջոցներով անհնար է հայերին ծնկի բերել:
855թ. խալիֆը հետ կանչեց Բուղային, Հայաստանից դուրս բերեց արաբական զորքերը, սահմանափակեց Դվինի ոստիկանի իրավունքները, իսկ Աշոտ Բագրատունուն նշանակեց Հայոց սպարապետ: Հայաստանից գանձվող հարկերը կրճատվեցին երեք անգամ: 862թ. խալիֆը Աշոտին շնորհեց Հայոց իշխանի տիտղոսը եւ հարկահանության իրավունքը:

20. ՊԱՅՔԱՐ ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ՀԱՄԱՐ: ՍՄԲԱՏ I, ԱՇՈՏ II

Աշոտ I-ին փոխարինեց ավագ որդին` Սմբատ I-ինը (890-914թթ.): Նա արտաքին եւ ներքին քաղաքականության մեջ շարունակեց հոր ուղեգիծը եւ ընդարձակեց թագավորության սահմանները: 892թ. հայկական զորքերը գրավեցին Դվինը: Սմբատ I-ը արաբ ամիրաներին դուրս քշեց Թիֆլիսից: Նա 899թ. թագ շնորհեց վրաց իշխան Ատրներսեհին, որով վերականգնվեց վրացական թագավորությունը, ուր նույնպես իշխում էր Բագրատունիների արքայատոհմը:
Բարեկամական հարաբերություններ հաստատվեցին Բյուզանդիայի հետ: 893թ. Սմբատ I-ը առեւտրական պայմանագիր կնքեց Բյուզանդիայի հետ, որի շնորհիվ Հայաստանը ազատ առեւտրական գոտի էր դառնում իրար հետ պատերազմող Բյուզանդիայի ու խալիֆայության միջեւ: Դրա շնորհիվ Հայաստանը տնտեսական մեծ օգուտներ էր ստանում:

21. ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻՆԵՐԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԵԼՔԸ

Աշոտ Երկաթին հաջորդեց եղբայրը` Աբասը (928-953թթ.): Այս շրջանում երկիրն արդեն թեւակոխել էր խաղաղության ու բարգավաճման շրջան: Նա արքունիքը Երազգավորսից (Շիրակավան) տեղափոխեց Կարս: Նոր մայրաքաղաքը կառուցապատվեց, աճեց եւ դարձավ Հայաստանի նշանավոր քաղաքներից մեկը: Կենտրոնաձիգ իշխանության կողմնակից էր նաեւ Հայոց եկեղեցին: Այդ փաստը հաշվի առնելով, Աբասը կաթողիկոսի նստավայրը տեղափոխեց Բագրատունիների քաղաքական ու տնտեսական կենտրոն: 948թ. Անանիա Մոկացի կաթողիկոսը Աղթամարից տեղափոխվեց Կարս: Աբասի ջանքերով վերջ տրվեց կովկասյան լեռնականների հարձակումներին Վրաստանի ու Աղվանքի վրա, որոնք գտնվում էին Բագրատունիների քաղաքական ազդեցության ոլորտում:

22. ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻՆԵՐԻ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԹՈՒԼԱՑՈՒՄԸ ԵՎ ԱՆԿՈՒՄԸ

Հայաստանի մասնատումը տարբեր թագավորությունների, ներքին հակասությունները եւ արտաքին ուժերի միջամտությունը թույլ չտվեցին Բագրատունիներին ստեղծելու հզոր եւ կենսունակ միասնական պետություն: Հայաստանի վերամիավորումն ու հզորացումը Բյուզանդիայի կողմից դիտվում էր արգելակող հանգամանք դեպի արեւելք ընդարձակվելու համար: Այդ պատճառով էլ Բյուզանդիան աջակցում էր կենտրոնախույս ուժերին, մեկը մյուսի հետեւից գրավում էր հայկական տարածքները:
Բյուզանդիայի առաջին զոհը դարձավ Տարոնի Բագրատունիների իշխանությունը: 966թ. Տարոնի իշխան Աշոտ Բագրատունու մահից հետո բյուզանդացիները զավթեցին այդ երկրամասի մեծ մասը: Տայքի իշխան Դավիթ կյուրոպաղատը զավակ չուներ եւ կայսրի պարտադրանքով տիրույթները կտակեց Բյուզանդիային: 1000թ. նրա մահից հետո բյուզանդացիները գրավեցին Տայքը: 1021թ. Վասիլ II-ը Սենեքերիմ Արծրունուն հարկադրեց Վասպուրականի թագավորությունը հանձնել Բյուզանդիային եւ տեղափոխվել Սեբաստիա: Այսպիսով, Բյուզանդիան զավթեց Հայաստանի արեւմտյան եւ հարավային շրջանները, որից հետո ձգտելու էր նվաճել նաեւ Անիի թագավորությունը:

23. ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՐԳԸ ԵՎ ԲԱՆԱԿԸ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻՆԵՐԻ ՕՐՈՔ

Հայաստանը IX դարից թեւակոխեց զարգացած ֆեոդալիզմի ժամանակաշրջանը: Տասնյակից ավելի ճյուղերի բաժանվեցին նախկին հզոր նախարարական տոհմերը` Բագրատունիները, Արծրունիները, Սյունիները: Եթե նախկինում միայն տոհմի նահապետն էր իրավասու տնօրինել նախարարական տան ամբողջ ունեցվածքը, ապա այժմ վիճակը փոխվեց: Ֆեոդալական տոհմի յուրաքանչյուր ընտանիք վերցնում էր իր բաժին կալվածքը եւ այն տնօրինում ինքնուրույն: Նախկին սեպուհները դառնում են ինքնուրույն ֆեոդալներ եւ սկսում են կոչվել գահակալ իշխաններ: Նախկին տանուտերը կամ նահապետը սկսում է կոչվել գահերեց իշխան եւ որեւէ իրավասություն չուներ գահակալ իշխանի կալվածքի նկատմամբ: Այս ամենի հետեւանքով ֆեոդալական խոշոր տների ներսում առաջացան բազմաթիվ ինքնուրույն ֆեոդալներ` իրենց կալվածքներով, ամրոցներով, զորքով:
Իշխաններն իրենց հողերի մեծ մասին տիրում էին ժառանգաբար` որպես սեփականատեր եւ նման կալվածքը կոչվում էր հայրենիք: Նրանց տրամադրության տակ կային նաեւ պարգեւական կամ արքայատուր հողեր, որոնք ստանում էին սյուզերենից (տիրոջից)` որեւէ ծառայության դիմաց եւ վասալը այն վաճառելու կամ նվիրելու իրավունք չուներ: Դրանք նրա իրավասության տակ էին մնում այնքան ժամանակ, քանի դեռ կատարում էր վասալական պարտականությունները: Կային նաեւ արծաթագին կամ գանձագին հողեր, որոնք գնվում էին իշխանի կողմից եւ վերածվում էին հայրենիքի:

24. ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԵՎ ՍԵԼՋՈՒԿՅԱՆ ԱՐՇԱՎԱՆՔՆԵՐԸ

Թուրքական ցեղերը մինչեւ XIդ. սկիզբը բնակվում էին Միջին Ասիայում եւ Չինաստանից հյուսիս ընկած տափաստաններում: Նրանք քոչվորական կյանք վարող խաշնարածներ էին եւ հաճախ տեղից տեղ էին տեղափոխվում նոր արոտավայրեր գտնելու համար: Նրանց ցեղապետերից Սելջուկը կարողացավ միավորել թուրքերի մեծ մասին, որոնք նրա անունով կոչվեցին սելջուկներ, ստեղծեց հզոր պետություն եւ ավարառուական արշավանքներ սկսեց հարեւան երկրների դեմ: Սելջուկները 1030-ական թվականներին գրավեցին ամբողջ Պարսկաստանը, որտեղից արշավանքներ սկսեցին դեպի Հայաստան:
Անիի Բագրատունիների թագավորությունը կործանելուց հետո Բյուզանդիան ծանրացրեց հարկերը, փորձեց Հայոց եկեղեցին միացնել բյուզանդականին, Հայաստանից հեռացրեց խոշոր իշխաններին ու հայկական զինված ուժերը: Փաստորեն, երկիրն օտար ասպատակիչների առաջ մնացել էր գրեթե անպաշտպան, իսկ Բյուզանդիայի վարած հակահայկական քաղաքականության հետեւանքով դժգոհությունները օրեցօր աճում էին: Լոռու, Սյունիքի եւ Կարսի հայկական թագավորությունները բավարար ուժ չունեին սելջուկներին դիմադրելու համար:
1047թ. սելջուկների 20.000-ոց բանակը Ատրպատականից ներխուժեց Վասպուրական եւ ասպատակեց մինչեւ Բասեն ընկած գավառները: Բյուզանդական զորքերը չփորձեցին դիմադրել նրանց եւ բնակչությանը թողեցին անպաշտպան: Սելջուկները աչքի էին ընկնում դաժանությամբ, չէին խնայում ոչ ոքի եւ իրենց ճանապարհին թողնում էին միայն մոխրակույտեր ու դիակներ: Նրանք մեծ ավարով ու գերիներով հեռացան Պարսկաստան:

25. ԶԱՔԱՐՅԱՆՆԵՐԻ ԻՇԽԱՆԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

XIIդ. Վրաց թագավորությունը սկսեց հզորանալ: Դա մահմեդական էմիրությունների լծից ազատվելու հույսեր առաջացրեց հայ ժողովրդի մոտ: Հայերը մեծ աջակցություն էին ցույց տալիս վրացական բանակին` էմիրությունների դեմ մղվող պայքարում: 1110-1123թթ. Վրաստանին միացվեցին Լոռու թագավորության տարածքները: Վրացական բանակը մի քանի անգամ գրավեց Անին, սակայն երկար պահել չկարողացավ:

26. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՆՎԱՃՈՒՄԸ ՄՈՆՂՈԼՆԵՐԻ ԿՈՂՄԻՑ

Զաքարյանները չկարողացան միավորել ամբողջ Հայաստանը: Հարավային գավառները մնացին Եգիպտոսի Այուբյան սուլթանության, իսկ արեւմտյան շրջանները` Իկոնիայի սուլթանության տիրապետության տակ: Երկրի քաղաքական ու տնտեսական մասնատվածությունը հայ ժողովրդին թույլ չտվեց համախմբել ուժերը եւ պայքարել օտար զավթիչների դեմ: Այդ վիճակում էր Հայաստանը, երբ սկսվեցին մոնղոլների ավերիչ արշավանքները:

27. ԿԻԼԻԿԻԱՅԻ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՏԱՐԱԾՔԸ ԵՎ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հայ ժողովրդի եւ հայկական պետականության պատմության մի հատվածը կերտվել է Հայկական լեռնաշխարհից դուրս: Այն ժամանակ, երբ բուն Հայաստանում կործանվել էր անկախ պետականությունը, իսկ ժողովուրդը օտար զավթիչների անտանելի կամայականությունների ու բռնությունների հետեւանքով զանգվածաբար լքում էր հայրենիքը, հայ ժողովուրդը թագավորություն ստեղծեց ու պետականությունը վերագտավ Կիլիկիայում, որն ընկած է Հայաստանից դեպի հարավ-արեւմուտք:
Կիլիկիան ձգվում է Միջերկրական ծովի հյուսիս-արեւելյան ափին: Այն աշխարհագրական շատ բարենպաստ դիրքում է գտնվում: Հարավից երկրամասը 500 կմ երկարությամբ եզերում են Միջերկրական ծովի ջրերը, արեւմուտքից ու հյուսիսից Փոքր Ասիայից բաժանվում է Տավրոսի լեռնաշղթայով, արեւելքում Ամանոսի լեռնաշղթան կամ Սեւ լեռներն են, որոնք բաժանում են Ասորիքից: Կիլիկիայի բնական սահմանները պաշտպանական ամուր գոտիներ էին: Այն զբաղեցնում է մոտ 40.000կմ2 տարածք:
Երկրամասի արեւմտյան հատվածը ծածկված է քարքարոտ բլուրներով եւ կոչվում է Քարուտ Կիլիկիա: Հյուսիս-արեւելյան մասը Լեռնային Կիլիկիան է, որը ծածկված է բարձրաբերձ լեռներով: Հարավ-արեւելյան մասը Դաշտային Կիլիկիան է, որը հարուստ դաշտավայրային շրջան է, սահմանակից է Միջերկրականին:

28. ԿԻԼԻԿԻԱՅՈՒՄ ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ՍՏԵՂԾՈՒՄԸ ԵՎ ԱՄՐԱՊՆԴՈՒՄԸ

Հայ իշխան Փիլարտոս Վարաժնունին, որը նշանակվել էր Եփրատի առափնյա շրջանների բյուզանդական զորքերի հրամանատար, փորձ արեց միավորելու Ասորիքի, Կիլիկիայի, Կապադովկիայի հայկական իշխանությունները: Մանազկերտի ճակատամարտից հետո նա հրաժարվեց ենթարկվել կայսրին եւ նշված տարածքներում ստեղծեց անկախ պետություն, որի կենտրոնը Մարաշ քաղաքն էր: Հայ զինվորությանը համախմբելով` Փիլարտոսը կարողացավ որոշ ժամանակով կասեցնել սելջուկների առաջխաղացումը դեպի Հյուսիսային Միջագետք ու Ասորիք: 1086թ. Փիլարտոսը մահացավ, իսկ նրա ստեղծած հայկական մեծ իշխանությունը կործանվեց սելջուկյան գերակշիռ ուժերի հարվածների տակ:
Ասորիքի հյուսիս-արեւմտյան եւ Կիլիկիայի արեւելյան շրջաններում նոր անկախ իշխանություն ստեղծեց Գող Վասիլը (1082-1112թթ.), որի կենտրոնը Քեսունն էր: Նա կարողացավ խոչընդոտել սելջուկների կողմից Ասորիքի մի մասի եւ Կիլիկիայի նվաճմանը: Վասիլի մահից հետո նրա իշխանությունը եւս կործանվեց:

29. ԼԵՎՈՆ II: ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ՀՌՉԱԿՈՒՄԸ ԿԻԼԻԿԻԱՅՈՒՄ

Ռուբենին հաջորդեց եղբայրը` Լեւոն II-ը (1187-1219թթ.), որը տաղանդավոր զորավար, դիվանագետ եւ պետական գործիչ էր: Նրա գործունեության շնորհիվ հայկական իշխանությունը բռնեց վերելքի ուղին եւ հռչակվեց թագավորություն:
XIIդ. վերջին քառորդին էական փոփոխություններ էին կատարվել Մերձավոր Արեւելքի քաղաքական կյանքում: Եգիպտոսի Այուբյան սուլթանությունը Սալահեդդինի օրոք հասավ մեծ հզորության: Վերջինս 1187թ. գրավեց Երուսաղեմը, Ասորիքի ու Միջագետքի մեծ մասը: Խաչակրաց իշխանությունները կորցրել էին նախկին հզորությունը եւ մեծ դժվարությամբ էին դիմակայում Եգիպտոսի ու սելջուկների հարվածներին: Խոշոր ուժ էր Իկոնիայի սուլթանությունը, որն ընդարձակվել էր Բյուզանդիայի եւ հարեւան էմիրությունների հաշվին: Բյուզանդիան ամփոփվել էր Մարմարա ու Սեւ ծովերի միջեւ եւ այլեւս վտանգավոր չէր հայերի համար: Լեւոնը կարողացավ ճիշտ օգտագործել ստեղծված միջազգային պայմանները:
1187թ. Կիլիկիա արշավեց Իկոնիայի բանակը, սակայն Ռավինի ճակատամարտում Լեւոնը ջախջախեց թշնամուն: 1188թ. հայկական բանակը պատասխան արշավանք ձեռնարկեց դեպի Իկոնիա եւ գրավեց սահմանային մի շարք ամրոցներ: Հայկական իշխանության ընդարձակմանը օգնեց խաչակրաց երրորդ արշավանքը (1189-1192թթ.): Այն գլխավորում էին Գերմանիայի կայսր Ֆրիդրիխ I Շիկամորուսը, Անգլիայի թագավոր Ռիչարդ I Առյուծասիրտը եւ Ֆրանսիայի թագավոր Ֆիլիպ II Օգոստոսը:

30. ՀԵԹՈՒՄՅԱՆ ԱՐՔԱՅԱՏՈՀՄԻ ՀԱՍՏԱՏՈՒՄԸ ԿԻԼԻԿԻԱՅՈՒՄ: ՀԵԹՈՒՄ I

Լեւոն II-ի մահից հետո Կիլիկիայում գահակալական պայքար սկսվեց: Լեւոնը որդի չուներ եւ 1217թ. գահաժառանգ նշանակեց կրտսեր դստերը` Զաբելին, որի խնամակալ դարձավ Լամբրոնի տեր Կոստանդին Գունդստաբլը: Կիլիկիայի գահի համար պայքարում էին հարեւան խաչակրաց իշխանությունները: 1222թ. Կոստանդին Գունդստաբլը հրավիրեց խոշոր իշխանների եւ բարձրաստիճան հոգեւորականների ժողով: Որոշվեց Զաբելին ամուսնացնել Անտիոքի դուքս Բոհեմունդ Միակնանու որդու` Ֆիլիպի հետ: Դրանով դաշնակցային հարաբերություններ կհաստատվեին Անտիոքի հետ, իսկ հետագայում հնարավոր կդառնար Կիլիկիային միավորել Անտիոքը: Ֆիլիպը պարտավորվեց հետեւել հայկական սովորույթներին, հավատարիմ մնալ հայ եկեղեցու ծեսերին, պահպանել հայ իշխանների իրավունքները:
Սակայն շուտով Ֆիլիպը փորձեց հայ իշխաններին հեռացնել պաշտոններից եւ նրանց փոխարինել խաչակիրներով, իսկ արքունի գանձերը ուղարկեց Անտիոք: Հայ իշխանները 1224թ. գահազրկեցին Ֆիլիպին եւ բանտարկեցին:
Իշխանների խորհուրդը երկրի պայլ կարգեց Կոստանդինին: Այսպիսով, նա դարձավ ոչ միայն Զաբելի, այլեւ ամբողջ թագավորության խնամակալ եւ փաստական կառավարիչ: Թագավորական գահը մոտ երկու տարի մնաց թափուր: 1226թ. նոր իշխանաժողով հրավիրվեց: Իշխանները համաձայնեցին Զաբելին ամուսնացնել Կոստանդինի որդու` Հեթումի հետ եւ վերջինիս հռչակել Հայոց թագավոր:

31. ԿԻԼԻԿԻԱՅԻ ՀԱՅՈՑ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ԹՈՒԼԱՑՈՒՄԸ ԵՎ ԱՆԿՈՒՄԸ

Լեւոն III-ի (1269-1289թթ.) օրոք բավական բարդ վիճակ ստեղծվեց Կիլիկիայի համար: Մերձավոր Արեւելքի խաչակրաց իշխանությունները մեկը մյուսի հետեւից նվաճվեցին Եգիպտոսի սուլթանության կողմից, իսկ մոնղոլներն այլեւս նախկին ուժը չունեին: Կիլիկիան Եգիպտոսի դեմ պայքարում այլեւս չէր կարող հույս դնել մոնղոլների վրա եւ հայացքն ուղղեց դեպի արեւմուտք: Լեւոն III-ը խաչակրաց արշավանք կազմակերպելու խնդրանքով բազմիցս դիմեց Հռոմի պապին, սակայն դրա միակ հետեւանքը եղավ այն, որ Եգիպտոսը ավելի հաճախակի հարձակումներ սկսեց Կիլիկիայի դեմ: Ի վերջո, Եվրոպայից ու մոնղոլներից օգնություն չստանալով, 1285թ. Լեւոն III-ը Եգիպտոսի հետ հաշտություն կնքեց:
Լեւոն III-ին հաջորդեց որդին` Հեթում II-ը (1289-1305թթ.): Եգիպտոսը 1289-1291թթ. գրավեց վերջին խաչակրաց իշխանությունները եւ արշավանքներ սկսեց Կիլիկիայի դեմ: 1292թ. եգիպտական զորքերը գրավեցին Հռոմկլա բերդաքաղաքը, գերեցին Հայոց կաթողիկոսին: Դրանից հետո կաթողիկոսի նստավայրը տեղափոխվեց Սիս:
1299թ. մոնղոլական Ղազան խանը արշավանք ձեռնարկեց դեպի Սիրիա: Հեթումը միացավ մոնղոլներին եւ հետ գրավեց Եգիպտոսի զավթած տարածքները: 1305թ. Եգիպտոսի մամլուքները արշավեցին Կիլիկիա, բայց ծանր պարտություն կրեցին հայկական բանակից եւ հաշտություն կնքեցին: 1305թ. Հեթումը հրաժարվեց գահից, որը հանձնեց եղբորորդուն` Լեւոն IV-ին (1305-1307թթ.), իսկ ինքը ստանձնեց թագավորահոր տիտղոսը:

32. ԿԻԼԻԿԻԱՅԻ ՀԱՅՈՑ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՐԳԸ ԵՎ ԲԱՆԱԿԸ

Կիլիկիայի պետական կառավարման համակարգի ձեւավորման վրա իրենց ազդեցությունն էին թողել հայկական, բյուզանդական, եվրոպական օրենքները, բարքերն ու սովորույթները: Գտնվելով Արեւելքի ու Արեւմուտքի քաղաքակրթությունների խաչաձեւման կենտրոնում, Կիլիկիայում ձեւավորվեցին քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական, մշակութային յուրատեսակ հարաբերություններ:

33. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԲԱԺԱՆՈՒՄԸ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ԵՎ ԻՐԱՆԻ ՄԻՋԵՎ 16-17-ՐԴ ԴԴ.

XVդ. վերջին Իրանում բավական հզորացել էին Արդեբիլում իշխող Սեֆյան շեյխերը, որոնք համարվում էին իսլամի շիա դավանանքի առաջնորդ: Նրանց կոչում էին ղզլբաշներ կամ սեֆիներ: 1502թ. Սեֆյան Իսմայիլը գրավեց Թավրիզը եւ հռչակվեց Շահնշահ: Այսպիսով, Շահ Իսմայիլը (1501-1524թթ.) ստեղծեց ընդարձակ ու հզոր Սեֆյան պետությունը, որի մեջ մտան Իրանը, Ատրպատականը, Իրաքը, Հայաստանը, Անդրկովկասը: Այս շրջանում մեծ տարածում ստացավ շիիզմը: Շահ Իսմայիլը բավական լավ էր տրամադրված հայերի նկատմամբ, քանի որ փոքր տարիքում թշնամիներից փրկվելու համար ապաստանել էր Աղթամարում, ապա` Ղարաբաղում:
Նույն շրջանում մեծ հզորության հասավ դեռեւս 1299թ. ստեղծված Օսմանյան Թուրքիան, որը XVդ. երկրորդ կեսին գրավել էր Հայաստանի արեւմտյան մի քանի շրջաններ:

34. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԱՏԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՋԱՆՔԵՐԸ 16-17-ՐԴ ԴԴ.

