Դ. ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ
ՄԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻ ԵՎ ՀԻՄՆԱՐԱՐ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՅԻ 5-ՐԴ ՀՈԴՎԱԾՈՎ ԵՐԱՇԽԱՎՈՐՎԱԾ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱՆՁՆԱԿԱՆ ԱՆՁԵՌՆՄԽԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ՄԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻ ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆԻ ՀԻՄՆԱՐԱՐ ՄՈՏԵՑՈՒՄՆԵՐԸ ԵՎ ԱՅԴ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՄԻՏՈՒՄՆԵՐԸ
ԵՐԵՎԱՆ - 2004
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ
ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱՆՁՆԱԿԱՆ ԱՆՁԵՌՆՄԽԵԼԻՈՒԹՅԱՆ
ԻՐԱՎՈՒՆՔ. ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՅԻ 5-ՐԴ ՀՈԴՎԱԾ 4
N 4 ԱՐՁԱՆԱԳՐՈՒԹՅԱՆ 1-ԻՆ ՀՈԴՎԱԾԸ 6
ԱՌԱՋԻՆ ԲԱԺԻՆ
ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՆԽԱՎԱՐԿԱԾ, ԿԱԼԱՆԱՎՈՐՄԱՆ
ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԸ 8
ԵՐԿՐՈՐԴ ԲԱԺԻՆ
ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԶՐԿՈՒՄԸ ՈՐՊԵՍ ՔՐԵԱԿԱՆ
ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍ 25
ԵՐՐՈՐԴ ԲԱԺԻՆ
ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԶՐԿԵԼՈՒ ԱՅԼ ՀԻՄՔԵՐ 46
ՉՈՐՐՈՐԴ ԲԱԺԻՆ
ՁԵՐԲԱԿԱԼՄԱՆ ՊԱՏՃԱՌՆԵՐՆ ԱՆՄԻՋԱՊԵՍ ՀԱՅՏՆԵԼՈՒ
ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ 52
ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ ԲԱԺԻՆ
ՁԵՐԲԱԿԱԼՎԱԾ ԱՆՁԻՆ ԴԱՏԱՎՈՐԻՆ ԱՆՀԱՊԱՂ
ՆԵՐԿԱՅԱՑՆԵԼՈՒ ԵՎ ՈՂՋՄԻՏ ԺԱՄԿԵՏՈՒՄ ԴԱՏԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ
ԿԱՄ ՄԻՆՉԵՎ ԴԱՏԱՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆՆ ԱԶԱՏ ԱՐՁԱԿԵԼՈՒ
ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ 56
ՎԵՑԵՐՈՐԴ ԲԱԺԻՆ
ԿԱԼԱՆԱՎՈՐՄԱՆ ՕՐԻՆԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԲՈՂՈՔԱՐԿՈՒՄԸ 68
ՅՈԹԵՐՈՐԴ ԲԱԺԻՆ
ՓՈԽՀԱՏՈՒՑՈՒՄ 77
ԲԱԺԻՆ ՈՒԹԵՐՈՐԴ 79
ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ 121
ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ
ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱՆՁՆԱԿԱՆ ԱՆՁԵՌՆՄԽԵԼԻՈՒԹՅԱՆ
ԻՐԱՎՈՒՆՔ. ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՅԻ 5-ՐԴ ՀՈԴՎԱԾ
<img1>
1. Յուրաքանչյուր ոք ունի ազատության — անձնական անձեռնմխելիության իրավունք: Ոչ ոքի չի կարելի ազատությունից զրկել այլ կերպ, քան հետ—յալ դեպքերում — օրենքով սահմանված կարգով.
ա) անձին օրինական կերպով կալանքի տակ պահելը` իրավասու դատարանի կողմից նրա դատապարտվելուց հետո,
բ) <img2> անձի օրինական ձերբակալումը կամ կալանավորումը դատարանի օրինական կարգադրությանը չենթարկվելու համար կամ օրենքով նախատեսված ցանկացած պարտավորության կատարումն ապահովելու նպատակով,
գ) անձի օրինական կալանավորումը կամ ձերբակալումը` իրավախախտում կատարած լինելու հիմնավոր կասկածի առկայության դեպքում նրան իրավասու օրինական մարմնին ներկայացնելու նպատակով կամ այն դեպքում, երբ դա հիմնավոր կերպով անհրաժեշտ է համարվում նրա կողմից հանցագործության կատարումը կամ դրա կատարումից հետո նրա փախուստը կանխելու համար,
դ) օրինական կարգադրության հիման վրա անչափահասին կալանքի վերցնելը՝ դաստիարակչական հսկողության համար, կամ նրա օրինական կալանավորումը` նրան իրավասու իրավական մարմնին ներկայացնելու նպատակով,
ե) անձանց օրինական կալանքի վերցնելը` վարակիչ հիվանդությունների տարածումը կանխելու նպատակով, ինչպես նա— հոգեկան հիվանդներին, գինեմոլներին կամ թմրամոլներին, կամ թափառաշրջիկներին օրինական կալանքի վերցնելը,
զ) անձի օրինական կալանավորումը կամ ձերբակալումը`երկիր նրա անօրինական մուտքը կանխելու նպատակով, կամ այն անձի օրինական կալանավորումը կամ ձերբակալումը, որի դեմ միջոցներ են ձեռնարկվում նրան արտաքսելու կամ հանձնելու նպատակով:
2. Յուրաքանչյուր ձերբակալված անձ իրեն հասկանալի լեզվով անհապաղ տեղեկացվում է իր ձերբակալման պատճառների — ներկայացվող ցանկացած մեղադրանքի մասին:
3. Սույն հոդվածի 1-ին կետի «գ» ենթակետի դրույթներին համապատասխան ձերբակալված կամ կալանավորված յուրաքանչյուր ոք անհապաղ տարվում է դատավորի կամ այլ պաշտոնատար անձի մոտ, ով օրենքով լիազորված է իրականացնելու դատական իշխանություն — ունի ողջամիտ ժամկետում դատաքննության իրավունք կամ մինչ— դատաքնությունն ազատ արձակելու իրավունք: Ազատ արձակումը կարող է պայմանավորվել դատաքննության ներկայանալու երաշխիքներով:
4. Յուրաքանչյուր ոք, ով ձերբակալման կամ կալանավորման պատճառով զրկված է ազատությունից, իրավունք ունի վիճարկելու իր կալանավորման օրինականությունը, որի կապակցությամբ դատարանն անհապաղ որոշում է կայացնում — կարգադրում նրան ազատ արձակել, եթե կալանավորումն անօրինական է:
5. Յուրաքանչյուր ոք, ով, ի խախտումն սույն հոդվածի դրույթների, ձերբակալման կամ կալանավորման զոհ է դարձել, ունի հայցի ուժով օժտված փոխհատուցման իրավունք:
N 4 ԱՐՁԱՆԱԳՐՈՒԹՅԱՆ 1-ԻՆ ՀՈԴՎԱԾԸ
Ոչ ոք չի կարող զրկվել ազատությունից միայն այն հիմքով, որ ի վիճակի չէ կատարել որ—է պայմանագրային պարտավորություն:
Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածը պարունակում է մարդու իրավունքների պաշտպանության առանցքային տարրը: Անձնական ազատությունը հիմնարար պայման է, որից պետք է օգտվեն բոլորը: Այդ իրավունքից զրկումը կարող է բացասական ազդեցություն ունենալ մնացած շատ իրավունքներից օգտվելու վրա, ինչպիսիք են, օրինակ` անձնական — ընտանեկան կյանքի իրավունքը, ժողովների, միություններ կազմելու, սեփական կարծիքն արտահայտելու — տեղաշարժման ազատության իրավունքները: Ավելին, ցանկացած տեսակի ազատությունից զրկում անձին դնում է շատ ավելի խոցելի իրավիճակում` մատնելով տանջանքների ենթարկվելու, անմարդկային — արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի ռիսկի: Դատավորները մշտապես պետք է հիշեն. որպեսզի ազատության երաշխիքն իմաստ ունենա, դրա ցանկացած տեսակից զրկումը պետք է լինի բացառիկ, օբյեկտիվորեն հիմնավորված — տ—ի այնքան, որքան դա բացարձակապես անհրաժեշտ է:
«Ազատության — անձնական անձեռնմխելիության իրավունքը» իր բնույթով յուրահատուկ իրավունք է, քանի որ այդ արտահայտությունը պետք է դիտվի որպես մեկ ամբողջություն: «Անձնական անձեռնմխելիություն» հասկացությունը պետք է ընկալվի ֆիզիկական ազատության ենթատեքստում, — այն չի կարող մեկնաբանվել որպես մյուս հարցերին վերաբերող (ինչպես, օրինակ` պետության պարտականությունը` ապահովել ցանկացած մարդու անձնական պաշտպանությունը (պաշտպանվածությունը) այլ անձանց կողմից կատարվող հարձակումից կամ սոցիալական անվտանգության իրավունքը): Անձեռնմխելիության երաշխիքը պարունակում է պահանջ, որը ձ—ակերպվել է ստրասբուրգյան մարմինների կողմից` 5-րդ հոդվածում ամրագրված ազատության իրավունքի մասին դատողությունների ու պարզաբանումների ընթացքում:
Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը շատ գործերով կայացրած վճիռներում ընդգծել է ազատության — անձեռնմխելիության իրավունքի խիստ կար—որությունը: Այսպես, Կուրտն ընդդեմ Թուրքիայի գործում դատարանը վճռել է. «... Կոնվենցիայի հեղինակներն ուժեղացրել են անձին ազատությունից կամայականորեն զրկելու պաշտպանվածության` ստեղծելով իրավունքների մի ամբողջություն` նվազագույնի հասցնելու կամայականության վտանգը — սահմանելու, որ ազատությունից զրկումը պետք է լինի անկախ դատական հսկողության ներքո — ուղեկցվի իշխանությունների պատասխանատվությամբ` իրենց կատարած գործողությունների համար: (...) Խոսքը վերաբերում է ինչպես անհատի ֆիզիկական ազատության պաշտպանությանը, այնպես էլ նրա անձնական անվտանգությանն այն դեպքերում, երբ նմանատիպ երաշխիքի բացակայությունը կարող է խախտել իրավունքի գերակայությունը — ձերբակալվածին զրկել իրավական պաշտպանության ամենատարրական միջոցներից»:1
5-րդ հոդվածի պահանջները կատարելիս` պետք է նկատի ունենալ, թե ինչպես է մեկնաբանվում դրա տեքստը Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի կողմից: Ինչպես Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի մյուս հոդվածներում, 5-րդ հոդվածի յուրաքանչյուր դրույթ Դատարանը մեկնաբանում է նպատակամետ — դինամիկ կերպով` անխուսափելիորեն դուրս գալով Կոնվենցիայի տեքստում օգտագործված տերմինները բառացի հասկանալու շրջանակներից` որոշելու համար, թե ինչ են իրենցից ներկայացնում առանձին դրույթներ: Եվրոպական դատարանի կողմից շատ տերմինների տրվել է ինքնուրույն իմաստ: Նպատակամետ մեկնաբանությունը հիմնվում է այն հանգամանքի վրա, որ 5-րդ հոդվածի պահանջները — Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի այլ դրույթներ ըմբռնելու համար անհրաժեշտ է գիտենալ դրանց առարկան — նպատակը: Այդ մոտեցումը համապատասխանում է պայմանագրերի մեկնաբանության կանոններին, ինչպես նա— արտացոլում է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի սահմանադրական բնույթը: Այսպիսով, 5-րդ հոդվածով դրված սահմանափակումները չպետք է դիտարկել նեղ շրջանակում:
Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի խնդիրն անհատների իրական իրավունքներն ապահովելն է, ինչը նշանակում է` իրավունքները պետք է ունենան նյութական իմաստ — գործնականում հաստատվեն — ոչ թե ձ—ականորեն հռչակվեն: Արդյունքում` ազատության իրավունքի սահմանափակումը պետք է լինի բացառություն — թույլատրվի միայն անհերքելի հիմնավորումերի առկայության դեպքում, դա հնարավոր չէ իրականացնել միայն այն ենթադրությամբ, որ այն ամենը, ինչ առաջարկում են պետական մարմինները, անհրաժեշտ է: Անշուշտ, այս կամ այն դրույթը մեկնաբանելիս պետք է հաշվի առնել իրադրությունների փոփոխությունը: Ընդ որում` իրավաբանական տեքստերի մեկնաբանման կար—որությունը Եվրոպական դատարանի կողմից չի կարող չգնահատվել: 5-րդ հոդվածի պահանջները (ինչպես նա— Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի բոլոր պահանջները) լիովին կատարելու — պահպանելու համար դատավորները պետք է հետ—են Եվրոդատարանի դատական պրակտիկային:
ԱՌԱՋԻՆ ԲԱԺԻՆ
ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՆԽԱՎԱՐԿԱԾ, ԿԱԼԱՆԱՎՈՐՄԱՆ ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԸ
Ազատության կանխավարկած
Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 1-ին կետը նշում է, որ յուրաքանչյուր ոք պետք է օգտվի ազատությունից, — անձը դրանից կարող է զրկվել միայն բացառիկ հանգամանքներում: Այսպիսով, հոդվածն սկսվում է այս անսահմանափակ իրավունքի սահմանումով. «Յուրաքանչյուր ոք ունի ազատության — անձնական անձեռնմխելիության իրավունք», որին հետ—ում է այդ իրավունքի նեղացումը. «Ոչ ոքի չի կարելի ազատությունից զրկել այլ կերպ, քան հետ—յալ դեպքերում — օրենքով սահմանված կարգով»:
Ավելին, ազատության կանխավարկածն ընդգծված է 5-րդ հոդվածի իմպերատիվ պահանջով, այն է` ապահովել, որ ազատությունը չկորսվի ավելի երկար ժամանակով, քան բացարձակապես անհրաժեշտ է, — որ հնարավոր լինի այն անմիջապես վերականգնել, երբ ազատության կորուստը հիմնավորված չէ: Առաջին պնդումը դրս—որվում է նրանում, որ յուրաքանչյուր ոք, ով կասկածվում է իրավախախտում կատարելու մեջ, «ողջամիտ ժամկետում դատաքննության իրավունք ունի», իսկ երկրորդ պնդումը` յուրաքանչյուր ոք, ով զրկված է ազատությունից, «ունի դատաքննության իրավունք, որի ընթացքում դատարանն անհապաղ որոշում է նրա ձերբակալման օրինականությունը — նրան ազատ արձակելու որոշում է կայացնում, եթե ձերբակալումն անօրինական է»: Այսպիսով, ապացուցման բեռն ընկնում է այն անձանց վրա, ովքեր որ—է անձի զրկել են ազատությունից, — նրանք պետք է ապացուցեն, որ լիազորությունները, որոնց սահմաններում կատարվել է այդ գործողությունը, համընկնում են 5-րդ հոդվածում նշված հիմքերից մեկին, ինչպես նա— այն, որ այդ լիազորությունները կարող էին կիրառվել կոնկրետ դեպքում:
Ապացուցումն ազատությունից զրկելու հետ կապված լիազորություններ իրականացնող անձանցից անպայմանորեն կպահանջի ինքնուրույն բծախնդիր վերլուծություն — այդ ընթացում անհրաժեշտ է մշտապես ապահովել 5-րդ հոդվածում նշված սահմանափակումների ճշգրիտ պահպանումը: Իրականացվո՞ւմ է, արդյոք, նման վերլուծություն, — արդյո՞ք արդյունավետ է այն` մեծամասամբ կախված է նրանից, թե դատավորները 5-րդ հոդվածի 3-րդ — 4-րդ կետերում ամրագրված գործառույթներն իրականացնելիս կհետ—են արդյոք կասկածելու դիրքորոշմանը: Ամեն դեպքում, ազատության իրավունքի վիճարկման ժամանակ դատավորների համար շատ կար—որ է նկատի ունենալ այն հանգամանքը, որ ազատությունից զրկված անձը պետք է ազատ արձակվի: Այդ իսկ պատճառով դատավորը պետք է ոչ միայն ակնկալի — պահանջի, որ ազատությունից զրկելու առնչությամբ ներկայացվեն հիմնավոր ապացույցներ, այլ նա— դրանք մանրակրկիտ քննության առնի, որպեսզի պարզի, թե արդյոք դրանք հիմնավորո՞ւմ են կատարված գործողությունները: Հակառակը նշանակում է շեղում այդ կանոնից:
Եվրոպական դատարանն իր վերաբերմունքն արտահայտել է Մանսուրն ընդդեմ Թուրքիայի2 գործով ընդունված վճռով: Ազգային դատարանը բազմիցս հաստատել է կալանքի տակ պահելու ժամկետի երկարացումը, անփոփոխ օգտագործելով նույնական ձ—ակերպումները, հաճախ առանց գործի հետագա որ—է ուսումնասիրության: Դատավորն ինքնաբերաբար հաստատել է իրավապահ մարմինների որոշումները` չկատարելով ինքնուրույն բծախնդիր վերլուծություններ — դատողություններ: Նման մոտեցումը ամեն դեպքում խախտում է ազատությունից զրկելու հիմնավորվածության պահանջը:
Կալանավորման օրինականությունը
Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 1-ին կետը պահանջում է, որ ազատությունից զրկելն իրականացվի «օրենքով սահմանված կարգով»: Այնուհետ—, ենթակետերից յուրաքանչյուրը, որը նախատեսում է դեպքեր, երբ ազատությունից զրկելը թույլատրելի է, ենթադրում է, որ այդ միջոցը պետք է լինի «օրինական»: Համաձայն Եվրոդատարանի մեկնաբանության` օրինականության պահանջը վերաբերում է —՛ ընթացքին, —՛ բովանդակությանը: Ավելին, օրինականությունը նշանակում է, որ յուրաքանչյուր կալանավորում պետք է իրականացվի ներպետական իրավունքի — Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի համաձայն ու չպետք է կամայական լինի:
Ներպետական իրավունքի ձ—ական պահպանումը
Անձին ազատությունից զրկելու դեպքում՝ նախ կար—որ է ստուգել` պահպանվե՞լ են, արդյոք, համապատասխան ազգային օրենքի պահանջները: Դրա համար պետք է որոշել` պահպանվե՞լ է, արդյոք, այս կամ այն պարտադիր ընթացակարգը կամ պարզել` գոյություն ունի՞, արդյոք, ձեռնարկված գործողությունները նախատեսող իրավական նորմ: Կարող է լինել ոչ միայն սահմանված նորմի գործողության շրջանակների մեկնաբանության, այլ նա— ապացուցման ենթակա հարց՝ թե արդյո՞ք եղել է այնպիսի իրավիճակ, որի դեպքում կարող էր կիրառվել այդ նորմը: Եղել են շատ դեպքեր, երբ Եվրոպական դատարանը վճռել է, որ այդ պահանջները չեն կատարվել:3