Դարեր շարունակ հայ ժողովուրդը կեղեքվում էր օտար նվաճողների կողմից: Այդ ծանր վիճակից դուրս գալու միակ ելքը երկրի ազատագրումն էր: Սակայն միայն սեփական ուժերով ազատագրվելը թվում էր անհնար, քանի որ հայ իշխաններ գրեթե չկային եւ հայկական ուժերը համախմբված չէին: Միայն լեռնային շրջաններում էին պահպանվել հայկական մանր իշխանություններ` Սյունիքում, Արցախում, Գեղարքունիքում, Լոռիում, Զեյթունում, Սասունում, Մոկսում, Շատախում եւ այլ վայրերում, որոնք հազիվ էին պահպանում իրենց գոյությունը եւ ի վիճակի չէին գլխավորելու համաժողովրդական պայքարը օտար զավթիչների դեմ: Միաժամանակ, Օսմանյան կայսրությունն ու Սեֆյան Իրանը գտնվում էին իրենց հզորության գագաթնակետին եւ աշխարհի հզորագույն պետություններից էին:
Հայությանը համախմբող միակ գործոնը Հայ Առաքելական եկեղեցին էր: Հետեւաբար, եկեղեցական գործիչներն էին զբաղվում Հայաստանի ազատագրման հարցով: Նրանք այն համոզմանն էին, որ երկրի ազատագրումը կարող է իրականացվել միայն որեւէ եվրոպական պետության աջակցությամբ եւ հայացքներն ուղղեցին դեպի Արեւմուտք: Եվրոպական կողմնորոշմանը նպաստում էր միջնադարում տարածված Ներսես Պարթեւին վերագրվող գուշակությունը, ըստ որի հայ ժողովուրդը ընկնելու էր անհավատների լծի տակ եւ ազատվելու էր ֆրանկների կամ ալեմանների օգնությամբ:

35. ԻՍՐԱՅԵԼ ՕՐԻՆ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԱՏԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԸ

Ազատագրական գաղափարների տարածման գործում անուրանալի է Իսրայել Օրու դերակատարությունը: Նրա հայրը` Մելիք Իսրայելը, Էջմիածնի 1677թ. ժողովի կազմակերպիչներից էր, ընդգրկված էր Հակոբ Ջուղայեցու պատվիրակության մեջ եւ իր հետ Եվրոպա էր տանում նաեւ որդուն: Կ. Պոլսում 1680թ. Հակոբ Ջուղայեցին մահացավ, պատվիրակությունը ցրվեց, սակայն Իսրայել Օրին չվերադարձավ հայրենիք: Նա մեկնեց Իտալիա, ապա հաստատվեց Փարիզում, զբաղվում էր առեւտրով, մասնակցեց անգլո-ֆրանսիական պատերազմին, որի ժամանակ գերի ընկավ անգլիացիների մոտ: Գերությունից ազատվելուց հետո մեկնեց Գերմանիա, հաստատվեց Հռենոսյան Պֆալց իշխանության կենտրոն Դյուսելդորֆ քաղաքում: Այստեղ Օրին ծանոթացավ Պֆալցի կուրֆյուրստ (կայսրընտիր իշխան) Հովհան Վիլհելմին, որին շահագրգռեց Հայաստանի ազատագրության հարցով` նրան առաջարկելով դառնալ Հայոց թագավոր: Վիլհելմը տվեց իր համաձայնությունը, բայց պահանջեց, որ հայերի կողմից այդ մասին լինի գրավոր դիմում:
1699թ. Իսրայել Օրին ճանապարհվեց Հայաստան: Նա Կ. Պոլսում հանդիպեց Հայոց պատրիարքի հետ, ապա Կարինի վրայով հասավ Էջմիածին: Նահապետ կաթողիկոսը անբարյացակամորեն ընդունեց նրան: Օրին մեկնեց Սյունիք եւ իր ծրագրերով ոգեւորեց Մելիք Սաֆրազին:

36. ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՅՔԱՐԸ 1722-1730 ԹԹ.

XVIIIդ. սկզբին Իրանում ստեղծվել էր բավական խառը, անկայուն դրություն, որը ծանր էր անդրադառնում հպատակ երկրների վրա: Սաստկացան հալածանքները հայերի նկատմամբ: Անդրկովկասում մեծ ավերածություններ էին գործում լեզգիները: Լեզգիներից պաշտպանվելու եւ ազատագրական պայքարի պատրաստվելու նպատակով տարբեր վայրերում կազմավորվեցին հայկական զորամասեր: Այդ գործը հատկապես մեծ թափով էր ընթանում Ղարաբաղում, ուր զորակայանները կոչվում էին սղնախներ:

37. ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ 1730-1740-ԱԿԱՆ ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

38. ՀՈՎՍԵՓ ԷՄԻՆԸ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԱՏԱԳՐՈւԹՅԱՆ ՀԱՐՑԸ

18-րդ դարի երկրորդ կեսին հայ ազատագրական մտքի կարեւոր կենտրոն դարձավ հնդկահայ գաղթօջախը: Դա պայմանավորված էր այն հանգամանքով, որ անգլիական գաղութարարները Հնդկաստանի տնտեսական ու քաղաքական կյանքից հետզհետե դուրս էին մղում դեռեւս հնուց այդ երկրում բավական խոշոր դերակատարություն ստանձնած հնդկահայերին: Վերջիններս սկսեցին գիտակցել, որ յուրաքանչյուր ազգի ներկայացուցիչ կարող է ազատորեն գործել միայն այն դեպքում, եթե իր թիկունքին կանգնած է ազգային պետությունը եւ բանակը: Նման պայմաններում հնդկահայերը ուշադրությունը սեւեռեցին օտարների լծի տակ կեղեքվող հայրենիքին` հուսալով, որ կարող են վերականգնել հայոց պետականությունը:

39. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԱՏԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԾՐԱԳՐԵՐԸ 1760-80-ԱԿԱՆ ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

18-րդ դարի 60-80-ական թթ. հայ ազատագրական մտքի կենտրոններ շարունակում էին մնալ գաղթավայրերը: Մեծ ակտիվություն դրսեւորեցին հատկապես հնդկահայ եւ ռուսահայ գաղթավայրերը:
Հնդկահայերը լուրջ քայլերի դիմեցին հայ ազատագրական պայքարի կազմակերպման, շարժման գաղափարական մշակման ուղղությամբ: Դա գլխավորապես պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ հայ վաճառականները, չդիմանալով անգլիացիների ոչ հավասար պայմաններում ընթացող մրցակցությանը եւ հալածանքներին, դուրս էին մղվում հնդկական շուկաներից: Այս ամենը բերեց նրան, որ հնդկահայերը սկսեցին մտորել պատմական հայրենիքի ազատագրման ուղիների եւ անկախ պետականություն ստեղծելու մասին:

40. ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՄԻԱՑՈՒՄԸ ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻՆ

19-րդ դարի սկզբին տեղի ունեցան այնպիսի իրադարձություններ, որոնք բախտորոշ դարձան Անդրկովկասի ժողովուրդների, եւ հատկապես հայերի համար: Անդրկովկասում հաստատվելու համար Ռուսաստանը դիմեց բավական վճռական քայլերի, որոնք հանգեցրին Պարսկաստանի եւ Թուրքիայի հետ մի շարք պատերազմների: Հայերը ամենագործուն աջակցություն էին ցույց տալիս ռուսներին, որպեսզի ազատվեն պարսկա-թուրքական դաժան լծից: Ռուսաստանը Անդրկովկասում հաստատվելու իր գլխավոր հենարաններից մեկն էր համարում հայ բնակչությանը, քանի որ գրեթե մեկ դար հայերը իրենց ազատագրության հույսը կապում էին ռուսական բանակների առաջխաղացման հետ, մտածելով, որ Ռուսաստանի օգնությամբ կվերականգնեն հայոց պետականությունը: Ցարական իշխանությունները փորձում էին հայերի մոտ վառ պահել այդ հույսերը, սակայն խուսափում էին որեւէ խոստում տալուց, քանի որ մտադիր չէին ռուս զինվորների արյունով նվաճված տարածքներում պետություն ստեղծել հայերի համար:
1801թ. Արեւելյան Վրաստանը միացվեց Ռուսաստանին: Դրանով Ռուսաստանի տիրապետության տակ անցան նաեւ մի շարք հայկական շրջաններ` Լոռին, Փամբակը, Ղազախը, Շամշադինը:
Չնայած Վրաստանը միացվեց խաղաղ ճանապարհով, սակայն դա չափազանց սրեց իրադրությունը երկրամասում: Ռուսաստանը ստիպված էր ավելի քան քառորդ դար պայքարել ամբողջ Անդրկովկասը գրավելու համար: Հակասությունների սրումը ի վերջո հանգեցրեց պատերազմի:

41. ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ 1830-1860-ԱԿԱՆ ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

Արեւելյան Հայաստանի գրավումից անմիջապես հետո ռուսական կառավարական շրջաններին եւ հայ գործիչներին զբաղեցնում էր այդ երկրամասերի կարգավիճակի հարցը:
Այս շրջանում ցարական կառավարությունը քննարկում էր Արեւելյան Հայաստանում 80.000 մալոռուս կազակների բնակեցնելու հարցը, որպեսզի ապահովեն սահմանների անվտանգությունը, յուրացնեն նոր տարածքները եւ ավելի ամրապնդեն Ռուսաստանի դիրքերը տարածաշրջանում:

42. ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ 1830-1860-ԱԿԱՆ ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

19-րդ դարի 30-60-ական թվականներին Արեւմտյան Հայաստանի շարունակում էր մնալ Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ: Արեւմտյան Հայաստանը հիմնականում ընդգրկված էր Էրզրումի, Կարսի, Վանի, Դիարբեքիրի եւ Սեբաստիայի վիլայեթների (նահանգների) մեջ:

43. ԶԵՅԹՈՒՆԻ 1862 Թ. ԱՊՍՏԱՄԲՈՒԹՅՈՒՆԸ

19-րդ դարի կեսերին Օսմանյան Թուրքիայում շարունակում էին իրենց կիսանկախ դրությունը պահպանել մի քանի հայկական շրջաններ: Դրանցից ամենահայտնին Լեռնային Կիլիկիայում, Մարաշի վիլայեթում գտնվող Զեյթունն էր, որն ուներ մոտ 35.000 բնակչություն: Չնայած թուրքական իշխանությունների գործադրած բոլոր ջանքերին, այն պահպանում էր իր կիսանկախ վիճակը: Նրանք միայն չնչին հարկ էին վճարում թուրքերին եւ հաճախ հրաժարվում էին նաեւ դրանից: Զեյթունը ղեկավարվում էր չորս հայկական իշխանական տների կողմից` Շովրոյան, Սուրենյան, Յաղուբյան, Ենիտունյան (Նորաշխարհյան):

44. ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԻ ՄԻՋԱԶԳԱՅՆԱՑՈՒՄԸ

Բալկանյան ժողովուրդների ազգային-ազատագրական շարժումների վերելքը եւ Մերձավոր Արեւելքում միջազգային հակասությունների սրումը 1877-1878թթ. հանգեցրին հերթական ռուս-թուրքական պատերազմի: Ռուսաստանը հանդես եկավ բալկանյան քրիստոնյա ժողովուրդների պաշտպանությամբ, որպեսզի ուժեղացնի իր ազդեցությունը Բալկաններում եւ Սեւ ծովի ավազանում:
1876թ. դեկտեմբերին Ռուսաստանի նախաձեռնությամբ Կ. Պոլսում մեծ տերությունների դեսպանները սուլթանին ներկայացրին մի նախագիծ, որով Բուլղարիային, Բոսնիային ու Հերցոգովինային տրվելու էր ինքնավարություն: Սակայն սուլթանը հրաժարվեց ընդունել այդ նախագիծը:
Դա պատրվակ դարձնելով` Ռուսաստանը 1877թ. ապրիլի 12-ին պատերազմ հայտարարեց Թուրքիային: Ռուսական բանակը Բալկաններում ջախջախեց թուրքերին, 1878թ. հունվարի 8-ին գրավեց Ադրիանապոլիսը եւ շարժվեց Կ. Պոլսի ուղղությամբ: Կովկասյան ճակատում նույնպես հաջողությունը ռուսների կողմն էր: Նրանք գրավեցին Բայազետը, Արդահանը, Կարսը, Էրզրումը եւ ազատագրեցին Արեւմտյան Հայաստանի մեծ մասը: Նման պայմաններում սուլթանը ստիպված էր զինադադար խնդրել:

45. ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ԽՄԲԱԿՆԵՐՆ ՈՒ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