Վան դեր Լեերն ընդդեմ Նիդեռլանդների գործում4 կինը տեղավորված է եղել հոգեբուժարանում, սակայն սանկցիան տված դատավորը չի կատարել օրենքի այն պահանջը, ըստ որի այդ կինը նախապես պետք է հարցաքննվեր նրա կողմից: Եվրոպական դատարանը նշել է, որ դատավորը ժամանակ չի գտել անգամ պարզաբանելու, թե ինչու ուշադրություն չի դարձրել հոգեբույժի եզրակացությանն առ այն, որ բժշկական տեսանկյունից հակացուցված չէ հիվանդի շփումը դատավորի հետ: Այս պարագայում խախտվել է դատավարական օրենքի պարտադիր պահանջը, այդ իսկ պատճառով, եթե անգամ համարենք, որ հոգեբուժարանում տեղավորելու (ազատությունից զրկելու) որոշումն ըստ էության ճիշտ է, ապա ձերբակալումը պետք է համարվի անօրինական:
Լուկանովն ընդդեմ Բուլղարիայի5 գործում նախկին վարչապետներից մեկը զրկվել էր ազատությունից պետական դրամական միջոցները զարգացող երկրներին նվիրաբերելու մեղադրանքով: Թե— ազատությունից զրկելը` կապված իրավախախտումների հետ, չի հակասում Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի դրույթներին, այս գործում չէր հաստատվել, որ ազատությունից զրկելու համար հիմք հանդիսացած գործողություններն իրոք անօրինական էին, չխոսելով իրավախախտման մասին: Այդ իսկ պատճառով դիմողի գործողությունները, համաձայն Բուլղարիայի ներպետական իրավունքի, հիմք չէին կարող հանդիսանալ նրան ազատությունից զրկելու համար: Ավելին, չնայած շահադիտական նպատակներով պաշտոնական դիրքի չարաշահումն արգելող քրեական իրավունքի նորմը շահադիտական նպատակներով հավանաբար կարող էր — կիրառվել այդ դրամական միջոցների նվիրաբերման դեպքում (որը քիչ հավանական էր), սակայն վարչապետի կողմից շահադիտական նպատակներ հետապնդվող հիմնավոր կասկածի մասին վկայող փաստեր — տեղեկություններ չկային: Այսպիսով, նրան ազատությունից զրկելը զուրկ էր որ—է իրավական հիմնավորումից — անվիճելիորեն համարվում էր 5-րդ հոդվածի խախտում:
Ստիլն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործում6 դիմողները, որոնք ձերբակալվել էին զենքի վաճառքի դեմ կազմակերպված բողոքի ցույցի ժամանակ, որի ընթացքում նրանք դրոշակներ էին բռնել — թռուցիկներ բաժանել, ոստիկանությանն անհանգստանալու տեղիք չէին տվել (այդ մասին վկայություն չկար) այն առումով, որ նրանք ստեղծել կամ փորձել էին ստեղծել լուրջ խոչընդոտներ համագումարի մասնակիցների համար կամ ձեռնարկել էին որ—է այլ գործողություն, ինչը կարող էր բռնարարք հրահրել: Եվրոպական դատարանը որոշել է, որ դիմողների ձերբակալումն ու հետագա կալանավորումը` այն լիազորությունների սահմաններում, որոնք կիրառվում են հասարակական կարգը խախտելու դեպքում, անօրինական են եղել,7 չնայած իշխանությունները լիազորված էին ձերբակալություններ կատարել հասարակական կարգի կանխատեսելի խախտման դեպքում:
Իրավական հիմքերի անընդհատությունը
Յուրաքանչյուր տեսակի ազատությունից զրկելու իրավական հիմքի առկայության պահանջը տարածվում է ազատությունից զրկելու ողջ ժամանակահատվածի վրա: Մի շարք դեպքերում խախտումներ են հայտնաբերվել այն պատճառով, որ ազատությունից զրկելու իրավական հիմքը, չնայած իր սկզբնական օրինականությանը, որոշակի պահի դադարել է գոյություն ունենալուց: Այսպես, Կուինն ընդդեմ Ֆրանսիայի8 գործում ազգային դատարանը որոշում է ընդունել ազատ արձակել մի մարդու, որը նախկինում կալանավորվել է` ֆրանսիական օրենքների հիման վրա: Չնայած դրան, հայցվորին ազատ արձակելու որոշումից հետո պահել էին —ս 11 ժամ` չտեղեկացնելով որոշման մասին — չձեռնարկելով որ—է գործողություն այն կատարելու համար: Ամենայն հավանականությամբ, դատախազությանը ժամանակ էր պետք դիմողի հանձնման վերաբերյալ դատավարությունը (կամ վարույթը) սկսելու համար` դրանով իսկ փորձելով կանխել ազատման մասին որոշման կատարման անհրաժեշտությունը: Եվրոպական դատարանը համարել է, որ նման որոշման իրականացման ձգձգումը կարող էր արդարացվել, բայց ավելացրել է, որ այդ ժամկետն ակնհայտորեն արհեստականորեն է երկարաձգվել, որպեսզի համապատասխանի 5-րդ հոդվածի պահանջներին:
Լաբիտան ընդդեմ Իտալիայի9 գործում 5-րդ հոդվածի խախտում է արձանագրվել, քանի որ բանտից ազատ արձակելու 10-ժամյա ձգձգումը պատճառաբանվել է գրանցման համար պատասխանատու պաշտոնյայի բացակայությամբ, ինչը հնարավորություն չի տվել ստուգել` կա՞ն, արդյոք, դիմողին կալանքի տակ պահելու այլ պատճառներ:
Կ-Ֆ-ն ընդդեմ Գերմանիայի10 գործում, որում համաձայն ներքին իրավունքի` իշխանությունները լիազորված են եղել ինքնությունը պարզելու համար անձանց պահել առավելագույնը 12 ժամ, դիմողին պահել են 40 րոպե ավելի: Գերմանական կառավարությունը պնդում էր, որ դա պահանջվել է դիմողի անձնական տվյալները գրանցելու համար: Եվրոպական դատարանը նշել է, որ տվյալների գրանցումը համարվում է անձի ինքնությունը պարզելու միջոցներից մեկը, ուստի այն պետք է կատարվեր այդ նպատակի համար օրենքով սահմանված ժամկետում: Նման հանգամանքներում դիմողին կալանքի տակ պահելը պետք է համարվի անօրինական, — Դատարանը վճռել է, որ առկա է 5-րդ հոդվածի խախտում:11
Դեպքեր, երբ ներքին պրակտիկան սխալ կողմնորոշչի դեր է կատարել. Եվրոպական դատարանը 5-րդ հոդվածի խախտումներ է արձանագրել նա—, երբ ներպետական իշխանությունները հիմնվել են հնացած պրակտիկայի վրա, որի օրինականությունը երբ—է կասկածի տակ չի առնվել:
Բարանովսկին ընդդեմ Լեհաստանի12 գործում դիմողին սկզբում իրավացիորեն ձերբակալել են, այնուհետ— պահել կալանքի տակ՝ խարդախության մեղադրանքով: Սակայն դատախազի մեղադրական ակտը դատարան ներկայացնելուց հետո կալանքի տակ պահելու օրինականությունն այլ—ս չի վերանայվել:
Համաձայն Լեհաստանում ձ—ավորված պրակտիկայի` ձերբակալվածին «դատարանի տնօրինությանը» հանձնելը նշանակում էր անորոշ ժամանակով երկարացնել կալանավորման ժամկետը (որի համար գործի քննության ընթացքում նախկինում սանկցիա է տրվել), իսկ այդ ժամանակաընթացքում դատարանը պարտավոր չէր իր հայեցողությամբ կալանքի տակ պահելու ժամկետի երկարացման մասին վճիռ կայացնել: Ձ—ավորվել էր պրակտիկա, սակայն այն օրենսդրական չէր ամրագրվել: Հայտնի չէ, թե երբ—է այդ պրակտիկայի օրինականությունը եղել է կասկածահարույց, քանի որ անժխտելի էր կալանքի տակ պահելու անընդհատության անհրաժեշտությունը, ինչը համատեղելի է նա— Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի հետ, բայց դրա գոյությունը ցայտուն օրինակ է, երբ օրենսդրորեն չամրագրված որոշ վարքագծերի ընդհանուր օրինաչափություններ մնում են աննկատ — ոչ կասկածելի:
Այս գործում Դատարանն այդ պրակտիկան դատապարտել է որպես 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի խախտում, քանի որ դրա կանխատեսելիությունն ու որոշակիությունը բավարար չէին — այն կամայական գործողությունների հնարավորություն էր տալիս:13
Ջեսիուսն ընդդեմ Լիտվայի14 գործով դիմողը` սպանության կատարման մեջ կասկածվող անձը, կալանքի տակ էր պահվել նա— կալանավորման ժամկետը լրանալուց հետո, որի համար գլխավոր դատախազի տեղակալը սանկցիա էր տվել: Պարզվում է, որ նման պրակտիկան լայն տարածում ունի: Սակայն նման սովորույթը չի կարող գոյություն ունենալ Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի պահանջների հետ համատեղ: Դատարանը վճռել է, որ դիմողին ազատությունից զրկելը իրավական որոշակիության սկզբունքների — կամայականությունից պաշտպանվելու հետ անհամատեղելի է եղել:15
Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիային
համապատասխանությունը. օրինականությունը` ըստ
Կոնվենցիայի իմաստի
Ազատության ցանկացած զրկումը պետք է իրականացվի` համաձայն ներքին իրավունքի, Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի դրույթների, այսինքն` անհրաժեշտ է պահպանել 5-րդ հոդվածի կոնկրետ պահանջները, եթե անգամ դրանք նախատեսված չեն ներպետական իրավունքով: Ազատությունից զրկելն առարկության տեղիք կտա, եթե այն կիրառվի Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայով երաշխավորված այլ իրավունքներին — ազատություններին միջամտելու համար, կամ այն օրենքի հիման վրա, որն իրականացվում է կամայական ձ—ով կամ որն իր բնույթով թերի է: Կուրտն ընդդեմ Թուրքիայի գործով Եվրոպական դատարանը վճռել է. «... յուրաքանչյուր տեսակի ազատութունից զրկում պետք է իրականացվի ոչ միայն ազգային իրավունքի դատավարական հիմնական նորմերի համաձայն, այլ նա— պետք է համընկնի 5-րդ հոդվածի նպատակներին, այսինքն` պաշտպանի անձին իշխանությունների կամայականություններից«:16
Այն դեպքերում, երբ ներպետական իշխանություններն ի վիճակի չեն կալանավորման համար որ—է հիմնավորում ներկայացնել, Եվրոպական դատարանը դա կհամարի 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի խախտում: Դենիսցին ու այլոք ընդդեմ Կիպրոսի գործում դիմողները պնդում էին, inter alia, որ ձերբակալման համար որ—է պատճառ չի ներկայացվել, — այն համարվել է 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի խախտում, ընդ որում, նշվել է, որ պատասխանող պետությունը դիմողների ձերբակալման — կալանավորման որ—է օրինական հիմնավորում չի ներկայացրել:17
Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի դրույթների հետ
անհամատեղելիությունը
Եթե ազգային մակարդակով ազատությունից զրկելու օրենսդրական հիմնավորվածությունը չի համապատասխանում 5-րդ հոդվածի 1-ին կետում ամրագրված դրույթներին, ապա այն, միանշանակ, կհամարվի «անօրինական»: Օրինակ` չի թույլատրվում կիրառել կանխիչ միջոցառումներ հանցագործության մեջ կասկածվող անձանց նկատմամբ, եթե ձերբակալման նպատակը գործի հարուցումը չէ:18 Ազատությունից նման զրկումը, չնայած ազգային մակարդակով օրինական է, սակայն հակասում է 5-րդ հոդվածի 1-ին կետին:
Այնուամենայնիվ, եթե անգամ ազատությունից զրկելը կատարվում է թվարկված հիմքերից որ—է մեկով, Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիան սահմանափակում է դրա առավելագույն թույլատրելիության շարունակականությունը: Այսպես, այն դեպքում, երբ անձը գտնվում է նախնական կալանքի տակ, այդ սահմանափակումը պայմանավորված է 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի պահանջով, համաձայն որի` դատաքննությունը պետք է սկսվի ողջամիտ ժամկետում: Այն դեպքում, երբ անձի կալանավորումը կապված է արտաքսման, հանձնման — նման այլ հիմքերի հետ, ապա դա բխում է այն ենթադրյալ պարտավորությունից, որ համապատասխան մարմինը պետք է ողջամիտ ջանք գործադրի:
Լիազորությունների կամայական կիրառումը
Երբեմն ազատությունից զրկելը հաստատող ազգային օրենքը լիովին համապատասխանում է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի չափանիշներին, սակայն դրա կիրառումը կոնկրետ դեպքերում կարող է որակվել որպես կամայականություն: Դա տեղի կունենա այն դեպքերում, երբ լիազորությունները կիրառվեն այն հանգամանքներում, որոնց դեպքում ազատությունից զրկելն այնքան էլ անհրաժեշտ չէ կամ միտված է անարդար նպատակների հասնելուն:
Օրինակ` Վիտոլդի Լիտվան ընդդեմ Լեհաստանի գործը,19 որում տեսողությունից գրեթե զուրկ անձին տեղավորել էին սթափարան. նա փոստային ծառայության աշխատակիցներին բողոքել էր, որ իր արկղը եղել է բացված — դատարկ: Վերջիններս ոստիկանություն էին կանչել` բողոքելով, թե նա հարբած է — իրեն ագրեսիվ է պահում: Չնայած դիմողը ձերբակալվել էր համաձայն 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի (հարբեցողների կալանավորում), ակնհայտ է, որ լիազորությունների կիրառման անհրաժեշտություն չի եղել. չի եղել որ—է սպառնալիք շրջապատի կամ հենց իր` դիմողի նկատմամբ` նկատի ունենալով, որ նա կույր է, — միանգամայն սովորական հանգամանքներ են: Ավելին, օրենքը նախատեսում էր այլ, ավելի մեղմ միջոցներ հարբած վիճակում գտնվող անձանց նկատմամբ (օրինակ` հանրային խնամակալության հաստատություն կամ տուն հասցնելը), որոնց կիրառման հնարավորությունը, ամենայն հավանականությամբ, չի քննարկվել: Արդյունքում, ազատությունից զրկելը, չնայած իրավական հիմքի ձ—ական առկայությանը, Եվրոպական դատարանը համարեց անօրինական:
Կարելի է հանգել համանման եզրակացության նա— այն դեպքում, երբ կալանավորման լիազորությունները կիրառվում են այն անձի ինքնությունը պարզելու համար, ում հետ ոստիկանության աշխատակիցն արդեն ծանոթ է, անկախ նրանից, թե տվյալ անձն այդ պահին ունեցե՞լ է անձը հաստատող փաստաթուղթ, թե` ոչ: Անկասկած, նման հանգամանքներում այդ լիազորությունների կիրարկումը Եվրոպական դատարանի դիրքորոշման տեսանկյունից կհամարվի անօրինական:
Ցիրլիսն ու Կուլումպասն ընդդեմ Հունաստանի20 գործում Եհովայի երկու վկաներ հրաժարվել են կրել զինվորական հագուստ — միանալ իրենց զորամասին: Զորակոչին չենթարկվելու համար նրանց դատապարտել են — բանտարկել: Այդ ժամանակաընթացքում նրանք շարունակում էին պնդել, որ հոգ—որական են — այդ իսկ պատճառով ազատված են բանակում ծառայելուց: Գերագույն վարչական դատարանի դատական պրակտիկայում կոնկրետ ընդունված էր, որ զինվորական ծառայությունից ազատվում են Եհովային դավանող հոգ—որականները, սակայն Եվրոպական դատարանը պարզել է, որ գործը քննող զինվորական դատարանների կողմից անտեսվել է այդ դրույթը: Նման պայմաններում, դիմողների դեմ իրականացված դատավարությունը, որի արդյունքում վերջիններս դատապարտվել էին ազատազրկման, պետք է համարել անօրինական 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի իմաստով:
Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայով արգելվում է լիազորությունների կիրառումը հակաիրավական նպատակով` անկախ նրանից, թե իրավանորմի կիրառումը երկրի ներսում առարկություն կառաջացնի՞, թե՝ ոչ:
Այսպես, Բոզանոն ընդդեմ Ֆրանսիայի21 գործում անձին ձերբակալել էին արտաքսման նպատակով, սակայն իրականում դա միջոց էր հանձնման սահմանափակումը շրջանցելու համար, քանի որ ֆրանսիական դատարանի կողմից մերժվել էր նրան Իտալիային հանձնելու հարցումը: Այնուամենայնիվ, ազատ արձակվելուց մեկ ամիս անց դիմողը ձերբակալվել էր, նրան արտաքսման հրամանագիր էր ներկայացվել, որն իրականում տրվել էր այն ժամանակ, երբ վերջինս հանձնման դատավարության ընթացքում կալանավորված էր: Այնուհետ— դիմողին տարել էին շվեյցարական սահմանի մոտ — հանձնել շվեյցարական ոստիկանությանը, չնայած իսպանական սահմանն ավելի մոտ էր:
Շվեյցարիայում հանձնման դատավարությունը հաջող էր ավարտվել, — դիմողը տեղափոխվել էր իտալական բանտ` պատիժը կրելու: Եվրոպական դատարանը արձանագրել է 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի խախտում — հայտարարել, որ բոլոր այդ գործողություններն անօրինական են եղել:
Նման եզրակացության գալով` Դատարանը նշել է մի շարք գործոններ, դրանք են. արտաքսման համար կալանավորելը, որի պայմաններում դիմողն ի վիճակի չի եղել օգտվել իրավական պաշտպանության որ—է հնարավոր միջոցից, Շվեյցարիան — Իտալիան նախօրոք տեղեկացված են եղել ձեռնարկվող գործողությունների մասին, դիմողն արտաքսման հրամանագրի մասին իրազեկված չի եղել այն ժամանակ, երբ նրա բնակության թույլտվությունը մերժել էին, դիմողի հանկարծակի ձերբակալումն ու կնոջ կամ փաստաբանի հետ հաղորդակցվելու հնարավորության բացակայությունը, այն երկրի ընտրման հնարավորության բացակայությունը, ուր նա կարող էր արտաքսվել: «Քողարկված հանձնման» պատճառով ազատությունից զրկելը դարձել է անօրինական` խախտելով 5-րդ հոդվածի 1-ին կետը:22
Մատչելիություն, կանխատեսելիություն — այլ երաշխիքներ
Ըստ Եվրոպական դատարանի` օրենքը պետք է լինի մատչելի, կանխատեսելի — բավականին ճշգրիտ ձ—ակերպված, ինչպես նա— ունենա այլ երաշխիքներ` դրա գործողության տակ ընկնող անձանց հետ վարվելու կամայականության վտանգի դեմ:
Մատչելիության պահանջը չի պահպանվի, եթե ազատությունից զրկելն իրականացվի գաղտնի կամ չհրապարակված իրավական նորմի հիման վրա: Մատչելիության պահանջը տարածվում է նա— ենթաօրենսդրական ակտերի վրա: Այսպես, Եվրոպական դատարանը 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի խախտում է արձանագրել Ամուուրն ընդդեմ Ֆրանսիայի23 գործով, քանի որ Դատարանը գտնում էր, որ չհրապարակված շրջաբերականը, որը կարգավորում էր տարանցիկ գոտում օտարերկրացիների ձերբակալումը, այնքան էլ տարողունակ չէր — չէր պարունակում համապատասխան երաշխիքներ: Ընդ որում, տվյալ դեպքում կար—որ չէր, որ շրջաբերականը փաստորեն չէր հրապարակվել, որի պատճառով մատչելի չէր եղել, թե—, անշուշտ, կարող են լինել դեպքեր, երբ դա լինի որոշիչ գործոն լինի:
Իրավական որոշակիությունը կամ կանխատեսելիությունը պահանջում է, որ ցանկացած վկայակոչված նորմ ձ—ակերպված լինի բավականին ճշգրիտ, որպեսզի անձը հնարավորություն ունենա (անհրաժեշտության դեպքում խորհուրդներից օգտվելով) հանգամանքներից ելնելով ողջամտորեն կանխատեսել այն հետ—անքները, որը կարող է առաջացնել տվյալ գործողությունը: Ճշգրտության պահանջը չպահպանելը (որը կարող է դիտարկվել — որպես պահանջ, որ օրենքը ձ—ակերպված լինի այնպես, որ սահմանափակի կամայականությունների հնարավորությունը) տեղ է գտել Բարանովսկին ընդդեմ Լեհաստանի — Ջեսիուսն ընդդեմ Լիտվայի գործերում, որոնց առումով Եվրոպական դատարանը, չնայած վերը նշված տեսակետին, պատրաստ է եղել աշխատել` հիմնվելով այն ենթադրության վրա, որ այս գործերում վիճարկելի պրակտիկան հիմք է ունեցել ազգային օրենսդրությունում: Այնուհանդերձ, Դատարանն արձանագրել է, որ այդ պրակտիկան, այնուամենայնիվ, անօրինական է եղել: Բարանովսկին ընդդեմ Լեհաստանի գործում չեն հիմնվել ոչ մի ճշգրիտ ձ—ակերպված նորմի վրա, որը կսահմաներ, թե արդյոք հնարավո՞ր է (— եթե հնարավոր է, ապա ի՞նչպիսի հանգամանքներում) դատաքննության ընթացքում օրինաչափորեն երկարացնել մինչդատական վարույթի ընթացքում իրականացված կալանավորման ժամկետը, որի հետ—անքով անձը կալանավորվել է անսահմանափակ — անկանխատեսելի ժամկետով` համաձայն գործող պրակտիկայի, ինչն օրենսդրության բացթողումների արդյունք է, այսինքն` իշխանության գործողությունները չեն հիմնվել կոնկրետ իրավական նորմի կամ դատական որոշման վրա:
Ջեսիուսն ընդդեմ Լիտվայի գործով նույնպես արձանագրվել է իրավական որոշակիության բացակայություն, քանի որ չկային կալանքի տակ գտնվող անձի վիճակը կարգավորող ճշգրիտ ձ—ակերպված նորմեր: Առանց դատարանի թույլտվության որ—է մեկի անսահմանափակ ժամանակով կալանավորումը՝ հիմնվելով միայն այն հանգամանքի վրա, որ գործը տրվել է առաջին ատյանի դատարան, դիտվել է որպես 5-րդ հոդվածի 1-ին կետին հակասող: Չնայած փորձ էր արվել կալանավորման ժամկետը պատճառաբանել` հիմնվելով Քրեական օրենսգրքի դրույթներից մեկի վրա, այնուամենայնիվ, Դատարանը համարել է, որ իրավական որոշակիությունը բացակայել է: Ընդ որում, դատախազը, մարդու իրավունքների պաշտպանը (օմբուդսմենը), Գերագույն դատարանի քրեական գործերով պալատի նախագահը — կառավարությունը ներկայացրել են երեք տարբեր բացատրություն առ այն, թե ինչպես կարող էր այդ դրուjթը թույլատրել տվյալ կալանավորումը: Չփորձելով լուծել նման տարակարծության ծագման հարցը` Դատարանը հանգել է հետ—յալ եզրակացությանը, ցանկացած անորոշ դրույթ, որը կարող է խառնաշփոթ առաջացնել պետական իրավասու մարմինների միջ—, օրինականության պահանջների հետ անհամատեղելի է:24
Իրավական որոշակիության պահանջը, որն անհրաժեշտ է ազատությունից զրկելու համար, կարող է նա— պահպանվել փոխկապակցված նորմերի միջոցով, եթե անգամ դրանք գտնվում են իրավական աստիճանակարգության (հիերարխիայի) տարբեր աստիճաններում25 կամ ձ—ավորված դատական պրակտիկայում, որը կորոշեր` ինչպես պետք է մեկնաբանվի այս կամ այն կոնկրետ դրույթը: Նման օրինակ է Ստիլն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործը, որը վերաբերում էր հասարակական կարգը խախտելու համար կատարված ձերբակալությանը:26 Եվրոպական դատարանը համարել է, որ «հասարակական կարգի խախտմանը» վերաբերող դատական պրակտիկան ձ—ավորվել է երկու տասնամյակների ընթացքում — վերաբերում է այն անձանց, որոնք վնաս են հասցնում կամ հավանականորեն կարող են վնաս հասցնել այլ անձանց կամ գույքին, ինչպես նա— այն անձանց, որոնք իրենց գործողություններով կարող են այլոց բռնության հրահրել: Վլոխն ընդդեմ Լեհաստանի գործով վճռի համաձայն` դրույթի մեկնաբանումը, որի վերաբերյալ չկար համապատասխան դատական պրակտիկա կամ որի վերաբերյալ իրավագետների շրջանում չկար միակարծություն, չէր եղել ոչ կամայական — ոչ էլ անհիմն: Այնուամենայնիվ, նման վճիռները չեն նշանակում, որ չպետք է կասկածել այս կամ այն դրույթի օրինականությանը` այն հիմնավորմամբ, որ անհրաժեշտ որոշակիություն ձեռք կբերեն ապագայում քննարկվող գործերով վճիռների միջոցով: Սակայն միանգամայն օրինաչափ կլիներ կիրառել մեկնաբանման իրավունքը` լայնորեն ձ—ակերպված դրույթը նեղ մեկնաբանելու համար, որպեսզի այն «օրինական» լինի Կոնվենցիայի նպատակների համար:
Անկասկած, կոնկրետ դեպքերում նման երաշխիքների անհրաժեշտությունը բավական մեծ կարող է լինել: Այսպես, Ամմուրն ընդդեմ Ֆրանսիայի գործով վճռի մեջ, որտեղ ապաստան փնտրող անձինք 20 օրով կալանավորվել էին, Եվրոպական դատարանը հավանություն չի տվել այն փաստին, որ օտարերկրացիներին տարանցիկ գոտում կալանավորելու համար կիրառվող օրենքի ոչ մի նորմ դատարաններին թույլ չէր տալիս ուսումնասիրել նրանց պահելու պայմանները կամ, անհրաժեշտության դեպքում՝ սահմանափակում դնել իշխանական մարմինների վրա` նրանց կալանավորման ժամկետի առումով: Բացի դրանից, Եվրոպական դատարանը նկատել էր, որ ոչ մի իրավաբանական տեքստ չէր նախատեսում իրավաբանական, մարդասիրական — սոցիալական օգնության կամ նման օգնության դիմելու որ—է ընթացակարգ — ժամկետ, որպեսզի ապաստան փնտրող անձինք կարողանային համապատասխան քայլեր ձեռնարկել: Դրանով իսկ օրենքները բավարար չափով չէին երաշխավորում դիմողների խմբի ազատության իրավունքը, որոնք առանց նման օգնության կարող էին համարվել առավել խոցելի:
Ավելին, պահանջները կարող են լինել նա— շատ տարրական, բայց անգնահատելի: Այսպես, Դատարանը բազմիցս շեշտել է, թե որքան կար—որ է, որ ճշգրիտ ու հավաստի տվյալներ պարունակեն ազատությունից զրկելու յուրաքանչյուր դեպքի մասին: Դատարանը մտահոգություն է հայտնել մի շարք գործերի վերաբերյալ, որոնցով բողոք է ներկայացվել, որ չկա որ—է տեղեկություն, թե ինչ է կատարվել անձանց հետ` իրավապահ մարմինների կողմից նրանց ձերբակալելուց հետո:27 Կատարվածը բացահայտելիս` դժվարություն էր ներկայացնում այն, որ չկար պաշտոնական որ—է գրություն տվյալ անձանց կալանքի տակ պահելու վերաբերյալ, —, իհարկե, դրա շնորհիվ նրանց ազատությունից զրկելու համար պատասխանատու անձանց համար դյուրին էր խուսափել կատարվածի համար պատասխանատվությունից: Այսպիսով, կամայական վերաբերմունքի դեմ անհրաժեշտ երաշխիք է ազատությունից զրկելու տվյալների պարբերական գրանցումը` ձերբակալման պահից մինչ— կալանքի տակ պահելու վայրի յուրաքանչյուր փոփոխության փաստը: Գրանցման խիստ սահմանված կարգը, անգամ եթե չկա այնպիսի լուրջ խախտում, ինչպիսին անհետացումն է, բավականին կար—որ պահանջ է համարվում այն դեպքերում, երբ ազատությունից զրկում է տեղի ունենում:
Ո՞ՐՆ Է ՀԱՄԱՐՎՈՒՄ ԱԶԱՏԱԶՐԿՈՒՄ
«Ձերբակալում» — «կալանավորում»
«Ձերբակալում» — «կալանավորում» տերմիններն օգտագործվում են 5-րդ հոդվածի բոլոր դրույթներում — վերաբերում են ազատությունից զրկելու հետ կապված ցանկացած միջոցի (ներքին կարգով ինչ անվանում էլ որ ունենան): 5-րդ հոդվածում սահմանված դատական վերահսկողության մասին երաշխիքն ըստ Եվրոպական դատարանի՝ ուժի մեջ է մտնում ազատությունից ի սկզբանե զրկելուց: Ցանկացած այլ մոտեցում, անկասկած, կհանգեցնի Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի խախտման:
Կալանավորման առկայությունը հաստատելու համար
անհրաժեշտ տարրեր
Հարկ է լավ պատկերացում ունենալ, թե ի՞նչն է համարվում ազատազրկում (ձերբակալման կամ կալանավորման միջոցով), քանի որ դրա սկսվելու պահից գործողության մեջ են մտնում Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի պահանջները: Կարող են առաջանալ իրավիճակներ, երբ որ—է մեկը զրկվի ազատությունից, սակայն այդ զրկման համար պատասխանատու անձանց կողմից այն համապատասխան ձ—ով չընկալվի, հատկապես, եթե դրան չհավելվի ֆիզիկական որ—է սահմանափակում: Նման դատողությունները հատկապես անհրաժեշտ են ազատությունից զրկելու համար պատասխանատու անձանց, քանի որ երբեմն ազատությունից զրկելու սահմաններն ու ժամկետները բավականին անորոշ են:
Ազատազրկման (ազատության սահմանափակման) պահի որոշումը խիստ կար—որ է քրեական դատավարության ենթատեքստում, անհրաժեշտության դեպքում՝ ինչպես մինչ— ազատությունը կորցրած անձին առաջին անգամ դատարան ներկայացնելը տեղի ունեցած, ձերբակալումների մանրակրկիտ ուսումնասիրության համար, այնպես էլ դատաքննությանը նախորդող կալանավորման ողջ ժամկետի շարունակականության ուսումնասիրության համար:
Այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են` ազատության սահմանափակման բնույթը — ազատազրկման ենթարկված անձի իրավական կարգավիճակը, անհրաժեշտ են որոշելու, թե այս կամ այն կոնկրետ միջոցը համարվո՞ւմ է, արդյոք, ազատությունից զրկում:
ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՄԱՆ ԲՆՈՒՅԹԸ
Ազատազրկումը, անշուշտ, տեղի կունենա այն դեպքերում, երբ այս կամ այն անձը բռնի կերպով պահվում է ոստիկանական կամ բանտային խցում: Այնուամենայնիվ, գոյություն ունեն ազատազրկման շատ այլ ձ—եր, որոնց նկատմամբ 5-րդ հոդվածը կարող է կիրառելի լինել:
Օրինակ` իրավապահ մարմինների աշխատակիցը (անկախ նրանից՝ փաստացի ուժ կիրառվո՞ւմ է) պարզ հասկացնում է, որ անձը կամ չի կարող թողնել այս կամ այնվայրը, կամ պարտավոր է իր հետ գնալ որ—է այլ վայր: Այդպիսով, դա տարածվում է այն իրավիճակների վրա, երբ փողոցում կանգնեցնում են անձին կամ պահանջում նրանից, որ վերջինս մնա ոստիկանատանը, թեկուզ սկզբում նա կամավոր էր եկել: Կար—որ է հարկադրանքի առկայությունը՝ այնպես, ինչպես վճռել է Եվրոպական դատարանը Դը Վիլդեն, Օոմսն ու Վերսիպն ընդդեմ Բելգիայի28 գործով, ամեն—ին կար—որ չէ, որ անձը կամավոր է ներկայացել: Բացի դրանից, նշանակություն չունի նա—, որ ազատությունից զրկված անձը տեղյակ չէ դրա մասին, բավական է, որ այդ անձն այլ—ս չի կարող ազատորեն թողնել-հեռանալ տվյալ վայրից:
5-րդ հոդվածի դրույթները պետք է կիրառել այն դեպքերում, երբ ազատության սահմանափակումը ծայրաստիճանի է, — դրան ենթարկված անձը չի կարող թողնել-հեռանալ նշված տեղից (փողոց, որ—է այլ բաց տարածք) կամ պարտավոր է մնալ նշված փոխադրամիջոցում, վայրում (պարտադիր չէ, որ այն խուց լինի): Բայց—այնպես, այն, որ անձն ունի որոշ չափով ազատություն` գտնվելով որ—է կոնկրետ տեղում, դա չի նշանակում, որ 5-րդ հոդվածը չի կիրառվում:
Այսպես, Աշինգդեյնն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության29 գործով որոշվել էր, որ հոգեբուժարանում, չկողպված հիվանդասենյակում տեղավորված՝ հարկադիր բուժման մեջ գտնվող անձը, ում թույլատրված է ցերեկային ժամերին — հանգստյան օրերին դուրս գալ հիվանդանոցի տարածքից առանց ուղեկցության, ընկնում է 5-րդ հոդվածի գործողության տակ: Գուձարդին ընդդեմ Իտալիայի30 գործով Եվրոպական դատարանը գտել է, որ 5-րդ հոդվածը կիրարկելի է այն դեպքում, երբ կազմակերպված հանցագործության մեջ կասկածվող անձն ապրում է նման այլ անձանց հետ՝ չառանձնացված, 2,5 քառ. կմ տարածքում, հեռավոր կղզում: Չնայած նրա կնոջն ու երեխային թույլատրված էր ապրել նրա հետ, հարկադրանքի — մեկուսացման զուգակցումը բավական էր, որպեսզի այն դիտվեր որպես ազատությունից զրկում: Այս գործոններն ավելի կար—որ են, քան ինքնին գտնվելու վայրը, այնպես որ, պահանջն առ այն, որ անձը մնա տանը, շոշափում է 5-րդ հոդվածը, լինի դա դատավարությաննը սպասելիս, ինչպես եղել է Ջուլիա Մանզոլին ընդդեմ Իտալիայի գործով,31 կամ պարետային ժամի առավել խիստ պայմանների դեպքում, որի ընթացքում անձինք իրավունք ունեին տնից դուրս գալու միայն պահակախմբի ուղեկցությամբ, ինչպես Կիպրոսն ընդդեմ Թուրքիայի գործում:32
Երբ որ—է մեկին հարկադրում են բնակվել որոշակի տարածքում, օրինակ, որ—է գյուղում կամ շրջանում, ընդ որում, շրջապատից առանց մեկուսացման, ինչպես Գուձարդիի գործով, Եվրոպական դատարանն ավելի հավանական է, որ այն համարի միջամտություն տեղաշարժման ազատությանը, քան՝ ազատությունից զրկում:
Այսպիսով, ազատության սահմանափակումը այս կամ այն երկիր մուտք գործելու փորձ կատարող անձանց (այդ անձանց ուղղված պահանջը` մնալ օդանավակայանի որոշակի հատվածում, այլ ոչ թե օտարերկրացիների ձերբակալման համար նախատեսված հատուկ ձերբակալման կենտրոնում) շատ դեպքերում չի դիտվի որպես նրանց ազատությունից զրկում, քանի որ այդ անձինք հնարավորություն ունեն մեկնելու այլ երկիր:
Սակայն այդ հնավորությունը պետք է իրական լինի: Դա կվերանա, եթե ոչ մի այլ երկիր պատրաստ չլինի ընդունել այդ անձանց կամ /այն դեպքում, երբ նման անձինք դիմում են ապաստան ստանալու խնդրանքով/ չի ցուցաբերվում այն պաշտպանությունը, որը տվյալ անձինք հույս ունեին ստանալ այդ երկրում: Նման իրավիճակ է եղել Ամմուրն ընդդեմ Ֆրանսիայի գործով, ըստ որի՝ միակ այլընտրանքային հնարավորությունը Սիրիան էր: Տվյալ երկիր մուտք գործելու թույլտվությունը կախված էր ոչ միայն «դիվանագիտական հարաբերությունների քմահաճույքից», այլ— այն հանգամանքից, որ դա մի երկիր է, որը պատասխանատվություն չի կրում` համաձայն Փախստականների կարգավիճակի մասին ժն—յան կոնվենցիայի, մի—նույն ժամանակ չկար որ—է երաշխիք, որ այս գործում նշված անձինք չեն վերադարձվի իրենց երկիր, որտեղ նրանք վախենում էին ենթարկվել հետապնդման:
Ազատազրկման ենթարկված անձի կարգավիճակը
Ազատությունից զրկելու փաստի որոշման համար կար—որ է նա— դրան ենթարկված անձի կարգավիճակը: Առաջին հերթին դա վերաբերում է այն անձանց, ովքեր ծառայում են բանակում — նրանց պարտադրում են լինել այս կամ այն վայրում` սովորական կարգապահական ռեժիմի կիրառման միջոցով:
Այսպես, Էնգելն ընդդեմ Նիդեռլանդների գործով Դատարանը վճռել է, որ 5-րդ հոդվածը չի կարելի կիրառել «ձերբակալման» այն ձ—ի պարագայում, որի արդյունքում զինծառայողների ազատությունը ոչ ծառայողական ժամերին սահմանափակվել է` այդ նպատակի համար նախատեսված բանակային տարածքում գտնվող չկողպված շինությունով, չնայած նրանք միաժամանակ պարտավոր էին կատարել իրենց սովորական ծառայողական պարտականությունները: Զինծառայողները կարող էին հիմնվել 5-րդ հոդվածի վրա միայն այն դեպքում, եթե ենթարկված լինեին խիստ ռեժիմի «ձերբակալման», որի արդյունքում նրանք կփակվեին խցում — չէին կարողանա կատարել իրենց սովորական պարտականությունը:
Նման որոշումը հիմնավորվում է այն ենթադրությամբ, որ քանի որ, զինվորական ծառայությունը, անկասկած,առաջացնում է ազատության սահմանափակում, այդ սահմանափակումների աստիճանը պետք է միանշանակ բարձր լինի, քան քաղաքացիական անձանց դեպքում, որպեսզի նրանք ընկնեն 5-րդ հոդվածի գործողության տակ:
Քիչ հավանական է, որ արդեն իսկ բանտում գտնվող անձի նկատմամբ ազատության առավել խիստ սահմանափակումների կիրառումը (ինչպես, օրինակ, համեմատաբար մեղմ ռեժիմի բանտից տեղափոխումն ավելի խիստ ռեժիմի բանտ) Եվրոպական դատարանի կողմից դիտվի որպես ազատությունից զրկում` 5-րդ հոդվածի իմաստով: Քանի որ ազատությունն արդեն կորսվել էր մեղադրական դատավճռի կամ կալանավորման մասին այլ որոշման արդյունքում, Դատարանը վճռել էր, որ այն դեպքում, երբ կալանավորվածին պահել են առանձին բանտախցում՝ թույլ չտալով ազատ շփվել այլ կալանավորների հետ, ազատությունից զրկում չի դիտվում: Այնուամենայնիվ, Բոլլանն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության33 գործով Դատարանը գտել է, որ բանտում կիրառվող միջոցները բացառիկ հանգամանքներում կարող են համարվել ազատության իրավունքին միջամտություն: Դատարանը նա— գտել է, որ հատուկ թույլտվությամբ բանտից դուրս եկած կալանավորը դրանով կրկին ազատություն է ձեռք բերում, այնպես որ, դրանից հետո նրան բանտ վերադարձնելը կդիտվի որպես ազատությունից զրկում` ըստ 5-րդ հոդվածի պահանջի: Եվրոդատարանը Ուիկսն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության34 գործով պարզաբանել է, որ դա պայմանավորված է յուրաքանչյուր գործի հանգամանքներով, բայց այնպիսի անձանց նկատմամբ կիրառված ազատության սահմանափակումները, որոնք պահանջում էին հսկողության որոշակի աստիճան —, որ հաշվետու լինեին իշխանության մարմիններին, Դատարանին այն բավարար չթվաց ընդունելու, որ դիմողը, ըստ 5-րդ հոդվածի իմաստի, ազատության մեջ չէ: Տվյալ պարագայում, անկասկած, կար—որ է այն, որ դիմողն ազատ է արձակվել ոչ թե կոնկրետ նպատակով, օրինակ` հուղարկավորության արարողության մասնակցելու համար, այլ նա վարել է բնականոն կյանք` սոսկ որոշակի սահմանափակումներով:
Մասնավոր անձանց կատարած գործողությունները
Չնայած 5-րդ հոդվածի պահանջները պահպանելու հետ կապված շատ խնդիրներ ծագում են դատավորների — պետական ծառայողների որոշումներից ու գործողություններից, անհատ անձանց գործողությունները՝ կապված ձերբակալման հետ, նույնպես պետք է համապատասխանեն 5-րդ հոդվածի պահանջներին: Մասնավոր անձը` լիազորված լինելով ձերբակալել կասկածվող որ—է մեկի իրավախախտում կատարելու մեջ (համաձայն օրենքի), պետք է ապահովի ազատությունից զրկված անձի նկատմամբ քննության հետագա ընթացքն այնպես, ինչպես պարտավոր է անել իրավապահ մարմնի աշխատակիցը:
Ավելին, պետական ծառայողները չեն կարող անգործություն ցուցաբերել այն դեպքում, երբ ազատությունից զրկումը չի համապատասխանում 5-րդ հոդվածի պահանջներին: Եվրոպական դատարանը լուռ համաձայնության առկայություն է արձանագրել Ռուերա Բլումեն — այլոք ընդդեմ Իսպանիայի35 գործով, ըստ որի, ինչպես ենթադրվում էր, կրոնական աղանդի անդամներ դարձած դիմողների ազգականները նրանց պահել էին հյուրանոցում, որպեսզի վերջիններս հոգեբանի — հոգեբույժի օգնությամբ «վերածրագրավորվեին»: Այդ գործողություններն առաջարկվել էին նախնական դատաքննության ժամանակ, երբ դիմողները ձերբակալվել էին, սակայն ոչ դատարանը, ոչ դիմողների ազգականներն օրենքով ամրագրված լիազորություններ չունեին դրանց իրականացման համար: Քանի որ դիմողների ընտանիքների կողմից իրականացված գործողությունները չէին կարող կատարվել առանց իշխանությունների ակտիվ մասնակցության, Եվրոդատարանը վճռել է, որ Իսպանիան խախտել է 5-րդ հոդվածը: Անթույլատրելի է , որ պետական մարմինները համբերատար վերաբերմունք դրս—որեն ազատությունից զրկման հանգեցնող անձի կատարած՝ գործողությունների հանդեպ` հակասելով 5-րդ հոդվածին, — նրանք, բնականաբար, չպետք է խրախուսեն մասնավոր անձանց անել այն, ինչն իրենց էլ է արգելված:36
Գործողություններն արտերկրում
Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի մասնակից պետությունը, համաձայն 1-ին հոդվածի, պարտավորվում է ապահովել իր իրավասության ներքո գտնվող յուրաքանչյուր անձի իրավունքներն ու ազատությունները, ինչը նշանակում է ապահովել դրանք ցանկացած տեղում, որտեղ կարող են իրականացվել լիազորություններ, անկախ նրանից, թե դա կատարվում է միջազգայնորեն ճանաչվա՞ծ, թե՞ սահմանադրությամբ նախատեսված շրջանակներում, ինչպես նա— կա՞ն, արդյոք, որ—է իրավական հիմքեր գործողության կատարման համար:
Ինչպես Եվրոդատարանը վճռել է Լուազիդուն ընդդեմ Թուրքիայի37 գործով, Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի իրավասությունը չի սահմանափակվում մասնակից պետության պետական սահմանով, հետ—աբար, կարող են առաջանալ պատասխանատվության ենթարկելու դեպքեր, երբ իշխանության մարմինների գործողությունը կամ անգործությունը հետ—անքներ է ունենում մեկ այլ տեղում: Հատկապես այն դեպքերում, երբ մասնակից պետության կողմից զինվորական գործողություններ են ծավալվում այլ պետության տարածքում, ինչպես դա տեղի էր ունեցել ըստ վերը նշված գործի, այդ մասնակից պետության փաստացի հսկողությունը որոշակի տարածքում բավարար կլինի սահմանելու, որ վերջինս իրավասություն ունի — դրանով իսկ պարտավոր է այնտեղ ապահովել Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայով ամրագրված իրավունքներն ու ազատությունները:
Այդ եզրակացությունն ամրագրվել էր նա— Կիպրոսն ընդդեմ Թուրքիայի գործով վճռում (որն առաջացել էր նույն դեպքերի արդյունքում), որ զինվորական գործողություններն ու շրջափակումը Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի մասնակից պետություններից մեկին թույլ չէին տալիս նշված տարածքում կատարել իր պարտականությունները՝ համաձայն պայմանագրի, — եթե համարվեր, որ այնտեղ կատարվող իրադարձությունները Թուրքիայի իրավասության ենթակա չեն, ապա այդ տարածքի սահմանում գտնվող անձանց համար վակուում էր առաջանում մարդու իրավունքների պաշտպանության առումով:
Հետ—աբար, 5-րդ հոդվածի պահանջները պետք է կատարվեն ցանկացած տեղ, որտեղ առկա է ազատությունից զրկում, այն պետք է կիրառվի նա— այն դեպքերում, երբ իրավապահ մարմինների աշխատակիցները մեկնում են այլ երկիր` որ—է մեկին վերադարձնելու նպատակով, որպեսզի վերջինս կանգնի դատարանի առջ— կամ կրի պատիժը: Այսպես, Ռենետն ընդդեմ Ֆրանսիայի38 գործով դատարանը վճռել է, որ 5-րդ հոդվածը կիրարկելի է դարձել, երբ մեղադրյալը Սենտ Վինսենտում զինվորական օդանավի մեջ հանձնվել է ֆրանսիական ոստիկանությանը: Այդ պահից դիմողին ազատությունից զրկելը (չնայած այն կատարվել է Սենտ Վինսենտում) համարվել է Ֆրանսիայի իրավասության խնդիրը՝ ըստ ֆրանսիական իրավապահ մարմինների հայեցողության:
5-րդ հոդվածը հավասարապես կիրառվում է, երբ որ—է մեկին ապօրինաբար բռնում են կամ առ—անգում՝ տվյալ անձի նկատմամբ քրեական հետապնդումն ապահովելու կամ երեխայի` ծնողներից մեկին միանալու, կամ որ—է այլ նպատակով, երբ նման գործողությունները կատարվում են պետական ծառայողների կողմից, կամ մասնակից պետությունն այս կամ այն կերպ մասնակից է դրան: Ավելին, ինչպես եր—ում է Կիպրոսն ընդդեմ Թուրքիայի գործից, 5-րդ հոդվածը կիրառելի է որ—է այլ երկրում զինվորական գործողությունների ժամանակ իրականացված՝ ազատությունից զրկման ցանկացած դեպքում: Միակ պատճառը, որի համար Եվրոդատարանը չարձանագրեց վիճարկվող՝ Թուրքիայի կողմից զինվորական գործողությունների արդյունքում 5-րդ հոդվածի խախտում, Կիպրոսի կողմից, այն էր, որ Կիպրոսը չէր պնդում, որ հունա-կիպրոսյան բնակչության այս կամ այն ներկայացուցիչները քննարկվող ժամանակահատվածում կալանավորված են եղել:
ԵՐԿՐՈՐԴ ԲԱԺԻՆ
ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԶՐԿՈՒՄԸ ՈՐՊԵՍ ՔՐԵԱԿԱՆ
ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍ
5-րդ հոդվածի 1-ին կետն ընդունում է 3 իրավիճակ, որոնց դեպքում ազատությունից զրկումը կարող է հիմնավորված լինել` իրավախախտման մեջ կասկածյալի ձերբակալում (c կետ), որ—է մեկի բանտարկությունը` որպես հանցագործություն կատարելու համար պատիժ (ա կետ) — ձերբակալումը հանձնման մասին այն երկրի հարցման հիման վրա (f կետ):
Չնայած իրավախախտման հասկացությունն առաջին հերթին հանդիսանում է ներպետական իրավունքի խնդիր,39 այնուամենայնիվ, այն կար—որ է նա— Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի նպատակների համար — պետք է համապատասխանի դրա դրույթներին:
Իհարկե, բանտարկությունը՝ որպես պատիժ, հաճախ հիմք է հանդիսանում, որ Սահմանադրությամբ ամրագրված այլ իրավունքներին կամ ազատություններին միջամտությունը, ինչպես նա— հանգամանքները, որոնց պարագայում իրավախախտման մեջ կասկածվող անձը ձերբակալվել է, համարվեն չափից ավելին:40 Այդ իսկ պատճառով չպետք է ինքնըստինքյան հաստատված համարել այն, որ իրավախախտման համար ազատությունից զրկումը, ինչը, կարծես, արդարացնում է այդ միջոցի ընտրությունը, անպայման կհամապատասխանի Կոնվենցիայի պահանջներին, չնայած շատ դեպքերում նման խնդիր չի ծագի:
Հարկ է նա— նշել, որ քրեական դատավարությունը՝ Կոնվենցիայի նպատակների համար, ընդգրկում է յուրաքանչյուր առանձին վերցրած զինվորական իրավախախտումներն ու դատավարությունը,41 որոնք այդ իսկ պատճառով պետք է բավարարեն համապատասխան պահանջները:42 Ինչպես արդեն վերը նշվեց, եթե ազատությունից զրկումն իրականացվել է 5-րդ հոդվածի թվարկած հիմքերից մեկի առկայությամբ, չի նշանակում, որ կարելի է աչքաթող անել այդ միջոցի կիրառման կամայականության հարցը: Մնացած ենթամասերը պետք է դիտարկվեն այդ տարողունակ պարտավորության լույսի ներքո:
Իրավախախտման մեջ կասկածվող անձինք
5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «c» ենթակետի տեքստում հստակ նշված է, որ իրավախախտման մեջ կասկածվող անձանց ազատությունից զրկումը կարող է իրականացվել տվյալ իրավախախտման կատարումից առաջ — հետո, որը հիմք է հանդիսանում այդ միջոցի կիրառման համար: Սակայն, ինչպես եր—ում է Լուկանովն ընդդեմ Բուլղարիայի գործով վճռից, իրավախախտումը՝ որպես հիմք որ—է մեկին ազատությունից զրկելու համար, փաստացի պետք է նախատեսված լինի ներպետական իրավունքով: Դա չի նշանակում, թե պարտադիր պետք է պարզել, որ իրավախախտում իրականում կատարվե՞լ է, սակայն ենթադրությունն առ այն, որ ազատազրկման հանգեցնող գործողությունները համընկնում են օրենքով նախատեսված որ—է իրավախախտման հետ, պարտադիր է:
Դրան հավելած` կան նա— երկու այլ անհրաժեշտ պայմաններ: Առաջին` իրավախախտում կատարելու համար կասկածվող անձին ձերբակալել, որպեսզի նա կանգնի «իրավասու դատարանի առջ—», երկրորդ` իրավախախտման կատարման վերաբերյալ կասկածները պետք է «հիմնավորված» լինեն: Պետք է ապահովել նա—, որ յուրաքանչյուր ազատազրկման առավելագույն ժամկետը՝ մինչ— դատաքննությունն սկսելը, համապատասխանի իրավախախտման բնույթին — մինչ— դատաքննությունը նախատեսվի կալանքից ազատ արձակելու հնարավորություն:
Իրավասու դատական մարմնին ներկայացնելը
Չնայած կատարված իրավախախտման վերաբերյալ կասկածը, իրավախախտման կատարումը կանխելու անհրաժեշտությունը կամ կատարված իրավախախտման մեջ կասկածվող անձի հնարավոր թաքնվելն ազատությունից զրկելու հիմքեր են հանդիսանում, այդ միջոցը կհամապատասխանի 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «c» ենթակետին միայն այն դեպքում, եթե այն կիրառվի այդ անձի նկատմամբ քրեական գործ հարուցելու նպատակով: Դա է մատնանշում 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «c» ենթակետի — 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի փոխկապակցվածությունը: Առաջին դրույթը թույլատրում է ազատությունից զրկումը, իսկ վերջինը` պահանջում է, որ այդ հիմքերի օգտագործման դեպքերում ազատությունից զրկված անձը «ներկայացվի դատավորին կամ այլ պաշտոնատար անձի, որն օրենքով լիազորված է իրականացնել դատական իշխանություն — խելամիտ ժամկետում դատաքննության կամ մինչ— դատավարությունն սկսելն ազատելու իրավունք ունի»: «Դատավորը կամ այլ պաշտոնատար անձը« 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի «իրավասու դատական մարմին» տերմինի բացատրությունն է` օգտագործված 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «c» ենթակետում: Ենթադրվում է, որ այդ անձի առջ— ներկայանալը դատավարության միայն առաջին փուլերից մեկն է, որն արդյունքում կհասնի դատաքննության, դրանով իսկ նշելով, որ ազատությունից զրկելու նպատակը քրեական դատավարության իրականացման ապահովումն է:
Սակայն, որպեսզի ազատազրկումը համընկնի 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «c» ենթակետին, դրան պետք է հետ—ի քրեական գործի վարույթը՝ լինի դատաքննություն, թե՝ մեղադրանքի առաջադրում: Վճռական նշանակություն ունի ազատությունից զրկելու պահին հետապնդվող նպատակը, իսկ թե արդյունքում այն կհանգի դրան, թե՝ ոչ, էական նշանակություն չունի:
Այսպես, Բրոուգանն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության43 — Մյուրեյն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործերով վճիռներում Եվրոդատարանը 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «c» ենթակետի խախտում չի արձանագրել այն հիմքով, որ ազատազրկված անձինք ազատվել են կալանքից, սակայն նրանցից ոչ ոքի մեղադրանք չի առաջադրվել, ոչ ոք չի կանգնել իրավասու դատարանի առջ—: Դատարանը վճռել է, որ իշխանություններն այդ անձանց հարցաքննելուց հետո պարզել են, որ նրանց նկատմամբ կասկածանքներն անհիմն են, — նման իրավիճակում մեղադրանք չէին կարող առաջադրել: Նման արդյունքն, այնուամենայնիվ, չէր նշանակում, որ քրեական հետապնդման անհրաժեշտությունը կասկածի տակ էր առնվում, քանի որ այդ հարցը կարող էր որոշվել ազատազրկված անձանց հարցաքննելուց հետո:44
5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «c» ենթակետի նպատակների համար անթույլատրելի է անձին զրկել ազատությունից` հիմնվելով միայն քրեական օրենքի դրույթի վրա, եթե ի սկզբանե մտադրություն չի եղել այդ օրենքը կիրառել ընդդեմ տվյալ անձի՝ մինչ— դրա անհրաժեշտությունը:45 Անձին ազատությունից զրկելը, այնուհետ— դատարանին ներկայացնելն այն դեպքերում, երբ նրա նկատմամբ քրեական գործ հարուցելու նպատակ չի հետապնդում, հակասում է 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «c» ենթակետին, ինչպես դա ընդունվեց Չուիլան ընդդեմ Իտալիայի գործով:46
Դիմողը կազմակերպված հանցավոր գործունեության համար կալանավորվել — ներկայացվել էր դատարան` հարկադիր պահման օրդեր ստանալու համար: Նման վարքագիծը, անկասկած, կարող էր տարբեր իրավախախտումների պատճառ հանդիսանալ, սակայն օրդերի համար դիմումն ու դրա հանձնումը — բուն պատճառը, որի համար սկսվել էր վարույթը, հիմնվում էին չապացուցված կասկածների վրա. օրդեր տալու պատճառ են դարձել անցյալում դիմողի կատարած իրավախախտումները — այն, որ վերջինս հավանական վտանգ էր ներկայացնում հասարակության համար, այլ ոչ թե նրա մասնակցությունը կոնկրետ իրավախախտմանը: Այդպիսով, դիմողի ազատազրկումն ավելի շուտ կանխիչ միջոց էր — չէր կարող հավասարազոր լինել դատարանի կողմից կալանավորելուն, քրեական դատավարության բաղադրատարր չէր կազմում:
Այս գործում ազատազրկումը նույնպես հակասում էր 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «c» ենթակետին, քանի որ հնարավոր չէր ապացուցել, թե հարկադիր պահման օրդեր ստանալու համար ազատազրկումն իրականացվել է այն հիմքով, երբ «կան բավարար հիմքեր ենթադրելու, որ անհրաժեշտ է կանխել... իրավախախտման կատարումը»: Բանն այն է, որ 5-րդ հոդվածի 1-ին կետով նախատեսված լիազորությունների կիրառման թույլատրելիությունը՝ իրավախախտումը կանխելու նպատակով, կապված է քրեական օրենսդրության կենսագործման հետ, — դրանց կիրառումը պետք է ուղղված լինի կոնկրետ — որոշակի իրավախախտումների կանխմանը:47
Պարզ է, որ այդ նպատակի համար անհրաժեշտ է, որպեսզի այս կամ այն անձի կողմից ակնկալվող գործողություններն ունենան ինչ-որ աստիճանի որոշակիություն, իսկ նրանց կողմից կատարվելիք գործողությունները պետք է անխուսափելի լինեն: Չուիլան ընդդեմ Իտալիայի գործով վճիռը կրկին հաստատում է, որ ըստ 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «c» ենթակետի ազատությունից զրկումը՝ որպես կանխիչ միջոց, կարող է արդարացվել այն դեպքում, եթե այն ուղղված է կոնկրետ — որոշակի իրավախախտումների կանխմանը:
Ջեսիուսն ընդդեմ Լիտվայի գործում այն վերաբերում է սպանության մեջ կասկածվող դիմողին, որի նկատմամբ քննությունը դադարեցվել էր ապացույցների անբավարարության պատճառով: Ավելի ուշ նա ձերբակալվել էր քրեադատավարական օրենսգրքի նորմերից մեկի հիման վրա` կապված հանցավոր աշխարհին պատկանելու — այլ անձանց նկատմամբ կատարված ահաբեկչության հետ, որը թույլատրում էր ձերբակալում կանխիչ նպատակով: Գործելով այդ նորմի հիման վրա` գլխավոր դատախազի տեղակալը 60-օրյա ձերբակալման թույլտվություն էր տվել, իսկ դատարանը մերժել էր այդ որոշման բողոքարկումը: Դիմողին կոնկրետ որ—է մեղադրանք չէր առաջադրվել, — այդ կանխիչ կալանավորման հետ կապված որ—է քննություն չէր կատարվել: Ձերբակալության թույլտվություն տալուց մեկ ամիս անց հայցվորին սպանության մեղադրանք էր առաջադրվել, ինչն էլ հիմք էր հանդիսացել կալանքի տակ պահելու համար: Եվրոդատարանն առանց վարանելու վճռել է, որ նախնական կանխիչ կալանավորումը եղել է 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի խախտում, քանի որ այն որ—է կապ չի ունեցել քրեական գործի ընթացքի հետ:
Այնուամենայնիվ, 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «c» ենթակետի դրույթները չեն պահանջում, որ ազատության զրկման նպատակը լինի միայն քրեական գործի հարուցումը: Իրավական դաշտն այնպիսին պետք է լինի, որ ազատ չարձակված անձի ներկայացումն իրավասու դատարան՝ նման միջոցի ինքնաբերաբար հետ—անք հանդիսանա: Իրավասու դատական մարմնի գործառույթներից է որոշել նախնական կալանքի ժամկետի երկարաձգման անհրաժեշտությունը, — եթե կա նման անհրաժեշտություն, ապա՝ որքա՞ն ժամանակով: Հաջորդ բաժիններում կքննարկվեն ժամկետի երկարաձգման հիմքերը — դրա առավելագույն չափը: Սակայն կար—որ է, որ այդ գործընթացը լինի իրավախախտում կատարելու մեջ կասկածվող անձանց ազատությունից զրկելու միջոցի անբաժանելի մասը: Էնգելն ու այլոք ընդդեմ Նիդեռլանդների գործում իրավասու դատական մարմնի կողմից հսկողություն չէր իրականացվել ազատազրկված զինվորների նկատմամբ այն պատճառով, որ նրանց կատարած իրավախախտումները որակվել են որպես կարգապահական: Արդյունքում, իշխանությունները չկարողացան հիմնավորել ազատությունից այդ զրկումը: Եվրոդատարանն արձանագրել է 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի խախտում:
Հիմնավորված կասկած
5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «c» ենթակետում սահմանված է, որ անձին ազատությունից զրկելու համար անհրաժեշտ է հիմնավորված կասկած առ այն, որ նա իրավախախտում է կատարել, միայն այդ դեպքում է ազատությունից զրկումը համարվում հիմնավորված — օրինական: Յուրաքանչյուր կասկած պետք է լինի ողջամիտ (Մյուրեյն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործով վճռում նշվել է, որ հավատարժանությունն ու bona fides կասկածները հանդիսանում են հիմնավորվածության կար—որ տարրերից): Սակայն կասկածը հիմնավորված կհամարվի միայն ենթադրվող հանցագործության հետ կասկածվող անձի օբյեկտիվ կապը հաստատող հիմնավոր փաստերի ու տեղեկությունների առկայության դեպքում: Այսինքն պետք է լինեն ապացույցներ, որ կասկածվող անձի կատարած գործողություններն ուղղակիորեն մատնանշում են նրա առնչությունն իրավախախտմանը, կամ փաստաթղթերով կամ դատաբժշկական փորձաքննության արդյունքներով հաստատված նմանօրինակ այլ ապացույցներ: Այսպիսով, ազատությունից զրկումը չպետք է հիմնվի զգացմունքների, բնազդների, ուղղակի տպավորության — նախապաշարմունքների (էթնիկական, կրոնական կամ որ—է այլ) վրա, անկախ նրանից, թե դրանք որքան հիմնավոր կարող են արտահայտել այս կամ այն անձի առնչությունը կատարված իրավախախտմանը:
Դա չի նշանակում, որ պետք է բավարար ապացույցներ ունենալ` հիմնավորելու դատապարտումը կամ նույնիսկ մեղադրանքի առաջադրումը: Ինչպես վերը նշվեց, Դատարանը Բրոուգանն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության — Մյուրեյն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործերով վճիռներում արձանագրել է, որ կալանավորման ժամանակ հարցաքննության նպատակը, համաձայն 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «c» ենթակետի, համարվում է քննության ընթացքի հետագա շարունակությունը` կասկածի հաստատման կամ հերքման նպատակով, որն այս փուլում, անկասկած, չի կարող համոզիչ լինել: Բայց — այնպես, կասկածը պետք է ունենա որ—է հիմնավորում:
Դատարանը Ֆոկսը, Քեմբելն ու արտլին ընդդեմ Միացյալ Թագավորության48 գործով վճռում պարզաբանել է, որ հիմնավորված կասկածը չի կարող հիմնվել սոսկ այն հանգամանքի վրա, որ անձն անցյալում կատարել է որ—է իրավախախտում (նույնիսկ՝ նմանօրինակ, համանման): Ըստ այդ գործի, դիմողներն անցյալում դատապարտվել են ահաբեկչական գործողություններ կատարելու համար, — չնայած Դատարանը համաձայնել է, որ բխելով այլ փաստերից` դա կարող է ուժեղացնել կասկածները, սակայն չի կարող հանդիսանալ նրանց ազատությունից զրկելու միակ հիմքը: Անհրաժեշտ է, որ կասկածը կապված լինի կասկածյալի ներկա վարքագծի հետ, — ոչ թե միայն այն հավաստման, որ կա ստույգ, բայց — գաղտնի, տեղեկություն:
Հիմնավորված կասկածի առկայություն է արձանագրվել Կ.-Ֆ.-ն ընդդեմ Գերմանիայի գործով վճռում, որի պարագայում բնակտարածության վարձակալները ձերբակալվել են վարձավճարի հետ կապված խարդախության համար: Բնակտարածության տիրուհին ոստիկանությանը հայտնել է, որ կասկածում է վարձակալներին իրենց պարտավորությունները չկատարելու մտադրության մեջ, — քննությունը բացահայտել է, որ նրանց նշած հասցեն սոսկ փոստարկղի համար է — որ նրանցից մեկի նկատմամբ խարդախության համար քրեական հետապնդում է հարուցված: Պունցելտն ընդդեմ Չեխիայի գործով վճռում Դատարանը բացահայտել է հիմնավորված կասկածի առկայություն` ելնելով նրանից, որ երկու հանրախանութների վաճառողը չի կարողացել իրացնել բանակցությունների ընթացքում որպես երաշխիք ներկայացված երկու չեկը, քանի որ դրանք ապահովված չեն եղել:49
Լուկանովն ընդդեմ Բուլղարիայի գործով վճռում Դատարանը ընդգծել է, որ չեն ներկայացվել փաստեր կամ տեղեկություններ, առ այն, որ դիմողը փորձել է իր կամ որ—է մեկի համար օգուտ ստանալ այլ երկրներին տրամադրած պետական միջոցներից:
Ինչ-ինչ «գործարքների» անհասկանալի վկայակոչումը, Հանձնաժողովի կարծիքով, չեն հաստատել նման մտադրությունը: Սակայն Լուկանովի գործում գլխավոր խնդիրն այն էր, որ հայցվորին ներկայացված մեղադրանքներից շատերն, ըստ բուլղարական օրենսդրության իրավախախտում չէին համարվում:
Անհրաժեշտ է ոչ միայն ցույց տալ կապը ազատությունից զրկված անձի — դեպքերի միջ—, որոնք ենթադրաբար իրավախախտում են համարվում, այլ նա— բավարար հիմքեր` եզրակացնելու, որ այդ դեպքերը, իրադարձությունները համընկնում են այն իրավախախտմանը, որի կատարման մեջ նրան կասկածում են:
Դա խնդիրներ կառաջացնի նոր կամ հազվադեպ կատարվող իրավախախտումների ժամանակ, երբ առանձին արգելքի անսովոր մեկնաբանումը կարող է հանգեցնել կասկածի անհիմն համարելուն:
Չնայած հիմնավոր կասկածի առկայության ստուգումը չի նախատեսվում հավանական իրավախախտումների նկատմամբ, պահանջը, որ այդ հիմքով ազատությունից զրկումը պետք է իրականացվի միայն առանձին — կոնկրետ իրավախախտումների դեպքում, ինչպես նա— այն, որ այդ ազատությունից զրկումը՝ կանխարգելման նպատակով, պետք է «հիմնավորված անհրաժեշտություն համարվի», անկասկած, կնշանակի 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «c» ենթակետի խախտումից խուսափելու համար, պետք է ցույց տալ, որ տվյալ կասկածը նույնքան հիմնավոր է: Ուստի պետք է լինեն բավարար, օբյեկտիվ ապացույցներ, որ դիտարկվող անձի գործողությունները մեծամասամբ ուղղված են իրավախախտում կատարելուն: Ընդ որում, չպետք է հիմնվել նախապաշարմունքների կամ անհիմն կասկածների վրա:
Նախնական կալանքի անհրաժեշտությունը
Քրեական գործի հարուցումն իրավախախտում կատարելու մեջ կասկածվող որ—է անձի նկատմամբ կամ դրա կանխման անհրաժեշտությունն իրավախախտում կատարելու մեջ կասկածվող անձանց ազատությունից զրկելու համար՝ նախապես կարող է արդարացվել, սակայն դա չի կարող բավարար հիմք հանդիսանալ հետագայում տվյալ անձին կալանքի տակ պահելու համար: Հետագա կալանքի տակ պահելն անհապաղ պետք է ենթարկվի դատական վերահսկողության, որպեսզի որոշվի ոչ միայն կալանավորման հիմնավորվածությունը, այլ նա— դրա հետագա կիրառման անհրաժեշտությունը: Վերջին հարցին դրական պատասխան չպետք է տրվի` հիմնվելով միայն այն հիմնավոր կասկածի վրա, որ տվյալ անձը կատարել կամ փորձել է կատարել իրավախախտում, ինչը դեռ առկա է: Եվրոպական դատարանը վճռել է, որ հիմնավոր կասկածն անձի կալանավորումից հետո կարող է անմիջապես հերքվել, եթե պարզվի , որ որ—է իրավախախտում չի կատարվել, կամ տվյալ անձին կհաջողվի հերքել ցանկացած կասկած (տվյալ իրավախախտումը կատարելու առումով): Եվրոդատարանը բազմիցս հայտարարել է, որ կասկածի առկայությունն անհրաժեշտ, բայց ոչ բավարար պայման է (որոշակի ժամկետի լրանալուց հետո) կալանավորման ժամկետի ցանկացած տեսակի երկարացման համար:50 Պատճառն այն է, որ 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետում հստակ նշված է մինչ— դատաքննությունն ազատ արձակվելու իրավունքը, որը կարող է տեղի չունենալ, եթե ի հայտ գան մեկ կամ մի քանի լրացուցիչ, համապատասխան պատճառներ, որոնք բավարար են հետագա ազատազրկման համար (չնայած ազատության կանխավարկածին):
Կալանավորման ժամկետի երկարացման պատճառները թույլատրելի կհամարվեն միայն այն դեպքում, եթե դրանք իրոք կիրառելի են կասկածվող անձի գործի հանգամանքներում: Ուստի բացառված է նման նորմի գոյությունը, ըստ որի` քրեական որոշակի անցյալ ունեցող կամ մի քանի կոնկրետ իրավախախտումներ կատարելու համար մեղադրվող անձինք մինչ— դատաքննությունը զրկված լինեն ազատ արձակվելու հնարավորությունից: Կաբալյերոն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործի քննության ընթացքում, ըստ որի՝ դիմողը ձերբակալվել էր բռնաբարության փորձ կատարելու համար, Կառավարությունն ընդունել է, որ կատարվել է 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի խախտում, երբ դատարանը մերժել է դիմողին երաշխավորությամբ ազատ արձակել` հիմնվելով օրենքի այն դրույթների վրա, որոնք արգելում են, առանց բացառության, սպանության, անզգույշ սպանության կամ բռնաբարության համար մեղադրվող, կամ դրանց համար դատապարտված անձանց երաշխավորությամբ ազատ արձակել:51 Նման օրենքը հակասություն էր ծնում, քանի որ դատավորներին թույլ չէր տալիս դիտարկել ազատությունից զրկված այս կամ այն անձին վերաբերող կոնկրետ հանգամանքները: Պետք է նշել, որ Եվրոդատարանն անհիմն է ճանաչել, նույնիսկ սպանության գործերով, ազատությունից անընդմեջ զրկումը:52
Ավելին, կարող է սահմանվել, որ ազատությունից անընդմեջ հիմնավորող զրկումը թվացող պատճառները, դառնան սակավ համոզիչ՝ որքան երկար այն տ—ի: Այդ իսկ պատճառով անհրաժեշտ է, որ ազատ արձակման միջնորդությունը քննարկվի առանց նախապաշարման: Այն դեպքերում, երբ նման պատճառները բացակայում են (սկզբում կամ ավելի ուշ), սակայն դեռ առկա է կատարված իրավախախտման մեջ կասկածը, անձը պետք է երաշխավորությամբ ազատ արձակվի, որն իր հերթին կարող է պայմանավորված լինել դատարան ներկայանալու երաշխիքով: Այնուամենայնիվ, եթե անգամ հաստատվի, որ ազատությունից անընդմեջ զրկումն արդարացնող պատճառները կիրառվել են այս կամ այն անձի նկատմամբ, ամեն դեպքում պետք է նա— ապահովել, որ դատաքննությունն այդ անձի նկատմամբ սկսվի ողջամիտ ժամկետում, ինչը, անկասկած, սահմանափակում է նման ազատազրկման առավել թույլատրելի ժամկետները:
Նախնական կալանքի հիմնավորումը
Եվրոդատարանը նշել է չորս պատճառ, որոնց պայմաններում անձի նախնական կալանքի ժամկետը կարող է երկարաձգվել, եթե կան հիմնավոր կասկածներ, որ վերջինս իրավախախտում է կատարել.53
w վտանգ, որ անձը կարող է թաքնվել,
w գործով ճշմարտությունը բացահայտելու ընթացքին միջամտության
վտանգ,
w նոր հանցագործություններ կատարելու կանխման անհրաժեշտություն,
w հասարակական կարգի պահպանման անհրաժեշտություն:
Կար—որ է, որ այս պատճառներից մեկը չօգտագործվի ազատազրկման ժամկետը հիմնավորելու համար, հավուր առանց պատշաճի — մանրամասն54 քննարկելու, թե որքանով են դրանք կիրառելի կոնկրետ իրավիճակում: Այն դեպքում, երբ պարզվում է, որ այդ պատճառներից ոչ մեկը կիրառելի չէ, ըստ 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի` կալանավորված անձը պետք է ազատ արձակվի:
Վտանգ, որ անձը կարող է թաքնվել - վտանգը, որ անձը կարող է թաքնվել, անշուշտ, կանհանգստացնի իրավապահ մարմիններին, հատկապես, եթե կասկածյալի ձերբակալումը դժվարությամբ է կատարվել — բնական է, որ եթե հնարավորություն տրվի, որոշ անձինք կթաքնվեն քննությունից խուսափելու համար: Բայց — այնպես, ազատազրկման ժամկետի երկարաձգման համար բավարար չէ հիմք ընդունել այդ ընդհանուր հնարավորությունը (չխոսելով այն դեպքերի մասին, երբ չկա որ—է արգելք թաքնվելու համար55), յուրաքանչյուր դեպքում պետք է հաշվի առնել տվյալ գործի հետ կապված բոլոր հանգամանքները` նման վտանգի չափը կանխորոշելու համար: Առաջին հերթին պետք է քննարկվեն այն հանգամանքները, որոնք անձին կարող են ստիպել թաքնվել` չնայած հետ—անքներին — վտանգին, որոնց նա կարող է ենթարկվել: Հանգամանքներից մեկը պատժի բնույթն է, որին կարող է ենթարկվել այս կամ այն իրավախախտում կատարելու համար դատապարտվող անձը, չնայած Եվրոպական դատարանը բազմիցս պարզաբանել է, որ խիստ դատավճռի կայացման հնարավորությունը դեռ բավարար հիմք չէ կալանքի ժամկետը երկարաձգելու համար:56 Ավելին, Մանսուրն ընդդեմ Թուրքիայի գործով վճռում Դատարանը սահմանել է, որ «ապացույցների վիճակը» չի կարող բավարար հիմք ծառայել՝ ենթադրելու, որ դիմողը կարող է թաքնվել:57