19-րդ դարի 70-80-ական թթ. վերելք ապրեց հայ ազգային-ազատագրական շարժումը: Դա հիմնականում պայմանավորված էր այն հանգամանքով, որ թուրքական կառավարության հռչակած թանզիմաթյան ռեֆորմները չէին տվել սպասված արդյունքը եւ Թուրքիայում շարունակում էին չլուծված մնալ ազգային հիմնախնդիրները: Շարժման վերելքին նպաստեց նաեւ բալկանյան ժողովուրդների ըմբոստացումը թուրքական բռնապետության դեմ:
Հայ ազգային ազատագրական շարժման մեջ աստիճանաբար հասունանում է զինված պայքարի միջոցով ազատագրվելու գաղափարը: Արդեն 1870-ական թվականների սկզբներից Արեւմտյան Հայաստանում սկսում են ձեւավորվել ազատագրական խմբակներ ու կազմակերպություններ, որոնք իրենց առջեւ նպատակ էին դրել տարածել ազատագրական գաղափարները ժողովրդի մեջ եւ զինված պայքարի դուրս գալ թուրքական տիրապետության դեմ:
1872թ. սկզբներին Վանում հիմնադրվեց «Միություն ի փրկություն» գաղտնի կազմակերպությունը, որի նպատակն էր ազատել հայ ժողովրդին թուրքական լծից: Կազմակերպությունը միասնության կոչ էր անում եւ պահանջում էր պայքարել մինչեւ արյան վերջին կաթիլը: Նրանց կարգախոսն էր «Մահ կամ ազատություն»: Կազմակերպությունը պատվիրակություններ ուղարկեց Ռուսաստան օգնության խնդրանքով: Սակայն այն երկար կյանք չունեցավ եւ շուտով լուծարվեց:

46. ԱԶԳԱՅԻՆ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՍՏԵՂԾՈՒՄԸ

1880-ական թթ. կեսերից ազգային-ազատագրական պայքարի ասպարեզ մտան հայ ազգային-քաղաքական կուսակցությունները եւ իրենց ձեռքը վերցրին ազատագրական շարժման ղեկավարությունը:
1885թ. Վանում Մ. Ավետիսյանի (Թերլեմեզյան) գլխավորությամբ ստեղծվեց Արմենական կուսակցությունը: Այն իր անունը ստացավ Ֆրանսիայի Մարսել քաղաքում հրատարակվող «Արմենիա» թերթի անունից, որովհետեւ հետեւում էր նրա քարոզած գաղափարներին: Արմենականները խնդիր դրեցին ընդհանուր ապստամբության միջոցով հասնել արեւմտահայության ինքնավարությանը: Նրանց կարծիքով միայն ընդհանուր ապստամբության միջոցով կարելի էր հասնել հաջողության, որի համար անհրաժեշտ էին նկատում բարձրացնել ժողովրդի գիտակցականը, զինակրթել նրան, զինվորական խմբեր ստեղծել, զենք կուտակել եւ այլն: Արմենականները մերժում էին ֆիդայական կռիվները, փոքրիկ ապստամբությունները, ահաբեկչությունը` դրանք համարելով վնասակար ազատագրական ուժերի համար: Արմենականները սկսեցին զենք ներկրել Արեւմտյան Հայաստան: Այնուամենայնիվ, արեւմտահայության ծանր վիճակը նրանց երբեմն դրդում էր թուրք ու քուրդ ոճրագործների նկատմամբ դիմել պատժիչ քայլերի:

47. ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՀԱՅԱՀԱԼԱԾ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՍԱՍՏԿԱՑՈՒՄԸ 19-ՐԴ Դ. ՎԵՐՋԵՐԻՆ

Ռուս-թուրքական պատերազմը եւ Հայկական հարցի միջազգայնացումը, փաստորեն, ոչինչ չտվեց արեւմտահայությանը: Ռուսաստանի նկատմամբ հայերի ընդգծված համակրանքը, բնականաբար, չվրիպեց թուրքերի ուշադրությունից: Վերջիններս շտապեցին հայերից վրեժ լուծել, թե՛ այդ համակրանքի, թե՛ պատերազմում կրած պարտության համար: Հարյուրամյակներ շարունակ արեւմտահայերի մարդկային, ազգային ու կրոնական իրավունքների նսեմացման, կողոպուտի ու մասնակի ջարդերի միջոցով հայոց հայրենիքի հայազրկմանն ու սեփականացմանը ձգտող թուրքական բռնապետությունը իր հայաջինջ քաղաքականությունը բարձրացրեց նոր մակարդակի: Թուրքական իշխանություններն առավել մեծ չափերով սկսեցին մահմեդականների մոտ ատելություն բորբոքել հայերի նկատմամբ:

48. ՖԻԴԱՅԱԿԱՆ ՇԱՐԺՄԱՆ ՍԿԶԲՆԱՎՈՐՈՒՄԸ
XIXդ. երկրորդ կեսից հայ ազգային-ազատագրական շարժման բնորոշ կողմերից մեկը դարձավ ֆիդայական-հայդուկային պայքարը: Հայ ազատագրական միտքը, որը դարեր շարունակ ազգային ձգտումների իրագործումը կապել էր արտաքին ուժերի հետ, Բեռլինի կոնգրեսում հանդիպելով «մարդասեր» հորջորջվող արեւմտյան մեծ տերությունների քար անտարբերությանը հայ ժողովրդի ճակատագրի նկատմամբ, հանգեց այն եզրակացության, որ Հայկական հարցը կարելի է լուծել միայն զենքի ուժով: Հայերի ազատագրական պայքարի համար ոգեշնչման առարկա էր Օսմանյան կայսրության որոշ քրիստոնյա ժողովուրդների (հույներ, ռումինացիներ, սերբեր եւ այլն) ազգային-ազատագրական պայքարը եւ մեծ պետությունների միջամտությունների շնորհիվ նրանց անկախացումը:
Մկրտիչ Խրիմյանի «երկաթե շերեփի» գաղափարը հետզհետե տիրապետող դարձավ հայ ազատագրական մտքի մեջ: Ֆիդայական շարժումը պայմանավորված էր նաեւ հայ ժողովրդի ազգային, գրական-մշակութային զարթոնքով: Հայ ժողովրդի մտածողության եւ տրամադրությունների մեջ արմատական փոփոխություններ առաջացրեցին Խ.Աբովյանի «Վերք Հայաստանի» վեպը, Մ.Խրիմյանի գրություններն ու քարոզները, Մ.Նալբանդյանի, Ռ.Պատկանյանի, Ղ.Ալիշանի, Րաֆֆու, Ծերենցի եւ այլոց հայրենասիրական ստեղծագործությունները:

49. ՍԱՍՈՒՆԻ 1894 Թ. ԱՊՍՏԱՄԲՈՒԹՅՈՒՆԸ: ԲԱՐԵՆՈՐՈԳՈՒՄՆԵՐԻ ՄԱՅԻՍՅԱՆ ԾՐԱԳԻՐԸ

Թուրքերի ու քրդերի կատարած անօրինականությունների, բռնությունների, թալանի ու հարստահարումների հետեւանքը եղավ Սասունի 1894թ. ապստամբությունը: Սասունը Արեւմտյան Հայաստանի լեռնային գավառներից էր, մտնում էր Բիթլիսի վիլայեթի մեջ: Սասունցիները հարկ էին վճարում թե՛ օսմանյան կառավարությանը, թե՛ քուրդ ցեղապետերին:

50. ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԿՈՏՈՐԱԾՆԵՐԸ 1894-1896 ԹԹ.: ՄԵԾ ՏԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԴԻՐՔՈՐՈՇՈՒՄԸ

Մեծ տերությունների կողմից Հայկական հարցի անընդհատ շահարկումը եւ նրանց միջեւ եղած հակասությունների պատճառով չլուծվելը, հայ ազգային-ազատագրական պայքարի վերելքը սուլթան Աբդուլ Համիդին համոզեցին, որ անհրաժեշտ է դիմել կտրուկ միջոցների: Նա որոշեց Հայկական հարցը փակելու համար կազմակերպել զանգվածային կոտորածներ եւ ամբողջությամբ բնաջնջել Օսմանյան կայսրության հայ բնակչությանը: Այդ մասին թուրք պետական գործիչները բարձրաձայնում էին վաղուց: Նման ոճրագործության իրականացման համար Թուրքիայում կային բարենպաստ պայմաններ: Այդ դիվային ծրագրի գործադրման համար սուլթանն օգտագործեց քրդերի, թուրքերի ու մահմեդական այլ ցեղերի կրոնական մոլեռանդությունն ու թալանչիական բնազդները: Դրան նպաստում էր մահմեդականների մոտ դարերի ընթացքում ձեւավորված այն մտայնությունը, որ իրավունք ունեն անպատիժ ձեւով սպանել ու թալանել հայերին, իսկ համոզմունքը գործունեության անհրաժեշտ հիմքն է: Հետամնաց ամբոխներին գրգռելու գործին լծվեց պետական մեքենան եւ մահմեդական հոգեւորականությունը:
Այդ ոճրագործությունը նախապատրաստելով` թուրքական իշխանությունները վստահ էին, որ զերծ կմանան մեծ տերությունների միջամտությունից:

51. 1895-1896 ԹԹ. ՀԵՐՈՍԱՄԱՐՏԵՐԸ

Ամեն մի ժողովրդի գոյությունը մեծապես կախված է պաշտպանվելու, արտաքին հարվածներին դիմակայելու նրա ընդունակությունից: Համիդյան կոտորածների առաջին օրերին արեւմտահայերը հանկարծակիի եկան: Սակայն որոշ վայրերում հայերը կարողացան կազմակերպված դիմադրություն ցույց տալ ջարդարարներին:
Հատկապես աչքի ընկավ Զեյթունը, որը հայկական ազատագրական պայքարի նշանավոր կենտրոններից էր: Հայկական կոտորածներին ի պատասխան, 1895թ. հոկտեմբերին զեյթունցիներն ապստամբության դրոշ բարձրացրին: Ղեկավարներն էին հնչակյան գործիչ Աղասին (Կարապետ Թուրսարգիսյան) եւ Ենիտունյան (Նորաշխարհյան) իշխանական տոհմի նշանավոր ներկայացուցիչ Նազարեթ Չաուշը: Ապստամբները գրավեցին Զեյթունի կառավարչատունն ու զորանոցը, գերեցին բոլոր թուրք պաշտոնյաներին, իսկ 700 թուրք ասկյարների անցկացրին սրի տակով: Նրանց ձեռքն անցավ մեծաքանակ զենք ու զինամթերք: Զորանոցի վրա բարձրացրին կարմիր դրոշ, որի վրա գրված էր` «Զեյթունի անկախ իշխանություն»: Ստեղծվեց ժամանակավոր հեղափոխական կառավարություն` Աղասու գլխավորությամբ:

52. ԱՌԱՔԵԼՈՑ ՎԱՆՔԻ ԿՌԻՎԸ ԵՎ ՍԱՍՈՒՆԻ 1904 Թ. ԻՆՔՆԱՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սուլթանական կառավարությունը միշտ ուշադրության կենտրոնում էր պահում հայ ազատագրական շարժման օջախ համարվող Սասունը: Թուրքերը փորձում էին ամբողջությամբ հայաթափել այդ երկրամասը, ճնշել ֆիդայական շարժումները: Թուրքերն ու քրդերը ավելի սաստկացրին հալածանքները, ամեն օր տեղի էին ունենում սպանություններ, բռնագրավում էին հայերի գույքն ու հողը, ապրելու համար անբարենպաստ պայմաններ ստեղծում: Այս պայմաններում հայի առջեւ երկու ճանապարհ էր մնում` կամ կոտորվել ու արտագաղթել կամ զենքով պաշտպանել սեփական կյանքը, գույքը, արժանապատվությունը եւ սեփական հայրենիքում ապրելու իրավունքը:
Ժողովրդի պաշտպանության գործը հիմնականում ծանրացել էր փոքրաթիվ ֆիդայիների ուսերին: Աղբյուր Սերոբի դավադիր սպանությունից (1899թ.) հետո ֆիդայական շարժման ղեկավարությունը Սասունում ստանձնեցին Անդրանիկը եւ Գեւորգ Չաուշը: Նրանք տեսնում էին ժողովրդի սոցիալ-տնտեսական ծանր վիճակը, հոգեկան ընկճվածությունը: Սասունցիների մարտական ոգին բարձրացնելու նպատակով ֆիդայիները Հակոբ Կոտոյանի առաջարկով որոշեցին ամրանալ Մուշ քաղաքի մոտ գտնվող Ս. Առաքելոց վանքում եւ երկարատեւ դիմադրություն ցույց տալ թուրքական բանակին: Դրանով ցանկանում էին ցույց տալ հայերի մարտական որակները, բարձրացնել ժողովրդի ոգին եւ մեծ տերություններին հիշեցնել խոստացված բարենորոգումների մասին:

53. ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ 20-ՐԴ ԴԱՐԻ ՍԿԶԲԻՆ

Արեւելյան Հայաստանը XXդ. սկզբին շարունակում էր մնալ Ռուսաստանի տիրապետության տակ: Ցարական իշխանությունները Անդրկովկասում վարում էին գաղութային քաղաքականություն: Սակայն, ի տարբերություն Արեւմտյան Հայաստանի, այստեղ հայերի գլխին կախված չէր ֆիզիկական բնաջնջման վտանգը, կային տնտեսական ու մշակութային առաջընթացի բավարար պայմաններ: Այսպիսով, արեւելահայությունը, հաղթահարելով եղած խոչընդոտները, բռնել էր վերելքի ուղին: Անդրկովկասի գրեթե բոլոր խոշոր քաղաքներում հայերը կազմում էին մեծամասնություն, հայ բուրժուազիայի ձեռքում էր կենտրոնացվել երկրամասի տնտեսության, այդ թվում նավթարդյունաբերության, մի խոշոր մասը, գրեթե բոլոր արհեստավորները հայեր էին: Տնտեսական զարգացմանը զուգահեռ առաջադիմում էր կրթական-լուսավորական ու մշակութային կյանքը:

54. ԵՐԻՏԹՈՒՐՔԵՐԻ 1908 Թ. ՀԵՂԱՇՐՋՈՒՄԸ: ՕՍՄԱՆԻԶՄ ԵՎ ՊԱՆԹՈՒՐՔԻԶՄ

Սուլթան Աբդուլ Համիդի օրոք Օսմանյան կայսրությունը հայտնվեց կործանման եզրին: Հսկայական չափերի հասավ արտաքին պարտքը, լայն ծավալներ ընդունեցին ազգային-ազատագրական շարժումները, երկրի վրա մեծ ազդեցություն ունեին տերությունների դեսպանները, որոնք տարբեր պատրվակներով անընդհատ միջամտում էին կայսրության ներքին գործերին, սուլթանի հետադեմ ֆեոդալական վարչակարգը արգելակում էր երկրի առաջընթացին:
Այդ ամենը դժգոհություն էր առաջացնում թուրքական բարձրացող բուրժուազիայի շրջանում, որոնք հայտնի էին երիտթուրքեր անունով: Նրանք ստեղծել էին «Միություն եւ առաջադիմություն» կուսակցությունը: Սուլթանական վարչակազմը համատեղ ուժերով տապալելու համար 1907թ. դեկտեմբերին Փարիզում համաձայնություն կնքեցին երիտթուրքերը, Հ. Յ. Դաշնակցությունը, հրեական, արաբական եւ մակեդոնական կազմակերպությունները:
1908թ. հուլիսին Մակեդոնիայում Նիազի եւ Էնվեր բեյերի գլխավորությամբ ապստամբեց բանակը եւ իրականացրեց պետական հեղաշրջում: Օսմանյան կայսրությունում հաստատվեց սահմանադրական միապետություն: Համիդի իրավունքները սահմանափակվեցին, իշխանության լծակներն անցան երիտթուրքերին: Նրանք խոստանում էին հավասար պայմաններ ստեղծել կայսրության բոլոր ժողովուրդների համար, բարելավել նրանց վիճակը: Հայերը խանդավառությամբ ընդունեցին երիտթուրքերի խոստումները, սակայն շուտով խորը հիասթափություն ապրեցին:

55. ԿԻԼԻԿԻԱՅԻ 1909 Թ. ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՋԱՐԴԵՐԸ ԵՎ ԻՆՔՆԱՊԱՇՏՊԱՆԱԿԱՆ ՄԱՐՏԵՐԸ

Կիլիկիան ընդգրկված էր Ադանայի եւ Հալեպի վիլայեթների մեջ: Այստեղ բնակվում էին մոտ 400.000 հայեր, որոնք կազմում էին բնակչության մեծամասնությունը: Հայերի ձեռքում էր կենտրոնացված երկրամասի առեւտրի, արհեստագործության ու գյուղատնտեսության զգալի մասը:
1909թ. Կիլիկիայում տեղի ունեցան հայկական զանգվածային կոտորածներ: Դա ցեղասպանություն իրականացնելու երիտթուրքերի առաջին փորձն էր: Այն նպատակ ուներ հայաթափել Կիլիկիան, որը համիդյան ջարդերի ժամանակ խուսափել էր զանգվածային ջարդերից, եւ հայերն այնտեղ կազմում էին մեծամասնություն: Այսպիսով, թուրքերը ձգտում էին թալանել հայերի ունեցվածքը, զգալիորեն պակասեցնել հայերի թիվը եւ կանխել հնարավոր ազգային ելույթները:

56. ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲԱՐԵՆՈՐՈԳՈՒՄՆԵՐԻ ՀԱՐՑԸ 1912-1914 ԹԹ.

Երիտթուրքերի օրոք արեւմտահայերի վիճակը չբարելավվեց եւ կրկին ջարդերի սպառնալիքը կախվեց նրանց գլխին: Չնայած Պոլսի հայոց պատրիարքարանի եւ օսմանյան խորհրդարանի հայ պատգամավորների դիմում-բողոքներին, թուրքական իշխանությունները խոստումներից այն կողմ չանցան եւ որեւէ նախաձեռնություն չցուցաբերեցին հայերի դրությունը բարելավելու ուղղությամբ:
Հայ քաղաքական գործիչները, այս պայմաններից ելնելով, որոշեցին մեծ տերություններին հիշեցնել Բեռլինի պայմանագրի 61-րդ հոդվածի եւ 1895թ. Մայիսյան բարենորոգումների ծրագրի մասին եւ պահանջել դրանց գործադրումը: Դրա համար առիթ հանդիսացավ 1912թ. հոկտեմբերին սկսված Բալկանյան պատերազմում Թուրքիայի կրած պարտությունը, որի հետեւանքով Արեւելյան հարցը կրկին դարձավ միջազգային դիվանագիտության քննարկման առարկա:
1912թ. հոկտեմբերին Թիֆլիսում տեղի ունեցավ Ռուսական կայսրության հայաշատ վայրերի ներկայացուցիչների համագումար, որը դիմեց Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գեւորգ Ե Սուրենյանցին, որպեսզի նրա միջնորդությամբ ռուսական կառավարությունը պահանջի Արեւմտյան Հայաստանում բարենորոգումների գործադրումը: Նույն հարցով կաթողիկոսին դիմեց նաեւ Կ. Պոլսի պատրիարք Հովհաննես Արշարունին: Համագումարն ընտրեց Ազգային բյուրո, որը հետապնդելու էր Հայկական հարցի արդարացի լուծման գործընթացին: Դեկտեմբերին նմանատիպ մարմին ստեղծվեց նաեւ Կ. Պոլսում` Ապահովության խորհուրդը:

57. ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԸ ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ՏԱՐԻՆԵՐԻՆ

20-րդ դարի սկզբին միջազգային իրադրությունը չափազանց լարված էր: Մեծ տերությունները բաժանվել էին երկու ռազմաքաղաքական խմբավորումների եւ ձգտում էին պատերազմի միջոցով վերաբաժանել աշխարհը: Դա հանգեցրեց նրան, որ 1914թ. օգոստոսի 1-ին բռնկվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը: Խմբավորումներից մեկը Անտանտն (Անգլիա, Ֆրանսիա, Ռուսաստան) էր, մյուսը Քառյակ միությունը (Գերմանիա, Ավստրո-Հունգարիա, Թուրքիա, Բուլղարիա): Հայաստանում բախվում էին Ռուսաստանի, Ֆրանսիայի եւ Թուրքիայի շահերը: Ռուսաստանը ցանկանում էր գրավել Արեւմտյան Հայաստանը, իսկ Ֆրանսիան` Կիլիկիան: Թուրքիան ձգտում էր Արեւելյան Հայաստանի վրայով դուրս գալ դեպի Կովկաս, Միջին Ասիա եւ իրականացնել պանթուրքիզմի ծրագիրը:

58. ՀԱՅՈՑ ՄԵԾ ԵՂԵՌՆԸ

Օգտվելով Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընձեռած հնարավորությունից, երիտթուրքերն իրականացրին արեւմտահայերի բնաջնջման անմարդկային ծրագիրը: Դա Թուրքիայի մի քանի տասնամյակ վարած հայասպան քաղաքականության շարունակությունն էր` ավելի մեծ ծավալներով ու ավարտուն տեսքով: Հայկական ցեղասպանությունը Թուրքիայի պետական քաղաքականության հիմքում էր դրվել տնտեսական եւ քաղաքական նկատառումներով: Ըստ թուրքերի, հայերը սեպի պես խրվել էին մահմեդական աշխարհում, ունեին ռուսական կողմնորոշում, խանգարում էին պանիսլամական ու պանթուրքական ծրագրերի իրականացմանը: Կարեւոր դեր էր խաղում նաեւ Հայկական հարցի միջազգայնացումը, որը հնարավորություն էր ընձեռում մեծ տերություններին միջամտելու Թուրքիայի ներքին գործերին: Միաժամանակ թուրքերը խանդով էին նայում ձեռներեց, գործունյա եւ աշխատասեր հայ ժողովրդի հաջողություններին տնտեսության ու մշակույթի ասպարեզներում: Գիտակցելով իրենց անլիարժեքությունը` թուրքերը ցանկանում էին ջարդերի միջոցով ազատվել հայերի մրցակցությունից տնտեսության մեջ, տիրել նրանց ունեցվածքին:

59. ԻՆՔՆԱՊԱՇՏՊԱՆԱԿԱՆ ՀԵՐՈՍԱՄԱՐՏԵՐԸ 1915 Թ.

Հայոց ցեղասպանությունն իր բնույթով ու ծավալներով անսպասելի էր արեւմտահայության համար, որի հետեւանքով նրանք անակնկալի եկան, եւ թուրքերը հիմնականում դիմադրության չհանդիպեցին: Այնուամենայնիվ որոշ վայրերում հայերը կարողացան կազմակերպել ինքնապաշտպանություն, որի շնորհիվ հազարավոր մարդիկ փրկվեցին ոչնչացումից:
Հաջող ինքնապաշտպանություն կազմակերպեցին Վան քաղաքի հայերը: Նրանք կենտրոնացած էին Այգեստան եւ Քաղաքամեջ թաղամասերում, որոնց միջեւ գտնվում էր թուրքական թաղամասը: Ինքնապաշտպանության նախաձեռնողը, ոգին ու ընդհանուր ղեկավարն էր դաշնակցական նշանավոր գործիչ Արամ Մանուկյանը: Հայերն ունեին մոտ 1.500 հրացան եւ ատրճանակ: Վանի նահանգապետ Ջեւդեթը հայկական թաղամասերի դեմ կենտրոնացրել էր 12.000 զինվոր, որոնց միացավ թուրք ու քուրդ խուժանը: Այգեստանում Զինվորական մարմնի ղեկավար դարձավ Արմենակ Եկարյանը, իսկ Քաղաքամեջում` Հայկակ Կոսոյանը: Մարտերը սկսվեցին 1915թ. ապրիլի 7-ին: Թուրքերը, չնայած թնդանոթների աջակցությանը, այդպես էլ չկարողացան գրավել հայկական դիրքերը: Վանեցիները հաջող հակագրոհներ կազմակերպեցին եւ այրեցին կառավարական մի շարք հաստատություններ ու զորանոցներ: Մայիսի 3-ին թուրքական զորքերը հեռացան քաղաքից, իսկ երկու օրից Վան հասան հայ կամավորական ջոկատները, ապա` ռուսական բանակը:

60. ԵՂԵՌՆԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԻՉՆԵՐԻ ԴԱՏԱՍՏԱՆԸ

1918 թ. հոկտեմբերի 30-ին ստորագրված Մուդրոսի զինադադարով Թուրքիան ճանաչվեց պարտված պետություն: Օրակարգի հարց դարձավ երիտթուրք ոճրագործներին պատժելը, որոնցից շատերը, կանխազգալով վտանգը, փախել էին արտասահման:
Թուրքական նոր կառավարությունը որոշում կայացրեց Օսմանյան կայսրությանը Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ ներքաշելու եւ հայերի տեղահանությունն ու կոտորածը կազմակերպելու համար դատական պատասխանատվության ենթարկել երիտթուրքական կառավարության ղեկավարներին, ինչպես նաեւ «Միություն եւ առաջադիմություն» կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի անդամներին:

61. ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ 1917 Թ. ՌՈՒՍԱԿԱՆ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՇՐՋԱՆՈՒՄ

Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Ռուսաստանի առանց այն էլ թույլ տնտեսությունը հայտնվեց ճգնաժամի մեջ, կրկին սրվեցին սոցիալական, ազգային եւ մյուս հիմնախնդիրները, որոնք լուծում չէին ստացել ռուսական առաջին հեղափոխության տարիներին: Այդ ամենը հանգեցրեց 1917թ. փետրվարյան հեղափոխությանը: Ռուսաստանում միապետությունը տապալվեց եւ անցում կատարվեց դեպի ժողովրդավարական ուղի: Իշխանությունն անցավ Ժամանակավոր կառավարությանը, որը պետք է կառավարեր մինչեւ Սահմանադիր ժողովի հրավիրումը, ուր որոշվելու էր երկրի պետական կառուցվածքի ձեւը, լուծում էին տրվելու մյուս կարեւոր հիմնահարցերին:
1917թ. մարտի 9-ին ստեղծվեց Անդրկովկասի հատուկ կոմիտեն (ռուսերեն հապավումով` Օզակոմ), որին անցավ երկրամասի գործադիր իշխանությունը` լուծարված Կովկասի փոխարքայության փոխարեն:
Ժամանակավոր կառավարությունը, ի տարբերություն ցարական իշխանությունների, վարում էր ընդգծված հայանպաստ քաղաքականություն:

1918թ. սկզբներից բավական բարդ եւ ծանր իրավիճակ ստեղծվեց հայ ժողովրդի համար: Օգտվելով ռուսական բանակի հեռացումից` 1918թ. հունվարի 30-ին թուրքական 50.000-ոց բանակը հարձակման անցավ Կովկասյան ճակատում:
Հաղթահարելով հայկական ուժերի հերոսական դիմադրությունը՝ թուրքական զորքերը գրավեցին Երզնկան, Բաբերդը, Մամախաթունը: Փետրվարի 28-ին տասնօրյա համառ կռիվներից հետո ընկավ Արեւմտյան Հայաստանի գլխավոր հենակետը՝ Էրզրումը, որի պաշտպանությունը ստանձնել էր Անդրանիկը: Չնայած ազգային հերոսի գործադրած գերբնական ճիգերին, չհաջողվեց Էրզրումի մոտ կանգնեցնել թուրքական գերակշիռ ուժերին: Մարտի 22-ին տասնօրյա դիմադրությունից հետո հայկական զորքերը թողեցին Վանը: Այդպիսով ամբողջ Արեւմտյան Հայաստանն ընկավ թուրքերի ձեռքը, որոնք նոր ոճիրներ գործեցին հեռանալ չհասցրած հայ բնակչության նկատմամբ: Հետապնդելով փոքրաթիվ հայկական ուժերին` թուրքական զորքերը շարժվեցին դեպի Արեւելյան Հայաստան:
Միջազգային գործընթացները եւս զարգանում էին ի վնաս հայ ժողովրդի: 1918թ. մարտի 3-ին Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրով Խորհրդային Ռուսաստանը Թուրքիային զիջեց ոչ միայն Արեւմտյան Հայաստանը, այլեւ` Կարսը, Բաթումը, Արդահանը:

63. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐՔԻՆ ԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ 1918-1920 ԹԹ.

Հայոց նորանկախ պետությունը գտնվում էր չափազանց ծանր կացության մեջ: Նա զրկվել էր բերրի հողերից, շրջապատված էր ոխերիմ թշնամիներով, զուրկ էր արտաքին աշխարհի հետ կանոնավոր հաղորդակցության ճանապարհներից, իր ներսում ուներ մեծ թվով անօթեւան եւ ապրուստի տարրական միջոցներից զուրկ փախստականներ: Պատերազմի հետեւանքով կազմալուծվել էր տնտեսությունը, զգացվում էր բնակարանների, պարենամթերքի եւ դեղորայքի սուր պակաս, մոլեգնում էին համաճարակային հիվանդությունները:
Մինչ Թիֆլիսի Հայոց Ազգային խորհուրդը եւ ՀՀ կառավարության անդամները Թիֆլիսից կտեղափոխվեին Երեւան, Արամ Մանուկյանը եւ Երեւանի Հայոց Ազգային խորհուրդը վճռեցին տեր կանգնել երկրին: Արամ Մանուկյանի գլխավորությամբ 1918թ. հունիսի կեսերին ստեղծվեց նորանկախ Հայաստանի ժամանակավոր կառավարություն` Երեւանի Ազգային խորհրդի վարչությունը: Այն գործեց մինչեւ հուլիսի 19-ը` ՀՀ անդրանիկ կառավարության Երեւան ժամանելը: Արամ Մանուկյանի ղեկավարությամբ հսկայական աշխատանք կատարվեց նորաստեղծ երկրի ներքին կյանքի կայունացման, անվտանգության ապահովման եւ պետականության հիմքերի ստեղծման ու ամրապնդման ուղղությամբ: Պետության հիմնադրման եւ ամրապնդման գործում ունեցած մեծ ավանդի համար Արամ մանուկյանին իրավամբ համարում են հանրապետության հիմնադիր:

64. ՀՀ ԱՐՏԱՔԻՆ ԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ: ՍԵՎՐԻ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐԸ

Նորաստեղծ Հայաստանի արտաքին դրությունը խիստ ծանր էր: ՀՀ կառավարությունը արտաքին քաղաքականության ասպարեզում որդեգրել էր զգուշավոր քաղաքականություն: Ընդհուպ մինչեւ Թուրքիայի կապիտուլյացիան ՀՀ-ն աշխատեց հավատարիմ մնալ Բաթումի պայմանագրին:

Թուրքիան չէր կարող հաշտվել Սեւրի հաշտության պայմանագրի հետ, քանզի հավակնություններ ուներ պատմական հայկական տարածքների նկատմամբ: Արդյունքում, 1920թ. սեպտեմբերի 23-ին սկսվեց հայ-թուրքական պատերազմը: ՀՀ վրա հարձակված թուրքական բանակի հարվածային ուժը Քյազիմ Կարաբեքիրի 15-րդ կորպուսն էր, որն ուներ 30 հազար զինվոր:
Թվական, զինական եւ վարչական-կազմակերպչական գերազանցություն ունեցող թուրքերը համառ կռիվներից հետո սեպտեմբերի 29-ին գրավեցին Սարիղամիշն ու Կաղզվանը, 30-ին՝ Մերդենեկը:
ՀՀ կառավարությունը դիմեց բացառիկ քայլերի, սեպտեմբերի 30-ին երկիրը հայտարարվեց ռազմական դրության մեջ, զենքի կանչվեցին մինչեւ 35 տարեկանները, զինվորական նախարարությանը ենթարկվեցին երկաթուղին, տրանսպորտային միջոցները, ռադիոկայանները, ռազմաճակատ եւ սահմանամերձ շրջաններ ուղարկվեցին պետական մի շարք գործիչներ: Հայ քաղաքական ուժերը, ի բացառություն բոլշեւիկների, կանգնեցին կառավարության կողքին: Պետք է նշել, որ ժողովրդի մեծ մասը չգիտակցեց պահի պատմական կարեւորությունը եւ ոտքի չկանգնեց հայրենիքի պաշտպանության համար: Պատերազմի առաջին օրերին ՀՀ կառավարությունը օգնության խնդրանքով դիմեց եվրոպական երկրներին, սակայն` անօգուտ:

66. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԽՈՐՀՐԴԱՅՆԱՑՈՒՄԸ

1920թ. սերտ հարաբերություններ էին հաստատվել Խորհրդային Ռուսաստանի եւ քեմալական Թուրքիայի միջեւ: Դա պայմանավորված էր Անտանտի տերությունների դեմ պայքարի ընդհանուր շահերով: Այդ հարաբերությունների շրջանակում Ռուսաստանը ձեռնամուխ եղավ Անդրկովկասում իր երբեմնի ազդեցությունը վերականգնելուն: 1920թ. ապրիլին խորհրդային զորքերը մտան Ադրբեջան եւ այնտեղ հաստատեցին խորհրդային կարգեր: Հայաստանի եւ Վրաստանի խորհրդայնացումը թողնվեց հարմար պահի:
1920թ. սեպտեմբերին Բաքվում տեղի ունեցավ Արեւելքի ժողովուրդների համագումար, որտեղ հարց բարձրացվեց Ռուսաստանի ու Թուրքիայի մեջտեղից վերացնել հայկական սեպը: Այստեղ խոսք գնաց այն մասին, որ թուրքական բանակը հարձակվի Հայաստանի վրա, իսկ ռուսական բանակը հայերին պաշտպանելու պատրվակով մտնի Հայաստան եւ խորհրդայնացնի այն:
Ելնելով այն հանգամանքից, որ հայ-թուրքական պատերազմում Հայաստանը պարտվում էր` 1920թ. հոկտեմբերի 14-ին Խորհրդային Ռուսաստանի ղեկավարությունը որոշում ընդունեց Հայաստանը խորհրդայնացնելու մասին:

67. 1921 Թ. ՓԵՏՐՎԱՐՅԱՆ ԱՊՍՏԱՄԲՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հայաստանի խորհրդայնացումից կարճ ժամանակ անց բոլշեւիկյան իշխանությունը ակտիվ պայքար սկսեց այսպես կոչված ժողովրդի թշնամիների դեմ: Դեկտեմբերին ձերբակալվեցին ՀՀ բանակի 1.000-ից ավելի սպաներ, այդ թվում Թ. Նազարբեկյանը, Մ. Սիլիկյանը եւ ուրիշներ, որոնց ոտքով քշեցին Ալավերդի՝ ճանապարհին նրանցից ոմանց սպանելով, բոլորին ծաղր ու ծանակի ենթարկելով: Ապա ձերբակալվածներին ուղարկեցին Բաքվի եւ Ռուսաստանի բանտեր: 1921թ. փետրվարին Դիլիջանի շրջանում գնդակահարվեցին Սարդարապատի ճակատամարտի մեծ թվով հերոսներ, այդ թվում` Դանիել բեկ Փիրումյանը: Նրա եղբայր Պողոս բեկ Փիրումյանը, չդիմանալով կտտանքներին ու նվաստացումներին, ինքնասպանություն գործեց:
Անխնա հալածվում էր հայ մտավորականությունը, կողոպտվում հայ գյուղացիությունը: Բանակի կարիքները բավարարելու համար բնակչությունից բռնագրավվում էին պարենային եւ այլ ապրանքներ: Հացահատիկը բռնագրավվում էր նույնիսկ չքավոր գյուղացիներից:

68. ԱՐՑԱԽԸ ԵՎ ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԸ 1918-1921 ԹԹ.