Հաշվի առնելով նման վտանգը` ողջամիտ կլինի հիմնվել այն դեպքերի վրա, երբ անձը թաքնվել է իրավախախտում կատարելու համար նրան մեղադրանք առաջադրելուց հետո կամ նրա հանձնման համար հարցում է կատարվել` դատաքննության իրականացման համար,58 բացահայտ անբարյացակամությունը, որ իրեն կարող են կալանքի տակ պահել,59 նրա թաքնվելու մտադրության մասին կոնկրետ ապացույցների առկայությունը,60 այլ երկրների հետ կապի առկայությունը, որի միջոցով նա հեշտությամբ կարող է թաքնվել, կամ դատաքննությունն իրականացնող երկրի հետ կապի բացակայությունը,61 ինչպես նա— այս կամ այն երկրի հետ կապված այլ խնդիրները:
Սակայն անհնարին է հիմնվել անձի թաքնվելու վտանգի մասին վկայող որ—է փաստարկի վրա՝ որպես բավարար պատճառ ազատազրկման ժամկետի երկարաձգման համար: Անհրաժեշտ է գնահատել տվյալ հանգամանքի կար—որության չափը /կամ հանգամանքների զուգակցումը (գործի կոնկրետ հանգամանքներում) — առավել մանրակրկիտ քննության դեպքում կարող է պարզվել, որ որոշ փաստարկներ ընդհանրապես գոյություն չունեն, մյուսները էական չեն, իսկ երրորդները` չեն համապատասխանում անձի փաստացի գործողություններին62: Քանի որ ժամանակի ընթացքում վտանգը նվազում է, Եվրոդատարանը, բնականաբար, հսկողության հարցում ավելի բծախնդիր կգտնվի, որքան երկար տ—ի նախնական կալանքը: ԻԱ-ն ընդդեմ Ֆրանսիայի գործում Դատարանը համոզիչ փաստարկում չհամարեց այն, որ անձը կարող է 5 տարուց ավելի երկար ժամանակ թաքնվել:
Պետք է հաշվի առնել, որ անձը կարող է չդիմել փախուստի կամ նրա փախուստը ընտանեկան միջավայրում63 քիչ հավանական կլինի, նկատի ունենալով նրա բնավորության առանձնահատկությունները, հոգեվիճակը, կարգավիճակը կամ պարտականությունները,64 ունեցվածքի չափը, որից նա ստիպված էր հրաժարվել, վկայություն, որ նա անցյալում կալանքից ազատվելու ժամանակ իրեն լավ է դրս—որել,65 ինչպես նա— գրավի չափը, ինչը կապահովի դատարան ներկայանալը:66 Արդարադատությունից խուսափելու վտանգը պետք է ամբողջովին գնահատել` հաշվի առնելով բոլոր համապատասխան հանգամանքները: Եվրոդատարանը, անկասկած, ոչ մի դեպքում թույլատրելի չի համարի այս կամ այն դատարանի որոշումը` հիմնված ստանդարտ ձ—ակերպումների վրա, առանց արդարադատությունից խուսափելու առկա պատճառների պարզաբանման:67
Ավելին, եթե անձի թաքնվելու վտանգն ազատությունից զրկելու ժամկետի երկարաձգման միակ պատճառն է, Եվրոդատարանը նշել է, որ 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի վերջին դրույթը պահանջում է կալանքից ազատել անձին, եթե հնարավոր է նրանից ստանալ դատարան ներկայանալու երաշխիք:68 Բայց — այնպես, եթե անգամ այդ երաշխիքները չտրվեն կամ անապահով համարվեն, բոլոր դեպքերում պետք է դիտարկել նա— այդ անձի չթաքնվելը ապահովող այլ միջոցներ օրինակ` պահանջել, որ վերջինս բնակվի որոշակի վայրում, հանձնի իր ուղեգիրը (ուղ—որության փաստաթուղթը) կամ ոստիկանության բաժանմունքում հաշվետվություն ներկայացնի:69
Գործով ճշմարտությունը բացահայտելու ընթացքին միջամտության վտանգ- գործով ճշմարտությունը բացահայտելուն խոչընդոտելն առաջացնում է արդարադատության իրականացմանը մասնակցող բոլոր անձանց անհանգստություն, այդ իսկ պատճառով զարմանալի չէ, որ այն դիտարկվում է որպես հնարավոր պատճառ այս կամ այն անձի ազատությունից զրկման ժամկետը երկարացնելու համար: Մեղադրյալը կարող է օգտվել կալանքից ազատ արձակվելու հնարավորությունից — խանգարել գործի քննությանը` վկաների վրա ճնշում գործադրելով, որպեսզի վերջիններս հրաժարվեն ցուցմունք տալուց,70 զգուշացնել այլ անձանց, ինչպես նա— քննվող անձանց, գաղտնի համաձայնության գալ հանցակիցների հետ — պայմանավորվել քննության վերաբերյալ համատեղ դիրքորոշման մասին71, ոչնչացնել փաստաթղթերն ու մյուս իրեղեն ապացույցները,72 ընդհատել քննությունը որ—է այլ միջոցով:73
Այնուամենայնիվ, այդ հնարավորությունները չպետք է ընդունել in abstracto (վերացականորեն), պետք է գոյություն ունենան հաստատող կոնկրետ փաստացի հանգամանքներ, որ ազատազրկված անձը կարող է օգտվել դրանցից:74 Բացի դրանից, դա ազատության զրկման ժամկետի երկարացման հիմք է հանդիսանում, որը, մեծամասամբ, գնալով ավելի նվազ անհերքելի է դառնում քննության տարբեր փուլերի ավարտին (ինչպես ցուցմունքներ տալը — ստուգելը) —, որպես կանոն, ուժը կորցնում է քննության ավարտից հետո:75 Համենայն դեպս, Դատարանը միշտ տալիս է իր գնահատականը` հիմնվելով կոնկրետ գործի փաստերի վրա, որոնք երբեմն այնքան բացառիկ են լինում, որ կարող են հիմնավորել ազատության զրկումն ընդհուպ մինչ— դատաքննությունն սկսվելը:76
Նոր հանցագործություններ կատարելու կանխման անհրաժեշտություն - նոր հանցագործությունների կատարումը կանխելու անհրաժեշտությունը համարվում է օրինաչափ պատճառ` ազատազրկման ժամկետը երկարաձգելու համար այն դեպքերում, երբ առաջադրվում են լուրջ մեղադրանքներ, ընդ որում՝ պետք է ապացուցել, որ նոր իրավախախտում կատարելու վերաբերյալ ցանկացած կասկածն արդարացի է, — որ կոնկրետ այդ գործում տվյալ միջոցի կիրառումն անհրաժեշտ է: Գնահատելով այս հարցերը` պետք է ուշադրություն դարձնել գործի բոլոր հանգամանքներին, հատկապես քննարկվող անձի ինքնությանը — անցյալին: Այդպիսով, մեծ նշանակություն կունենա այն փաստը, որ տվյալ անձն անցյալում դատապարտվել է նմանատիպ իրավախախտման համար: Մեծ նշանակություն կունենան նա— քննությունից առաջ — տվյալ անձին մեղադրանք առաջադրելու ժամանակաընթացքում կատարված այլ իրավախախտումների մասին տեղեկությունները:77 Այնուամենայնիվ, անձին անընդմեջ կալանքի տակ պահելն, առավել —ս անհրաժեշտ չի լինի, եթե այդ իրավախախտումներն իրենց բնույթով կամ ծանրության աստիճանով որ—է ընդհանրություն չունեն:78 Ավելին, այն կարծիքը, որ կալանքից ժամանակավոր ազատ արձակման ընթացքում կատարվել են նոր իրավախախտումներ, որոնք կարող են վկայակոչվել վերստին կալանավորելն արդարացնելու համար, հիմնավորելու կարիք կունենան,79 իսկ այն փաստարկը, որ ֆինանսական դժվարությունները գայթակղություն են կրկնակի իրավախախտում կատարելու համար, առավել —ս համոզիչ չի լինի:80 Ավելին, տեղին կարող է լինել նա— դիմողի հոգեբուժական զննումը, սակայն այդ դեպքում պետք է հիշել, որ զննման արդյունքները կարող են բժշկի հսկողության կարիք առաջացնել — առանց դրա հետագա կալանքի տակ պահելն անընդունելի կլինի:81 Բացի դրանից, անընդմեջ ազատազրկումը չի կարելի հիմնավորել կրկնակի հանցագործություն կատարելու մտավախությամբ, որն իր բնույթով յուրահատուկ դեպք է:82
Հասարակական կարգի պահպանման անհրաժեշտությունը - հասարակական կարգի պահպանման անհրաժեշտությունը, ներառյալ մեղադրյալի պաշտպանությունը, Լետելյեն ընդդեմ Ֆրանսիայի գործում հիմք է հանդիսացել ազատազրկման ժամկետի երկարացման համար: Սակայն Եվրոդատարանը նշել է, որ նկատի է ունեցել բացառիկ հանգամանքները, — որ այդ հիմքը կընդունվի այն դեպքերում, երբ հնարավոր կլինի ապացուցել, որ կալանքից անձի ազատումն իրոք կխախտի հասարակական կարգը՝ կոնկրետ ժամանակահատվածում: Ուստի, անձին կալանավորելու համար չպետք է հիմնվել դրա վրա, որն իրականում հանդիսանում է լոկ դատավճռի լրջությանը ուշադրություն արժանացնելու միջոց: Դրա վրա չպետք է հիմնվել նա— այս կամ այն գործում քննարկվող իրավախախտման բնույթի ուժով:83
Չնայած այնպիսի ծանր հանցագործության կապակցությամբ հակազդեցության հնարավորությունը, ինչպիսին սպանությունն է, լինի դա տուժողի հարազատների, թե ողջ բնակչության կողմից, կարող է բավարար լինել հետ—անքների առումով մտավախության հիմնավորման համար: Լետելյեի գործով Դատարանը վճռել է, որ որ—է կոնկրետ անկարգություն չի բացահայտվել, — իրոք հանգուցյալի մայրն ու քույրը դեմ չէին հայցվորի կալանքից ազատ արձակվելուն: Տուժողի հարազատների կողմից վրեժ լուծելու վերաբերյալ մտավախությունն անհիմն էր Ի.Ա.-ն ընդդեմ Ֆրանսիայի գործով դատավարությունում, քանի որ նման հատուցման հնարավորությունը քիչ հավանական էր թվում, որովհետ— նրանցից շատերը բնակվում էին Լիբանանում: Ավելին, Եվրոդատարանը նշել է, որ այդ հիմքին կարելի է հենվել, քանի դեռ վտանգ է սպառնում հասարակական կարգին: Պետք է նկատի ունենալ, որ հասարակության այս կամ այն գործողությունները քիչ հավանական կդառնան, երբ թուլանա կոնկրետ իրավախախտումից առաջացած սկզբնական հակազդեցությունը:
Երաշխիքով ազատ արձակվելու պայմանը
5-րդ հոդվածի 3-րդ կետը ապահովում է մինչ— դատաքննությունը երաշխիքով ազատ արձակվելու իրավունքը: Այդ դրույթը հատկապես կար—որ է, երբ դատաքննությունը ձգձգվում է: Ըստ Եվրոդատարանի՝ անձին երաշխիքով ազատ արձակելը մերժելու չորս պատճառ կարող է լինել, (որ անձի թաքնվելու վտանգ, միջամտությունը գործի ճշմարտացիությունը բացահայտելու ընթացքին, հանցագործության կանխում — հասարակական կարգի պահպանությունը), այսինքն` վերը արծարծված որոշ հանգամանքների դեպքում:
Քանի որ գրավի նպատակն է ապահովել մեղադրյալի ներկայությունը դատական նիստին, դրա չափը պետք է համապատասխանի այդ նպատակին: Նեյմայստերն ընդդեմ Ավստրիայի գործով վճռում,84 ըստ որի ազգային մարմինները գրավի չափը հաշվարկել էին՝ ելնելով դիմողի պատճառած վնասից, Դատարանը վճռել էր, որ դա հակասում է 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետին` հավելելով, որ գրավի միջոցով նախատեսված երաշխիքը պետք է ապահովի մեղադրյալի ներկայությունը դատական նիստին, այլ ոչ թե նրա պատճառած վնասի փոխհատուցումը: Կալանքից ազատ արձակելու փոխարեն պահանջվող երաշխիքը մեղադրյալի վրա չպետք է ավելի ծանր բեռ դնի, քան դա պահանջում է ապահովության ողջամիտ աստիճանը: Մեղադրյալի դատարան ներկայանալու համար նախատեսված երաշխիքի չափն ու բնույթը պետք է կապված լինեն նախնական կալանքը հիմնավորող պատճառների հետ, ինչպես նա— տրամաբանորեն բխեն դրանցից: Այդ նպատակով կարող է պահանջվել ֆինանսական երաշխիք,85 գումար, որը պետք է հաշվարկվի՝ նկատի ունենալով մեղադրյալի տվյալները, ունեցվածքի չափը — կապը երաշխիք ներկայացնող անձի հետ: Մեղադրյալը տեղեկություն պետք է հաղորդի իր ունեցվածքի մասին, ազգային մարմինները մանրակրկիտ պետք է գնահատեն այդ տեղեկատվությունը՝ երաշխիքի պատշաճ գումարի չափը հաշվարկելու համար: Եթե նախատեսված գումարն ավելին լինի, քան անհրաժեշտ է «մեղադրյալի թաքնվելու յուրաքանչյուր ցանկությունը զսպող միջոցը» ապահովելու համար, երաշխիքով ազատ արձակվելու իրավունքի խախտում կլինի:86 Դատարանում մեղադրյալի ներկայությունն ապահովելու համար կարող են պահանջվել նա— ոչ դրամական երաշխիքներ (օրինակ` հանձնել անձնագիրը):87
Այնուամենայնիվ, անձի թաքնվելու վերաբերյալ լուրջ վտանգ ներկայացնող որոշ հանգամանքների դեպքում գրավի ցանկացած գումար կարող է քիչ թվալ: Պունցելտն ընդդեմ Չեխիայի գործով ազգային դատարանները հրաժարվել էին դիմողին երաշխիքով ազատ արձակել (նա առաջարկել էր վճարել 15.000.000 չեխական կրոն)՝ պատրաստակամություն հայտնելով քննարկել դիմողի ազատման հնարավորությունը՝ կապված նրա առողջական վիճակի հետ, եթե նա վճարի 30.000.000 չեխական կրոնի չափով գումար: Եվրոդատարանը նշել է, որ հաշվի առնելով դիմողի գործարքի չափը (նա տվել է երկու չապահովված չեկ 28.400.000 չեխական կրոնին համարժեք գումարի չափով. մինչ— ձերբակալվելը նա մտադրություն էր ունեցել գնել երկու հանրախանութ՝ 338.856.000 — 236.000.000 չեխական կրոնով, — պարտավորվել էր դրանց դիմաց վճարել 150.000.000 կրոնի չափով)՝ մերժելով երաշխիքով ազատ արձակելը — պահանջելով առաջարկված երաշխիքից բարձր գումար, նրանք չեն խախտել 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետը:88
Նախնական կալանքի տ—ողությունը
5-րդ հոդվածի 3-րդ կետը պահանջում է, որ մինչ— դատաքննությունն ազատազրկումը չգերազանցի ողջամիտ ժամկետները: Եվրոդատարանը բազմիցս նշել է, որ «կալանքի տակ պահելու անընդհատությունը կարող է արդարացվել, եթե միայն գործում կան հստակ նշաններ, որ հասարակության շահերի պաշտպանության պահանջը, չնայած անմեղության կանխավարկածին, գերազանցում է անձի ազատության հարգանքի պահանջը»:89 Ավելին, Դատարանը պնդել է, որ հիմնավորված կասկածի առկայությունը, որ ձերբակալված անձը կատարել է հանցագործություն, հանդիսանում է sine qua non անընդմեջ կալանքի տակ պահվելու օրինականության համար, բայց որոշ ժամանակ անց այն արդեն բավարար հանգամանք չէ: Դատարանն այդ դեպքում պետք է որոշի` ազգային դատական իշխանությունների կողմից նշված այլ հանգամանքները շարունակո՞ւմ են արդարացնել ազատությունից զրկումը: Այն դեպքերում, երբ նման պատճառները «կանխիչ — բավարար» են, Դատարանը պետք է նա— պարզի, թե ազգային իրավասու մարմինները «առանձնահատուկ ջանք» գործադրե՞լ են քննչական գործողություններն իրականացնելիս:90
Կալանքի տակ պահվելու տ—ողությունը Եվրոդատարանի կողմից դիտարկվում է՝ սկսած ձերբակալության պահից մինչ— կալանքից ազատ արձակվելը: Եթե անձը դատաքննության ժամանակ դեռ մնում է կալանքի տակ, դիտարկվող տ—ողությունն, ավարտվում է առաջին ատյանի դատարանի կողմից դատավճիռը (արդարացնող կամ մեղադրական) կայացնելու պահին: Կալանքի տակ պահվելու տ—ողությունը, որը հետ—ում է առաջին ատյանի դատարանի կողմից կայացված մեղադրական դատավճռին (օրինակ` վերաքննիչ դատավարության ժամանակը), չի լինի քննարկման առարկա: Դատարանը վճռել է, որ 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետը չի վերաբերում առաջին ատյանի դատարանի կայացրած մեղադրական դատավճռին հետ—ող կալանքին, որի համար հիմք կարող է հանդիսանալ 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «ա» ենթակետը:91 Այնուամենայնիվ, եթե վերաքննիչ դատարանը բեկանի առաջին ատյանի դատավճիռը — նշանակվի նոր դատաքննություն, նոր դատավարության ժամանակաընթացքում անձին կալանքի տակ պահելը պետք է լինի քննարկման առարկա:92 Դա չի նշանակում, որ դատապարտյալի կրած ժամկետը՝ մինչ— նախնական դատավճռի բեկանվելը, կդիտարկվի որպես նախնական կալանք՝ 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի իմաստով:93
Հարկ է նա— նշել, որ Դատարանի իրավասության մեջ է մտնում անձին կալանքի տակ պահելու միայն այն ժամանակահատվածները, որոնք տեղ էին ունեցել Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիան պատասխանող պետության կողմից վավերացնելուց հետո, չնայած այն նա— կքննի վավերացմանը նախորդած՝ ազատությունից զրկման մի ժամանակահատվածը` գնահատելու համար դրա հետ—անքների ողջամտությունը:94
Սահմանելով «ողջամիտ ժամկետ»` չի եղել մի դեպք, որ Դատարանը համաձայնի այն մտքին, որ գոյություն ունի նախնական կալանքի որ—է առավելագույն ժամկետ, որը ոչ մի դեպքում չպետք է գերազանցել, քանի որ այդ դեպքում սահմանումը կտրվեր in abstracto, իսկ դատավճիռը միշտ պետք է հաշվի առնի յուրաքանչյուր գործի առանձնահատկությունները:95 Ցանկացած, նույնիսկ ամենակարճ ժամկետը պետք է միշտ հիմնավորված լինի: Եվրոպական դատարանի պրակտիկան ցույց է տալիս, թե որքան կար—որ են ամեն մի առանձին գործի կոնկրետ հանգամանքները: Այն դեպքում, երբ մեկ տարին գերազանցող ժամկետները համարվել են չափից ավելի,96 2-ից մինչ— 3 տարին համարվել է —՛ թույլատրելի, —՛ վիճարկելի:97 Նման տարակարծություն դրս—որվում է նա— 3-ից մինչ— 4 տարի ժամկետների պարագայում:98 5 տարին գերազանցող ժամկետները միշտ անհիմն են դիտարկվել:99
Նախնական կալանքի առավելագույն ժամկետը սահմանող ազգային օրենքը որ—է խնդիր չի ունենա Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի հետ համատեղության առումով: Սակայն, անկասկած, սխալ կլինի ղեկավարվել այդ առավելագույնով, քանի որ որոշելու համար, թե արդյո՞ք խախտվել է ողջամիտ ժամկետը, պետք է հիմնել այս կամ այն գործի կոնկրետ հանգամանքների վրա:
Գործերը, որոնցում ավելի երկար ժամկետներն առարկության տեղիք չեն տվել, սովորաբար եղել են այն գործերը, որոնցում դժվարություններ են առաջացել գործի բարդության հետ—անքով, ինչն իր հերթին պայմանավորված է իրավախախտման բնույթով100 — կամ տվյալ գործին մասնակից հավանական կասկածյալների թվով կամ մեղադրյալի վարքագծով: Սակայն այս կամ այն գործը բարդացնող հանգամանքները կարող են հիմք հանդիսանալ ազատազրկման ժամկետի երկարացման համար միայն այն դեպքում, եթե համապատասխան մարմինները իրոք «առանձնահատուկ ջանք» են գործադրել քննչական գործողություններն անցկացնելիս:101 Հոդվ. 5-ի 3-րդ կետի շատ խախտումներ մինչ— դատաքննությունն այս կամ այն գործի քննության ընթացքում երկարաժամկետ անգործության,102 փորձագետների թույլ տված ձգձգման,103 ոչ համազոր միջոցների — ձ—ավորված պրակտիկայի,104 կադրային խնդիրների105 — այս կամ այն վկայի անձնական պաշտպանության հետ կապված խնդիրների106 հետ—անք են:
Երբ դատարանները շատ են երկարաձգում նախնական կալանքի ժամկետը` պատճառաբանելով նախատեսվող դատավճռի խստությունը, ընդ որում, բացարձակապես հաշվի չառնելով համապատասխան փաստերը (օրինակ` այն, որ ձերբակալված անձն ընտանիք ունի — կայուն կյանք է վարում, կամ այն, որ ժամանակի լրանալուն զուգընթաց հանցավոր համաձայնության գալու ու արդարադատությունից խուսափելու վտանգը գնալով քիչ հավանական է դառնում), անկասկած, կհամարվեն 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի խախտում: Այդպիսին է Իլիյկովն ընդդեմ Բուլղարիայի գործը, ըստ որի՝ դիմողը 3 տարի — 4 ամիս է անցկացրել նախնական կալանքի տակ:107 Բացի դրանից, տվյալ գործով Դատարանը վճռել է, որ ազգային դատարանների որոշումները առ այն, որ որ—է բացառիկ հանգամանք չի եղել հայցվորին կալանքից ազատ արձակելն արդարացնելու համար, անընդունելի են, — ապացուցման պարտականությունը գցել են կալանավորված անձի վրա: Նախնական կալանքի ժամկետի երկարացման հիմնավորման անհրաժեշտությունն իշխանությունների պարտականությունն է — ոչ թե կալանավորված անձի:
Բարդ գործերում կալանավորման երկարատ— ժամկետը որ—է առարկություն չի առաջացնի, եթե Եվրոդատարանը համոզվի, որ քննիչները քննությունը վարել են առանց հապաղելու — ոչ մի ձգձգում չի եղել անձնակազմի կամ տեխնիկական միջոցի անբավարարության պատճառով:108
Նման դեպքերում մեծ նշանակություն կարող է ունենալ տվյալ գործի քննության համար հատուկ ստորաբաժանման ստեղծումը կամ լրացուցիչ միջոցների տրամադրումն առկա ստորաբաժանումներին, որոնց գործառույթների մեջ են մտնում բացառիկ բնույթի գործի նախաքննությունը, բայց նախ — առաջ պետք է ցույց տալ, որ գործի վարույթը ողջ ժամանակաընթացքում հսկողության տակ է եղել, — որ գործի են դրվել բոլոր հնարավոր միջոցներն այն արագացնելու համար: Նման հսկողության իրականացման պատասխանատվությունը կրում է հենց դատարանը, որն ազատման վերաբերյալ միջնորդությունը քննարկելիս պետք է այդ միջոցներն ապահովի:
Եվրոդատարանը գտնում է, որ կասկածյալը բոլորովին պարտավոր չէ համագործակցել, սակայն դրա վերաբերյալ նրա մերժումը կդիտվի որպես քննության ողջ ընթացքը դանդաղեցնող գործոն: Այդպիսով, համագործակցել չցանկանալը — քննությանը փաստորեն խոչընդոտող վարքագիծը նույնպես հաշվի կառնվեն որոշելու համար, թե արդյոք նախնական կալանքի ժամկետը չափից ավելի՞ն է եղել:109 Ամեն դեպքում չի կարելի ղեկավարվել միայն ընդդիմադիր վարքագծի մասին ենթադրություններով՝ նախնական կալանքի առանց այն էլ ոչ ողջամիտ ժամկետն արդարացնելու համար:110 Յաբլոնսկին ընդդեմ Լեհաստանի գործում111 ազգային դատարանները երկարացրել են դիմողին կալանքի տակ պահելու ժամկետը՝ գերազանցելով օրենքով նախատեսված (3 տարի) սահմանները, այն պատճառով, որ անցյալում նա իրեն մարմնական վնաս է հասցրել` դրանով իսկ խոչընդոտելով դատաքննության ընթացքին: Եվրոդատարանը սահմանել է 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի խախտում՝ պատճառաբանելով, որ երբ ազգային դատարանները դատաքննության բնականոն ընթացքն ապահովելու նպատակով որոշում են ընդունել առ այն, որ դիմողը պետք է մնա կալանքի տակ, նրանք չեն քննարկել որ—է այլընտրանքային «կանխարգելման միջոց», օրինակ` երաշխիքով ազատ արձակելը կամ ոստիկանության կողմից հսկողությունը:
Դատապարտված իրավախախտողները
5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «ա» ենթակետը թույլատրում է «անձի օրինական կալանավորումն իրավասու դատարանի կողմից դատապարտվելուց հետո»: Այս դեպքում «դատապարտում» նշանակում է ճանաչել իրավախախտում կատարելու փաստը, ընդ որում՝ այն չի տարածվում նախնական կալանքի կամ խափանման որ—է այլ միջոցի վրա: Բացի սովորական դեպքերից, երբ անձը մեղադրական դատավճռի կայացումից հետո կրում է բանտային պատիժն իրավախախտում կատարելու համար, 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «ա» ենթակետը տարածվում է նա— իրավախախտման համար մեղավոր ճանաչված անձին բուժվելու նպատակով հոգեբուժարան` տեղավորելու վրա: Դատաքննության ավարտից հետո կայացված մեղադրական դատավճիռները կարող են հաստատել ինչպես քրեական, այնպես էլ կարգապահական իրավախախտում կատարելու մեղավորությունը: Ըստ Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի` մեղադրական է համարվում այն դատավճիռը, որը կայացնում է առաջին ատյանի դատարանը, ուստի վերաքննիչ դատարանում գործի քննությանն սպասող կալանավորներն ընկնում են այդ դրույթի գործողության տակ: Վեմհոֆի գործով Եվրոդատարանը վճռել է, որ «առաջին ատյանի դատարանի կողմից դատապարտված անձը անկախ նրանից՝ նա կալանքի տակ է գտնվել մինչ— դատավճիռը, թե՝ ոչ, ենթակա է 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «ա» ենթակետի պահանջին, որը թույլատրում է ազատազրկում «դատապարտումից հետո»: Վերջին նախադասությունը չպետք է մեկնաբանվի որպես սահմանափակվող միայն վերջնական դատապարտման դեպքերով: Վ.-ն ընդդեմ Ավստրիայի գործով Դատարանը վճռել է, որ «չի կարելի ուշադրություն չդարձնել, որ կալանքի տակ գտնվող անձի մեղավորությունը, գործի վերաքննության կամ այլ վերանայման ժամանակ, հաստատվել է դատաքննության ընթացքում` համաձայն 6-րդ հոդվածի պահանջների»` նկատի ունենալով առաջին ատյանի դատարանի դատաքննությունը:
Մեղադրական դատավճիռը պետք է կայացվի «իրավասու դատարանի կողմից», այսինքն՝ այն մարմնի, որն իրավազոր է քննել այդ գործն անկախ գործադիր իշխանությունից — կողմերից, որն ապահովում է դատավարական բավարար երաշխիքներ, ընդ որում՝ բոլորովին պարտադիր չէ, որ դատարանի անդամներն իրավաբան լինեն:112 Ոստիկանության, դատախազի, զինվորական հրամանատարի կամ վարչական մարմնի կողմից ընդունված որոշումները չեն համապատասխանում այդ պահանջներին: Մեղադրական դատավճիռը կարող է կայացվել նա— օտարերկրյա դատարանի կողմից, անկախ նրանից, թե այդ երկիրը Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի անդամ է, թե՝ ոչ: Կիրառելով 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «ա» ենթակետը` կար—որ է, որ դատապարտյալը պատիժը կրի Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի անդամ երկրում:113 «Դատավարական բավարար երաշխիքների» մասին հարցը, օտարերկրյա դատարանների կողմից մեղադրական դատավճիռ կայացված գործերով, բարձրացվել է Դրոզդն ու Յանուսեկն ընդդեմ Ֆրանսիայի — Իսպանիայի գործի դատավարության ժամանակ, Եվրոդատարանը որոշել է, որ եթե Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի անդամ չհանդիսացող երկրի կողմից կայացված մեղադրական դատավճիռը չի եղել «արդարադատությունը մերժելու աղաղակող հետ—անք», Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի անդամ երկրում պատժի կրումը համապատասխանում է 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «ա» ենթակետին:114
Կալանավորման «օրինականությունը» ոչ թե պահանջում է օրինական դատապարտում, այլ միայն օրինական կալանավորում, ինչը պետք է համապատասխանի ներպետական իրավունքին — Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիային: Օրինականության պահանջը նշանակում է, որ ցանկացած դատավճիռ պետք է հիմնավորվի «իրավասու դատարանի» կողմից, որ փաստերը, որոնց հիմքով կայացվել էր այդ դատավճիռը, իրենցից պետք է ներկայացնեն իրավախախտում, որը ներքին իրավունքի համաձայն` կատարման պահին պետք է նախատեսի ազատազրկում: Եվրոդատարանը չի կարող վերանայել դատապարտման կամ դատավճռի օրինականությունն ըստ 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «ա» ենթակետի:115 Այդ դրույթի հիմնավորմամբ անձը հավասարապես չի կարող բողոքարկել ազատազրկման դատավճռի կայացումը — դրա ժամկետը,116 ինչպես նա— բողոքարկել կալանքի տակ պահելու պայմանները:117
5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «ա» ենթակետը պահանջում է ոչ միայն ժամանակագրական, այլ— դատապարտման — կալանավորման միջ— եղած պատճառական կապ: Այդ իսկ պատճառով, եթե անձը դատարանի կողմից դատապարտվել է որոշակի ժամկետով ազատազրկման — դրանից հետո` վարչական որոշմամբ կալանքի տակ է պահվել, 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «ա» ենթակետը նմանապես կտարածվի հետագա կալանավորման վրա, եթե բավարար կապ կա վարչական որոշման — սկզբնական դատավճռի միջ—:118 Ընդ որում, կալանավորումը պետք է անմիջապես հետ—ի դատապարտմանը, սակայն պետք է նա— բխի դատապարտումից — կատարվի դրա շնորհիվ»:119 Ուիկսն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործով վճռում Դատարանը որոշել է, որ պատճառական կապը, ի վերջո, կարող է խզվել, եթե «կալանքից ազատ չարձակելու կամ կրկնակի կալանավորման մասին որոշումն ընդունվի դատավճիռ կայացրած դատարանի մտադրություններին չհամապատախանող հիմնավորմամբ»: Նման դեպքերում «սկզբում օրինական կալանավորումը կդառնա կամայական, 5-րդ հոդվածին չհամապատասխանող ազատազրկում»:
Հանձնում
5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «f » ենթակետը թույլատրում է «անձի օրինական ձերբակալում կամ կալանավորում..., որի նկատմամբ միջոցներ են կիրառվում նրա արտաքսման կամ հանձնման համար»: Կալանավորումը համընկնում է այդ դրույթին, եթե անգամ արտաքսում կամ հանձնում փաստացի տեղի չունենա, նույնիսկ հանձնման որ—է պաշտոնական հարցման կամ օրդերի բացակայության ժամանակ, պայմանով, որ քննություն է կատարվել: Քննությունն ըստ 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «f» ենթակետի՝ հավասարազոր է «միջոցների» կիրառման:
Այդ դրույթը որոշ երաշխիքներ է պարունակում, որոնք կիրառվում են այն դեպքերում, երբ իշխանությունները ձերբակալում կամ կալանավորում են անձին (ավելի հաճախ օտարերկրացու)` սպասելով նրա արտաքսման կամ հանձնման մասին որոշմանը: Այդպիսով, ձերբակալումը կամ կալանավորումը պետք է «օրինական» լինեն, այսինքն` պետք է համապատասխանեն ներպետական իրավունքին, Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիային — կամայական չլինեն:
Չնայած ստրասբուրգյան մարմինները տարբերություն են դրել կալանավորման օրինականության — հանձնման օրինականության միջ—,120 նրանք նա— սահմանել են, որ կալանավորման օրինականության հարցը քննարկելիս՝ հանձնման օրինականությունը, շատ դեպքերում, կարող է քննարկման առարկա դառնալ, հատկապես եթե ներպետական իրավունքն ինքնին փոխկախվածություն է նախատեսում կալանավորման — հանձնման օրինականության միջ—: Շատ կար—որ է արտաքսումը կամ հանձնումը հետաձգել այնքան ժամանակ, մինչ— չքննարկվի կալանավորման օրինականության հարցը, քանի որ այդ քննարկման արդյունքները կարող են ազդել հենց արտաքսման կամ հանձնման օրինականության վրա: Ավելին, նկատի ունենալով 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետով սահմանված երաշխիքը` հանձնումը կամ արտաքսումը պետք է այնքան ժամանակ հետաձգվեն, մինչ— դատարանը հնարավորություն ունենա քննել կալանավորման օրինականության հարցը — արդյունքում պահանջի ազատ արձակել կալանքից:
Հանձնման նպատակով կատարված կալանավորման օրինականության հարցը քննարկման առարկա էր դարձել Բոզանոն ընդդեմ Ֆրանսիայի գործի դատաքննության ընթացքում, որով վճռի մեջ Դատարանը նշել է, որ դիմողի կալանավորումն անօրինական է եղել — դրանով իսկ հակասել է 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «f» ենթակետին: Եվրոդատարանը որոշել է, որ դիմողի՝ Ֆրանսիայից Շվեյցարիա արտաքսումը կամայական է եղել, չնայած ֆրանսիական դատարանը մերժել է դիմողին հանձնելու մասին Իտալիայի հարցումը: Ֆրանսիական կառավարությունը արտաքսման թույլտվություն է տվել, իսկ իշխանությունները նրան արտաքսման թույլտվությունը հանձնել են մեկ ամիս հետո, ինչպես նա— թույլ չեն տվել օգտվել դատական պաշտպանության որ—է միջոցից, հաղորդակցվել կնոջ կամ փաստաբանի հետ, կամ արտաքսման երկիր նշանակել: Դիմողը ոստիկանության կողմից բռնի կերպով Ֆրանսիայով բերվել է շվեյցարական սահմանի մոտ, Շվեյցարիայում կալանավորվել — հետո հանձնվել է Իտալիայի իշխանություններին: Դատարանը որոշել է, որ գործի հանգամանքները վկայել են այն մասին, որ դիմողի կալանավորումը հանդիսացել է քողարկված հանձնում, որը չէր կարող Կոնվենցիայով արդարացվել:
Արտաքսման նպատակով կատարված կալանավորման օրինականության հարցը քննարկվել է նա— Դուգոզն ընդդեմ Հունաստանի գործի դատաքննության ընթացքում, որում Դատարանը բացահայտել է 5-րդ հոդվածի 1 կետի «f» ենթակետի խախտում: Չնայած արտաքսելու համար ներպետական օրենսդրությունում կային իրավական հիմքեր, Դատարանը նշել է, որ արտաքսման թույլտվությունը տրվել է (ավագ դատախազի եզրակացությունից հետո, որը վերաբերում էր վարչական արտաքսում սպառնացող անձանց կալանավորման մասին նախարարության համանման որոշման կիրառմանը) ներպետական օրենսդրությամբ այդպիսի իրավասություն չունեցող մարմնի կողմից, — որ ներպետական օրենսդրությամբ սահմանված «հասարակական վտանգի» պահանջները չեն կատարվել: Ի շարունակումն, Դատարանը վճռել է, որ վարչական արտաքսում սպառնացող անձանց կալանավորման վերաբերյալ գլխավոր դատախազի որոշումը «օրինական» չի եղել, չի ունեցել Կոնվենցիայի իմաստից բխող բավարար «որակներ»:121