Անդրկովկասի անկախ հանրապետությունների հռչակումից հետո Ադրբեջանը հավակնություններ ներկայացրեց հայկական պատմական տարածքներ հանդիսացող Ղարաբաղի (Արցախ), Նախիջեւանի եւ Զանգեզուրի նկատմամբ: Եթե Բաթումի պայմանագրով կաշկանդված Հայաստանի Հանրապետությունը հնարավորություն չուներ դրանք հայտարարել իր տարածքները եւ ձեռնպահ էր մնում բացահայտ ու ակտիվ միջամտությունից, ապա տեղի հայությունը իր ամբողջ ուժով ծառացավ Ադրբեջանի զավթողական ծրագրերի դեմ:
1918թ. հուլիսի 22-26-ը Շուշիում գումարված Ղարաբաղի հայության առաջին համագումարը մերժեց Ադրբեջանին ենթարկվելու պահանջը, Լեռնային Ղարաբաղը հայտարարեց անկախ վարչաքաղաքական միավոր եւ ընտրեց Ղարաբաղի Հայոց Ազգային խորհուրդ: Ղարաբաղի հայության համագումարները, որոնք ընդհանուր առմամբ գումարվեցին 10 անգամ՝ մինչեւ 1920թ. մայիսի վերջը, ներկայացնում էին տեղի հայության կամքը, քանի որ նրան մասնակցում էին մեկական պատգամավորներ յուրաքանչյուր բնակավայրից:

69. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԻ ՀԱՐՑԸ 1921-1923 ԹԹ.

1920թ. սկսված խորհրդա-թուրքական հարաբերություններն իրենց զարգացումը ստացան 1921թ. փետրվարի 26-ից մարտի 16-ը Մոսկվայում գումարված կոնֆերանսում:
Կոնֆերանսը նախապես ծրագրվում էր անցկացնել քառակողմ` նաեւ Խորհրդային Հայաստանի եւ Ադրբեջանի ներկայացուցիչների մասնակցությամբ: Այդ նպատակով Մոսկվա էր մեկնել հայկական պատվիրակություն` ՀԽՍՀ արտաքին գործերի ժողովրդական կոմիսար Ալ. Բեկզադյանի գլխավորությամբ: Հայկական կողմը պատրաստվում էր պահանջել վերականգնելու մինչեւ 1920թ. հայ-թուրքական պատերազմը եղած սահմանագիծը եւ վերադարձնել Կարսի ու Սուրմալուի գավառները:
Սակայն թուրքական կողմը կտրականապես դեմ արտահայտվեց կոնֆերանսին հայկական պատվիրակության մասնակցությանը: Դրա հետեւանքով կոնֆերանսը վերածվեց ռուս-թուրքական բանակցությունների: Այնտեղ ոտնահարվեցին հայ ժողովրդի շահերը:

70. ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ 1920-1930-ԱԿԱՆ ԹԹ.

Խորհրդային Հայաստանը գտնվում էր բավական ծանր վիճակում: Թուրքական արշավանքի հետեւանքով քայքայվել էր երկրի ամբողջ տնտեսությունը, տրանսպորտային ցանցը: Շարունակվում էին սովը, համաճարակները: Երկրում կար մոտ 235.000 սովյալ, որոնց մեծ մասը գաղթական էր:
Երկրի քայքայված տնտեսության վերականգնման, անվտանգության ապահովման համար կարեւորագույն քայլ էր նրա մուտքը Անդրկովկասյան ֆեդերացիա եւ Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն (ԽՍՀՄ):

71. ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՅՐԵՆԱԿԱՆ ՄԵԾ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ

1939թ. սեպտեմբերի 1-ին ֆաշիստական Գերմանիան հարձակվեց Լեհաստանի վրա, որով սկսվեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը: Դրանից մեկ շաբաթ առաջ` օգոստոսի 23-ին Գերմանիան եւ ԽՍՀՄ-ը ստորագրել էին չհարձակման համաձայնագիր, որով ազդեցության գոտիների էին բաժանել Արեւելյան Եվրոպան: 1939-40թթ. Գերմանիան գրավեց գրեթե ողջ Եվրոպան, իսկ ԽՍՀՄ-ը տարածքներ գրավեց Լեհաստանից, Ֆինլանդիայից, Ռումինիայից, խորհրդայնացրեց Մերձբալթյան հանրապետությունները:
1941թ. հունիսի 22-ին Գերմանիան առանց պատերազմ հայտարարելու հարձակվեց Խորհրդային Միության վրա: Սկսվեց խորհրդային ժողովուրդների Հայրենական Մեծ պատերազմը: Այն բաժանվում է երեք ժամանակաշրջանի: Առաջին փուլն ընդգրկում է 1941թ. մինչեւ 1942թ. նոյեմբեր ամիսը, երբ խորհրդային բանակը հիմնականում կրում էր պարտություններ եւ նահանջում՝ թշնամուն թողնելով հսկայական տարածքները: Եկրորդ փուլը սկսվում է 1942թ. նոյեմբերին, երբ ծավալվեց Ստալինգրադի ճակատամարտը, որում խորհրդային բանակը տարավ պատմական հաղթանակ եւ բեկում մտցրեց պատերազմի ընթացքի մեջ: Այն ամրապնդվեց 1943թ. ամռանը Կուրսկի ճակատամարտում տարած հաղթանակով: Երրորդ փուլն ընդգրկում է 1944-1945թթ., երբ խորհրդային զորքերը թշնամուց ազատագրեցին օկուպացված շրջանները, Արեւելյան Եվրոպայի երկրները եւ հաղթականորեն մտան Բեռլին:

72. ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ ԽՆԴԻՐԸ 1945-1946 ԹԹ.

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտին, երբ Գերմանիայի եւ նրա դաշնակիցների պարտությունն ակնհայտ էր, հայ մտավորականությունը Սփյուռքում եւ Հայաստանում բարձրացրեց Արեւմտյան Հայաստանը եւ Կարսի մարզը Խորհրդային Հայաստանին միացնելու հարցը՝ սփյուռքահայությանն իր հայրենիքում հաստատելու համար: Երեւանում այդ խնդիրն արծարծեցին հայ գրողներ Ավետիք Իսահակյանը, Դերենիկ Դեմիրճյանը, Նաիրի Զարյանը եւ ուրիշներ:
Հայկական հողերի հարցի լուծումը մտահոգում էր նաեւ Հայ Առաքելական եկեղեցուն եւ Խորհրդային Հայաստանի ղեկավարությանը: Այսպես, Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գեւորգ Զ Չորեքչյանը 1945թ. նոյեմբերի 27-ին դիմեց ԽՍՀՄ, ԱՄՆ եւ Անգլիայի ղեկավարներին՝ հայկական տարածքներն իրենց տերերին վերադարձնելու եւ Խորհրդային Հայաստանին միացնելու համար: Իսկ ՀԿԿ ԿԿ առաջին քարտուղար Գր. Հարությունյանը 1946թ. փետրվարի 1-ի նախընտրական ճառում ՀԽՍՀ անունից դրեց Թուրքիայի կողմից զավթված հայկական մարզերի վերադարձման հարցը: Խորհրդային Հայաստանի ղեկավարները հայկական տարածքները վերադարձնելու անհրաժեշտության մասին հիմնավորումները նաեւ գրավոր ներկայացրին ԽՍՀՄ ղեկավարությանը:
Սփյուռքահայ մի շարք կազմակերպություններ հայկական տարածքների հարցը լուծելու կապակցությամբ հուշագրեր ներկայացրին 1945թ. ապրիլի 25-ից հունիսի 26-ը Սան Ֆրանցիսկոյում գումարված Միավորված ազգերի կոնֆերանսին:

73. ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ 1945-1988 ԹԹ.

Թեեւ պատերազմի տարիներին Հայաստանի տնտեսությունը չէր ավերվել, այնուամենայնիվ այն վերակառուցման եւ վերականգնման անհրաժեշտություն էր զգում, որովհետեւ պատերազմի ժամանակ ամբողջովին հարմարեցվել էր ռազմական արտադրության պահանջներին: 1945թ. հուլիսին ՀԽՍՀ Գերագույն խորհուրդն ընդունեց օրենք ժողողովրդական տնտեսության վերականգման ու զարգացման մասին: 1947թ. դրությամբ ավարտվեց տնտեսության վերակառուցումը: Հայաստանի արդյունաբերության զարգացման տեմպերը ամենաբարձրերից էր ԽՍՀՄ-ում:
Հայաստանի արդյունաբերությունը հետագա զարգացում ապրեց 1950-ական թթ.: Այն բնորոշվում էր ծանր արդյունաբերության՝ գունավոր մետաղների արտադրության, մետաղամշակման, մեքենաշինության, հատկապես քիմիական արդյունաբերության եւ էլեկտրաէներգիայի արտադրության աճի բարձր տեմպերով: Հայաստանի արդյունաբերության միակողմանի զարգացումը՝ էներգատար եւ մետաղատար ուղղությունների եւ քիմիական արդյունաբերության զարգացումը ծանրացրեց հանրապետության բնապահպանական վիճակը, ստիպեց նոր հիդրոէլեկտրակայաններ հիմնել եւ անխնա օգտագործել Սեւանի ջուրը: Դրա հետեւանքով 1952թ. Սեւանա լճի կղզին վերածվեց թերակղզու:
1976թ. Մեծամորում գործարկվեց հայկական ատոմակայանը: Խիտ բնակչություն ունեցող Արարատյան դաշտում, սեյսմիկ գոտում նրա կառուցումը հետագայում շատերի կողմից գնահատվեց սխալ: Այնուամենայնիվ, այն Հայաստանի համար ունի ռազմավարական նշանակություն:

74. ԱԶԳԱՅԻՆ ԶԱՐԹՈՆՔԸ ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ 1960-ԱԿԱՆ ԹԹ.

Մինչեւ 1960-ական թթ. Խորհրդային Միության մեջ արգելված էր խոսել Մեծ եղեռնի մասին: 1926թ. Հայ Առաքելական եկեղեցուն արգելվեց ապրիլի 24-ին նշել ցեղասպանության զոհերի հիշատակը: Դրությունը փոխվեց 1965թ., երբ Հայաստանում սկսվեց ազգային զարթոնքը: Դա կապված էր խրուշչովյան կառավարման տարիներին ԽՍՀՄ-ում ստեղծված հասարակական ազատության հետ: 1965թ. առաջին անգամ հայրենիքում նշվեց ցեղասպանության զոհերի հիշատակը: Դրան նախորդել էր Հայաստանի ղեկավարության, առաջին հերթին ՀԿԿ ԿԿ առաջին քարտուղար Յակով Զարոբյանի տեւական աշխատանքը: 1960թ. վերջին նշանակվելով առաջին քարտուղար՝ Յ. Զարոբյանը ձեռնամուխ էր եղել խիստ որոշակի ազգային ծրագրերի իրագործմանը: 1961թ. նա ՀԿԿ ԿԿ քարոզչական բաժնում ստեղծեց Արտասահմանյան կապերի ենթաբաժին, որի առջեւ խնդիր դրեց զբաղվել Սփյուռքի հարցերով: 1964թ. մայիսին ՀԽՍՀ Նախարարների խորհրդի որոշմամբ ստեղծվեց Սփյուռքահայության հետ մշակույթային կապի կոմիտեն:
Արդեն 1961թ. Յ. Զարոբյանը հետաքրքրվում էր Եղեռնի 50-րդ տարեդարձի հարցերով: 1961թ. հունիսին ԽՄԿԿ ԿԿ ուղղված դիմումում Գրիգոր Զոհրապի 100-ամյակը նշելու առիթով Զարոբյանը անդրադարձավ նաեւ 1915թ. ողբերգությանը: Նա շեշտում էր, որ 1915թ. հայկական կոտորածի օրերին հայ մտավորականության մյուս ներկայացուցիչների հետ Զոհրապը բանտարկվել եւ թուրքերի կողմից գազանաբար սպանվել է: Լույս տեսան մի շարք պատմագիտական աշխատություններ, որոնցում բացահայտվում էր Հայոց ցեղասպանությունը:

75. ԱՐՑԱԽՅԱՆ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄԸ: ԼՂՀ ՀՌՉԱԿՈՒՄԸ