Չնայած 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «f» ենթակետը կալանավորման ժամանակային սահմանափակումներ չի դնում, Հանձնաժողովը հայտարարել է, որ հանձնման կամ արտաքսման վերաբերյալ վարույթը պետք է «անհրաժեշտ ջանադրությամբ» կատարվի: Լինասն ընդդեմ Շվեյցարիայի գործով զեկույցում Հանձնաժողովը պարզաբանել է, որ եթե «վարույթը անհրաժեշտ ջանադրությամբ չի կատարվում, կամ եթե կալանավորումն արդյունք է լիազորությունների որ—է չարաշահման, այն այլ—ս չի կարող հիմնավորվել 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «f» ենթակետով: Այդ իսկ պատճառով, Հանձնաժողովի համար այդ սահմաններում կարող է անհրաժեշտություն առաջանալ քննարկել հանձնման նպատակով կատարված կալանավորման ժամկետի տ—ողությունը...»:122 Սակայն եթե հանձնման նպատակով կատարված կալանավորման ժամկետը երկարաձգվի շահագրգռված անձի շահերից ելնելով կամ նրա խնդրանքով, այդ անձն այլ—ս չի կարող պնդել, որ երկարաձգվող կալանավորման զոհ է դարձել: Օրինակ` X-ն ընդդեմ Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության123 գործում հանձնման նպատակով կատարված կալանավորման 22 ամիս ժամկետը հիմնավորված է համարվել, քանի որ գերմանական իշխանություններն այդ ընթացքում փորձել են թուրքական կառավարությունից երաշխիք ստանալ, որ հանձնումից հետո դիմողը մահապատժի չի ենթարկվի: Կամ Կոլոմպարն ընդդեմ Բելգիայի124 գործում հանձնման նպատակով կատարված՝ գրեթե 3 տարի տ—ած կալանավորումը հիմնավորված է համարվել, քանի որ դիմողն ինքը տարբեր միջոցներով ձգձգել է վարույթի ընթացքը կամ նպաստել դրա երկարաձգմանը:
Օրինականության պահանջը տարածվում է նա— ներպետական օրենքի որակի վրա, որը պետք է լինի մատչելի, կանխատեսելի — բավականին հստակ ձ—ակերպված: Այնուամենայնիվ, թե— նման պնդումն անհիմն է համարվել,125 այդ հարցը կարելի է հաջողությամբ բարձրացնել դատարանի առջ—:
ԵՐՐՈՐԴ ԲԱԺԻՆ
ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԶՐԿԵԼՈՒ ԱՅԼ ՀԻՄՔԵՐ
Ձերբակալումն ու կալանավորումը կարող են նա— կատարվել քրեական դատավարության հետ կապ չունեցող հանգամանքներում: Դրանք սպառիչ թվարկված են 5-րդ հոդվածի 1-ին կետում: Վերը քննարկված «օրինականության» պահանջը126 կիրառվում է բոլոր դեպքերում, երբ թույլատրվում է ազատությունից զրկումը: Ձերբակալումը — կալանավորումը պետք է համապատասխանեն ներպետական իրավունքին, Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիային — չլինեն կամայական:
Դատարանի որոշումը — օրենքով ամրագրված պարտականությունը
5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «b» ենթակետը թույլատրում է անձի ձերբակալումը կամ կալանավորումը «դատարանի օրինական որոշման չկատարման կամ օրենքով ամրագրված յուրաքանչյուր պարտականության կատարումն ապահովելու նպատակով»: Առաջին իրավիճակը կարող է լինել այն դեպքերում, եթե, օրինակ, անձը դատարանի սահմանած տուգանքը չմուծի, բժշկական ստուգում չանցնի, որպես վկա դատարան չներկայանա, խախտի բնակության վայրի հետ կապված սահմանափակումները կամ ունեցվածքի մասին հայտարարագիր չներկայացնի:127 Բոլոր դեպքերում, պարտականությունն առաջանում է դատարանի օրինական որոշման հիման վրա: Սլավոմիր Բերլինսկին ընդդեմ Լեհաստանի գործով Դատարանը վճռել է, որ դիմողի՝ հոգեբուժարան հարկադիր տեղավորումն իրականացվել է նրա դեմ հարուցված քրեական գործի սահմաններում` ապահովելու հոգեբուժական զննման վերաբերյալ դատարանի որոշման կատարումը նրան քրեական պատասխանատվության ենթարկելու հարցը լուծելու համար: Համոզվելով, որ կալանավորումն իրականացվել է դատարանի որոշմամբ, Դատարանն ստուգել է օրինականության պահանջները — հաստատել, որ կալանավորման ժամանակ պահպանվել է օրենքով սահմանված կարգը, — այն կամայական չի եղել:128
Այդ դրույթին ենթարկվող երկրորդ կարգի իրավիճակները հստակ չեն: Այնուամենայնիվ, ստրասբուրգյան մարմինները որոշել են, որ «օրենքով ամրագրված յուրաքանչյուր պարտականություն» արտահայտությունը վերաբերում է կոնկրետ — ստույգ պարտականությանը:129 Այն դեպքերում, երբ իշխանությունները հիմնվում են սոսկ նորմերի խախտմանը, կոնկրետության պահանջը համարվում է չկատարված: Նման կոնկրետ պարտականություն կարող է հանդիսանալ զինվորական կամ քաղաքացիական ծառայությունը, անձը հաստատող փաստաթուղթ կրելը, հարկային կամ մաքսային հայտարարագիր ներկայացնելը, նշանակված տեղում բնակվելը:130 Էնգելն ընդդեմ Նիդեռլադների գործում, որում կառավարությունը վկայակոչել էր այդ դրույթը, «խիստ ռեժիմով պահվող ձերբակալությունը» որպես ժամանակավոր միջոց հիմնավորելու համար, Դատարանը վճռել է, որ զինվորական կարգուկանոնը պահպանելու ընդհանուր պարտականությունը կոնկրետ չի եղել: Չուիլան ընդդեմ Իտալիայի գործով դիմողի կալանավորումը հիմնավորվել է նրանով, որ վերջինս չի կատարել «վարքագիծը փոխելու» պարտականությունը, ինչը —ս չի համարվել հստակ — կոնկրետ պարտականություն: Մակվեյի գործով զեկույցում Հանձնաժողովը արձանագրել է, որ անձի պարտականությունը` Միացյալ Թագավորություն մուտք գործելիս մաքսային ծառայության աշխատակիցների կողմից զննման ենթարկվելը, համարվում է հստակ — կոնկրետ պարտականություն, հետ—աբար, ըստ 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «բ» ենթակետի` թույլատրելի է կալանավորումն այդ պարտականության կատարումն ապահովելու համար: Այդ գործում Հանձնաժողովը ձ—ակերպել է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի տվյալ դրույթի իրավական դաշտին ենթակա փաստերի նկատմամբ կիրառվող պահանջները. «Նման հանգամանքների առկայության քննարկման ժամանակ պետք է ուշադրություն դարձնել... պարտականության բնույթին: Պետք է դիտարկել, թե դրա կատարումն արդյո՞ք առաջին անհրաժեշտության խնդիր է, — արդյո՞ք հանգամանքներն այնպիսին են, որ դրա կատարումն ապահովող ոչ մի այլ միջոց ռեալ իրականանալի չի համարվում... Կալանավորման ժամկետի տ—ողությունը, նման հավասարակշռություն սահմանելիս, վերականգնիչ գործոն է»:
Պայմանագրային որ—է պարտավորություն չկատարելը, եթե անգամ այն սահմանված է վճռով, չի ենթարկվում 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «բ» ենթակետին: Համաձայն N 4 արձանագրության 1-ին հոդվածի` արգելվում է ազատությունից զրկել պայմանագրային որ—է պարտավորություն չկատարելու համար:
Անչափահասների կալանավորումը
Հոդվ. 5-ի 1-ին կետի «դ» ենթակետը թույլատրում է «անչափահասների կալանավորումը` օրինական որոշմամբ, դաստիարակչական հսկողության նպատակով» կամ «նրա օրինական ձերբակալումն իրավասու դատական մարմնին ներկայացնելու նպատակով»: Ըստ Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի` «անչափահաս անձ» տերմինն ունի ինքնուրույն նշանակություն — վերաբերում է 18 տարին չլրացած բոլոր անձանց:
Կալանավորման առաջին հիմքը կիրառվում է այն դեպքերում, երբ դատարանը կամ վարչական մարմինն օրինական որոշում է կայացնում` անչափահաս անձին պահել հսկողության ներքո` զուգակցված ազատության այնպիսի սահմանափակումներով, որոնցից է հարկադիր տեղավորումը ուղղիչ հաստատությունում կամ կլինիկայում: Բաումարն ընդդեմ Բելգիայի գործով վճռում131 Դատարանը սահմանել է, որ անչափահաս անձի կալանավորումը ուղղիչ հաստատությունում կամ բանտում՝ մինչ— նրա արագ տեղափոխումն ուղղիչ հաստատություն, թույլատրվում է 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «դ» ենթակետով: Սակայն Դատարանը բացահայտել է դրույթի խախտում, քանի որ այդ անչափահաս անձին (իրավախախտումը կատարած լուրջ խանգարումներ ունեցող տղային) մեկ տարվա ընթացքում կալանավորել են նվազագույնը 9 անգամ՝ պահելով քննչական մեկուսարանում, որն ընդհանուր առմամբ կազմում է 199 օր: Դատարանը որոշել է, որ իշխանությունները պարտավոր էին դաստիարակչական նպատակներով անհրաժեշտ պայմաններ ստեղծել. անչափահասին պահելը «փաստացի մեկուսացման պայմաններում — առանց դաստիարակչական պատրաստություն ունեցող աշխատակիցների օգնության, չի կարելի դիտարկել որպես աջակցություն որ—է դաստիարակչական նպատակի հասնելու համար»:
Նիլսենն ընդդեմ Դանիայի գործով Դատարանը վճռել է, որ երեխայի տեղավորումը հոգեբուժարան՝ ոչ իր կամքով, բայց մոր խնդրանքով, ազատությունից զրկում չի համարվում, այլ «նրա մոր խնամակալության իրավունքի պատասխանատու իրագործում` ի շահ երեխայի»:132 Սյուզի Կոնյարսկան ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործով, ըստ որի դատարանները որոշում են կայացրել անչափահասին բնակվելու համար ավելի ապահով տեղ տեղափոխելու վերաբերյալ, Եվրոպական դատարանը վճռել է, որ դիմողն ազատազրկված է եղել, քանի որ դատարանները նրա նկատմամբ խնամակալության իրավունք չեն ունեցել: Այնուամենայնիվ, Դատարանը գտել է, որ կալանավորման մասին որոշումը կայացվել է «դաստիարակչական հսկողության նպատակով»` համաձայն 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «դ» ենթակետի, քանի որ դիմողին (հոգեկան շեղումներ ունեցող անչափահաս անձին) տեղափոխել են ծանր հոգեկան շեղումներ ունեցող երիտասարդների համար նախատեսված ինտերնատ, որտեղ իրականացվել է դաստիարակչական լուրջ ծրագիր:133
Անչափահաս անձի կալանավորման երկրորդ հիմքը վերաբերում է դատարանի առջ— ներկայանալուն` «վատ շրջապատից դուրս գալն ապահովելու համար»: Այդ իրավիճակը չի վերաբերում իրավախախտում կատարելու մեջ կասկածվող կամ մեղադրվող անչափահաս անձի կալանավորմանը: Սակայն այն տարածվում է անչափահաս այն անձանց կալանավորման վրա, որոնք մեղադրվում են հոգեբուժական հսկողության տակ գտնվելու — իրենց վիճակի վերաբերյալ հաշվետվություն կազմելու ժամանակ հանցագործություն կատարելու համար, տարածվում է նա— նրանց խնամակալության հանձնելու հարցի դատաքննության ընթացքում կատարված կալանավորման վրա:134
Հոգեկան հիվանդների, հարբեցողների, թմրամոլների կամ
թափառաշրջիկների կալանավորումը` ինֆեկցիոն
հիվանդությունների տարածումը կանխելու նպատակով
Հոդվ. 5-ի 1-ին կետի «e» ենթակետը թույլատրում է «հոգեկան հիվանդների, հարբեցողների, թմրամոլների կամ թափառաշրջիկների օրինական կալանավորումը` ինֆեկցիոն հիվանդությունների տարածումը կանխելու նպատակով»: Ինչ վերաբերում է այդ կատեգորիաների անձանց կալանավորման պատճառներին, Դատարանը վճռել է, որ «ոչ միայն այդ անձինք կարող են ժամանակ առ ժամանակ վտանգ սպառնալ հասարակական անվտանգությանը, այլ նա— նրանց կալանավորումը կարող է անհրաժեշտ լինել` ելնելով հենց նրանց շահերից»:135
Ինչ վերաբերում է «հոգեկան հիվանդ» տերմինի իմաստին, Դատարանը որոշել է, որ այդ տերմինի «ամբողջական բացատրությունը» հնարավոր չէ տալ, որովհետ— բժշկության մեջ «հոգեկան խանգարում» հասկացությունն անընդհատ կատարելագործվում է:136 Անկասկած, անձը չի կարող ձերբակալվել այդ դրույթի հիման վրա «միայն այն պատճառով, որ նրա հայացքները կամ պահվածքը տարբերվում են այս կամ այն հասարակությունում գերակշռող նորմերից»:137 Անձը հոգեկան հիվանդ է, արդյոք, կորոշվի ներպետական իրավունքին համապատասխան, կոնկրետ գործում դրա կիրարկմամբ — հոգեբուժության ժամանակակից գիտելիքներով:
Համենայն դեպս, կալանավորումը պետք է «օրինական» լինի, այսինքն` պետք է իրականացվի օրենքի համաձայն` ներառելով նյութական — դատավարական նորմերը, — կամայական չպետք է լինի: Վինտերվերպի գործում Դատարանն ընդունել է չափանիշներ, որոնք պետք է պահպանվեն, որպեսզի հոգեկան հիվանդի կալանավորումը «կամայականություն» չդիտվի.
ա) հոգեկան խանգարումը պետք է հաստատվի օբյեկտիվ բժշկական փորձաքննությամբ,
բ) կալանավորումն արդարացնող խանգարման բնույթը — աստիճանը պետք է ծայրահեղ լինեն,
գ) կալանավորումը պետք է տ—ի այնքան, որքան պահանջում են հոգեկան խանգարման աստիճանն ու տ—ողությունը,
դ) այն դեպքերում, երբ կալանավորման ժամկետների պոտենցիալ որոշված չեն, տվյալ անձին ազատ արձակելու համար լիազորված հանձնաժողովը ժամանակ առ ժամանակ պետք է քննի ժամկետի հարցը,
ե) անձը պետք է տեղավորվի հիվանդանոց, կլինիկա կամ նման անձանց ձերբակալման համար նախատեսված համապատասխան այլ հաստատություն:138
Առաջին պայմանն արտակարգ իրավիճակներում չի կիրառվում: Օրինակ, Վիտերվերպի գործում դիմողը քաղաքապետի կողմից, առանց բժշկի նախնական եզրակացության, տեղավորվել էր հոգեբուժարան այն բանից հետո, երբ նրան մերկ վիճակում հայտնաբերել էին ոստիկանախցում:139 Չնայած որոշ դեպքերում թույլատրվում է բացառիկ ձերբակալում, սակայն ենթադրվում է, որ դրանից անմիջապես հետո կտրվի գոնե ժամանակավոր բժշկական եզրակացություն: Բարբանովն ընդդեմ Բուլղարիայի գործով դիմողը կալանավորվել էր` համաձայն դատախազի թույլտվության, առանց բժշկական փորձագետի հանձնարարականի: Դատարանը վճռել է, որ կալանավորումն անօրինական է եղել, քանի որ «իրական ոչ մի հիմք չկար առ այն, որ դիմողը հոգեկան հիվանդ է»: Նման եզրակացություն անելով` Դատարանը նշել է, որ տվյալ գործում «հոգեբույժի նախնական կարծիքը, համենայն դեպս, ըստ առկա փաստաթղթերի, հնարավոր — պարտադիր է եղել»: Դատարանը նշել է, որ արտակարգ իրավիճակի մասին որ—է հայտարարություն չի եղել, որ դիմողը հոգեկան հիվանդության պատմություն չի ունեցել, — որ նա, ամենայն հավանականությամբ, ներկայացրել է բժշկի եզրակացություն իր հոգեկան առողջության մասին: Դատարանը որոշել է, որ նման դեպքերում դիմողի ձերբակալումը կամ կալանավորումը` հիմնվելով դիմողի հոգեկան առողջության մասին դատախազի — ոստիկանության սպայի կարծիքի վրա — առանց հոգեբույժի եզրակացության, անթույլատրելի էր:140
Պետք է նա— նշել, որ 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «e» ենթակետը «բուժման իրավունք» չի նախատեսում, ինչպես նշում էր դիմողը Վինտերվերպի գործով դատաքննության ժամանակ, որը պնդում էր, որ համապատասխան բուժումը ենթադրվում էր «որպեսզի ապահովեր, որ նա չկալանավորվեր ավելի երկարատ— ժամանակով, քան դա խիստ անհրաժեշտ է»: Սակայն Աշինգդեյնի գործով Դատարանը վճռել է, որ «ազատազրկումը թույլատրող հիմքի, որով այն կատարվել է, —՛ տեղի, —՛ կալանավորման պայմանների միջ— որոշակի կապ պետք է լինի», այսինքն` հոգեկան հիվանդին ազատությունից զրկող որոշման կատարումը նույնպես հանդիսանում է օրինականության պահանջի մաս: Այնուամենայնիվ, կալանավորված հոգեկան հիվանդին բուժվելու հնարավորություն չընձեռելն ընկնում է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի դրույթների («անմարդկային վերաբերմունք») գործողության տակ: «Բրոդմա» բառը (դը Վիլդեն, Օոմսն ու Վերսիպն ընդդեմ Բելգիայի գործով), որը նշանակում է` «մշտական բնակության վայր, ապրելու միջոց — զբաղմունք կամ մասնագիտություն չունեցող», Դատարանը վերցրել է Բելգիայի քրեական օրենսգրքից: Գուձարդին ընդդեմ Իտալիայի գործով Դատարանը չի ընդունել կառավարության այն մոտեցումը, որ կազմակերպված հանցավոր խմբին պատկանող, եկամտի որոշակի աղբյուր չունեցող անձինք ընկնում են «թափառաշրջիկ» հասկացության տակ: Ընդդեմ Բելգիայի գործով, ըստ որի՝ դիմողների կալանավորման ժամկետը, նրանց իսկ ցանկությամբ, երկարացվել էր, Դատարանը վճռեց, որ ազատության իրավունքից չի կարելի հրաժարվել, — դատարանի որոշումն անհրաժեշտ է եղել նույնիսկ այն դեպքերում, երբ կալանավորված անձն ազատությունից զրկվելու համաձայնություն է տվել:
Չնայած ինֆեկցիոն հիվանդությունների տարածումը կանխելու համար թմրամոլների, հարբեցողների կալանավորման վերաբերյալ քիչ բողոքներ են եղել, Դատարանը, բնականաբար, կալանավորման օրինաչափությունը գնահատելիս՝ կցուցաբերի նման մոտեցում, ինչպես հոգեկան հիվանդների պարագայում: Վիտոլդ Լիտվան ընդդեմ Լեհաստանի գործով վճռում՝ քննարկելով «հարբեցող» տերմինը, Դատարանը սահմանել է, որ «բժշկի եզրակացությամբ «հարբեցող» չճանաչված անձինք, բայց որոնց գործողությունները — պահվածքը ոգելից խմիչքի ազդեցության