1985թ. ԽՍՀՄ-ում հռչակված «վերակառուցման» եւ դեմոկրատացման կուրսը Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի հայության կողմից ընկալվեց Հայաստանի հետ վերամիավորվելու իրական հնարավորություն: 1988թ. փետրվարի 14-ից Լեռնային Ղարաբաղում սկսվեցին համաժողովրդական հուժկու հանրահավաքներ՝ Հայաստանի հետ վերամիավորվելու նշանաբանով: 1988թ. փետրվարի 20-ին ԼՂԻՄ-ի մարզային խորհրդի արտահերթ նստաշրջանը որոշում ընդունեց խնդրել Ադրբեջանի, Հայաստանի եւ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդներին, որպեսզի ԼՂԻՄ-ը միացվի Հայաստանին: Այդ արդարացի որոշումը թշնամաբար ընդունվեց թե՛ Ադրբեջանի եւ թե՛ Մոսկվայի կողմից: Այս որոշումն էլ սկիզբ դրեց հայ ազգային-ազատագրական պայքարի հերթական փուլին՝ ղարաբաղյան շարժմանը, որին վիճակված էր անցնել ծանր ու երկարատեւ ճանապարհ: 1988թ. փետրվարի 21-ից ամբողջ Հայաստանում ծավալվեցին 100.000-ոց հանրահավաքներ, որոնցում ժողովուրդն իր զորակցությունն էր հայտնում արցախահայությանը: Շարժման ղեկավարությունն իր վրա վերցրեց «Ղարաբաղ» կոմիտեն: Հայաստանի իշխանությունները ցուցաբերեցին անտարբերություն ժողովրդի ձգտումների նկատմամբ, չփորձեցին որեւէ կերպ ազդել իրադարձությունների զարգացման վրա եւ կարճ ժամանակ անց հեղինակազրկվեցին:

76. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԵՐՐՈՐԴ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՀՌՉԱԿՈՒՄԸ

1985թ. հռչակված «վերակառուցման» քաղաքականությունը եւ կիսատ-պռատ բարեփոխումներն ավելի խորացրին ԽՍՀՄ-ում տիրող սոցիալ-տնտեսական եւ քաղաքական ճգնաժամը: Օգտվելով կենտրոնական իշխանության թուլացումից` ԽՍՀՄ կազմի մեջ մտնող ազգային հանրապետություններն աստիճանաբար բռնեցին անկախացման ուղի: Հայաստանում այդ գործընթացը սկսվեց ղարաբաղյան շարժման հիմքի վրա, 1989թ. կեսերից:
Այսպիսի իրավիճակում, 1990թ. մայիսի 20-ին տեղի ունեցան ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավորների ընտրություններ, որում հիմնական տեղերը գրեթե հավասարապես զբաղեցրին ՀՀՇ-ն եւ ՀԿԿ-ն (Հայաստանի կոմունիստական կուսակցություն): Օգոստոսի 4-ին Գերագույն խորհրդի նախագահ ընտրվեց Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը:

77. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԵՐՐՈՐԴ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐՔԻՆ ԵՎ ԱՐՏԱՔԻՆ ԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Անկախության ուղին բռնած հանրապետությանը ծանր փորձություններ էին սպասում: Այն կտրվել էր նախկին տնտեսական համակարգի բոլոր օղակներից: Բացի այդ, փակվեց Ադրբեջանից եկող գազամուղը, ընդհատվեց երկաթուղային կապը: Սկսվեց Հայաստանի էներգետիկ շրջափակումը, որը գնալով ավելի մեծ չափեր ընդունեց: Կանգնեցին հանրապետության գրեթե բոլոր ձեռնարկությունները, ուսումնական հաստատություններում դադարեցին պարապմունքները, բնակչությունը զրկվեց ջեռուցումից: Հայաստանի տնտեսությունը կանգնեց կազմալուծման լուրջ վտանգի առաջ:

78.ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՍՓՅՈՒՌՔԸ 1920-2008 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

Պատմական անբարենպաստ պայմանների բերումով հայերը ստիպված են եղել անընդհատ արտագաղթել սեփական հայրենիքից: Դարերի ընթացքում ձեւավորվել է հայկական սփյուռքը: Ժամանակակից սփյուռքահայ համայնքները մեծապես համալրվել են Հայոց մեծ եղեռնի պատճառով Արեւմտյան Հայաստանից եւ Թուրքիայի տարբեր վայրերից տեղահանվածների հաշվին:
1920-ական թվականներին սփյուռքահայության թիվը հասնում էր մոտ մեկ միլիոնի: Նրանք հիմնականում տեղաբաշխված էին Լիբանանում, Սիրիայում, Իրանում, Եգիպտոսում, Բուլղարիայում, Հունաստանում, Ռումինիայում, Ֆրանսիայում, ԱՄՆ-ում, Վրաստանում, Ռուսաստանում: Հայության ստվար զանգված էր պահպանվել Կ.Պոլսում:
Սկզբնական շրջանում սփյուռքահայերն ապրում էին դժվարին պայմաններում: Առավելապես ծանր էր Եվրոպայում եւ ԱՄՆ-ում հաստատվածների վիճակը: Զրկված լինելով քաղաքական եւ սոցիալական իրավունքներից, ինչպես նաեւ չունենալով համապատասխան մասնագիտական որակավորում եւ լեզվի իմացություն, գերազանցապես երկրագործ եւ արհեստավոր ներգաղթողները ստիպված են եղել կատարել ծանր եւ ցածր վարձատրվող աշխատանքներ:

Հայկական մշակույթը սկզբնավորվում է հազարամյակների խորքից, երբ Հայաստանում ստեղծվում են մշակութային առաջին արժեքները: Հնագույն մշակույթը հեթանոսական ժամանակաշրջանում է զարգացել եւ գոյատեւել է մինչեւ Հայաստանում քրիստոնեության ընդունումը:

81. ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ 9-14-ՐԴ ԴԱՐԵՐՈՒՄ

9-14-րդ դարերում հայկական մշակույթը հասավ զարգացման բարձր աստիճանի, որը նախեւառաջ պայմանավորված էր հայկական պետականության վերականգնմամբ: Հայ թագավորների եւ իշխանների հոգատարությունը, քաղաքական կյանքի վերածնունդը, հարեւան երկրների հետ բազմապիսի շփումների աշխուժացումը լուրջ խթան հանդիսացան մշակութային վերելքի համար:
Առանձնակի աշխուժացում ապրեց կրթական կյանքը: Գործում էին տարրական եւ բարձր տիպի դպրոցներ: Տարրական դպրոցները գործում էին պետության եւ եկեղեցու միջոցներով եւ տալիս էին նախնական կրթություն: Կային նաեւ վճարովի մասնավոր դպրոցներ: Տարրական դպրոցներում սովորեցնում էին տառաճանաչություն, ընթերցանություն, թվաբանություն, երգեցողություն: Տարրական դպրոցից հետո հետագա կրթությունը շարունակվում էր վարդապետարաններում, որոնց հիմնումը նոր երեւույթ էր հայ իրականության մեջ: Վարդապետարանները այդ ժամանակի բարձրագույն դպրոցներն են եղել: Վարդապետարան ավարտողները ստանում էին վարդապետի աստիճան, որը նրանց ուսուցչությամբ զբաղվելու իրավունք էր տալիս: Վարդապետարաններից հայտնի էին Անիի, Գլաձորի, Տաթեւի համալսարանները: Անիի համալսարանը իր ծաղկման շրջանն ապրել է 11-12-րդ դարերում` Հովհաննես Իմաստասերի ուսուցչապետության օրոք: Գլաձորի համալսարանը հիմնադրվել է 13-րդ դարի վերջին` Ներսես Մշեցու կողմից: Համալսարանը վայելել է Պռոշյան եւ Օրբելյան իշխանների հովանավորությունը: Գլաձորի համալսարանի համբավավոր ուսուցչապետերից էր նաեւ Եսայի Նչեցին: Տաթեւի համալսարանը, որը սկսել է գործել Գլաձորի համալսարանի փակվելուց հետո, նույնպես ժամանակի հայտնի կրթական կենտրոններից էր: Այստեղ դասավանդել են նշանավոր գիտնականներ Հովհան Որոտնեցին եւ Գրիգոր Տաթեւացին: Միջնադարյան Հայաստանի համալսարաններում սովորում էին հարյուրավոր երիտասարդներ:

82. ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ 15-18-ՐԴ ԴԱՐԵՐՈՒՄ

Սոսկալի դժվարությունների հանդիպելով հանդերձ հայ մշակույթը 15-18-րդ դարերում շարունակում էր զարգանալ: Այն զարգանում էր նվիրյալ անհատների եւ մշակութային հարուստ ժառանգության շնորհիվ:
15-րդ դարում շարունակում էր գործել Տաթեւի համալսարանը, որը ղեկավարում էր խոշոր աստվածաբան, փիլիսոփա, ազգային-եկեղեցական գործիչ Գրիգոր Տաթեւացին: Համալսարանն ավարտողները գրում էին ավարտաճառեր եւ ստանում կրթական աստիճան: 17-րդ դարի սկզբներից սկսում է գործել Սյունյաց Մեծ անապատի դպրոցը, որի շրջանավարտները Հայաստանի տարբեր վայրերում դպրոցներ էին բացում: 1763 թ. Ամենայն հայոց կաթողիկոս Սիմեոն Երեւանցու նախաձեռնությամբ բացվում է Էջմիածնի դպրոցը: Դպրոցներ են բացվում նաեւ հայկական գաղթօջախներում: 15-րդ դարում գործում էր Ղրիմի հայոց Անտոն վանքի, 17-րդ դարից Նոր Ջուղայի, 18-րդ դ. սկզբներից Վենետիկի սուրբ Ղազար կղզու վանական դպրոցները, 18-րդ դարից սկսում է գործել նաեւ Պոլսի Սկյուտարի դպրոցը:

Հայ մշակույթը 19-րդ դարում մեծ վերելք ապրեց: Այս հանգամանքը պայմանավորված էր նրանով, որ Արեւելյան Հայաստանը միացվեց Ռուսաստանին, որտեղ կային բարենպաստ պայմաններ հայ ժողովրդի տնտեսական ու մշակութային առաջընթացի համար: Միաժամանակ հայ մշակույթը շարունակեց իր վերելքը նաեւ գաղթօջախներում: Հայ մշակույթի խոշոր կենտրոններն էին Թիֆլիսը, Բաքուն, Նոր Նախիջեւանը, Մոսկվան, Կ.Պոլիսը, Վենետիկը եւ այլն: Վենետիկում եւ Վիեննայում հաստատված Մխիթարյան միաբանության անդամները շարունակեցին իրենց բեղուն գիտակրթական ու մշակութաստեղծ գործունեությունը:

84. ՆՈՐԱԳՈՒՅՆ ՇՐՋԱՆԻ ՀԱՅ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Հայաստանի առաջին հանրապետության ստեղծումը այն իրադարձությունն էր, որը հայ ժողովրդին հնարավորություն տվեց ոտքի կանգնել եւ զարկ տալ իր մշակույթի զարգացմանը: Թեեւ ՀՀ գոյության տարիները հայ մշակույթի զարգացման համար դժվարին տարիներ էին, այնուամենայնիվ այդ շրջանում արձանագրվեցին դրական տեղաշարժեր: Որոշակիորեն բարելավվեց կրթական գործը: Եթե 1918-1919 ուստարում երկրում գործում էին 133 տարրական դպրոցներ, որոնցում սովորում էին 11 հազար աշակերտներ, ապա 1919-1920 ուստարում արդեն գործում էին 456 տարրական դպրոցներ՝ 41 հազարից ավելի աշակերտներով: Երկրում գործում էին նաեւ 20 միջնակարգ ուսումնական հաստատություններ՝ 283 ուսուցիչներով եւ 5.000-ից ավելի սովորողներով:
ՀՀ կրթամշակութային կյանքում կարեւորագույն տեղ է զբաղեցնում համալսարանի հիմնումը: 1919թ. մայիսի 16-ին որոշում կայացվեց համալսարան բացելու մասին, իսկ բացումը կատարվեց 1920թ. հունվարի 31-ին Ալեքսանդրապոլում: 1920-1921 ուստարում այն փոխադրվեց Երեւան: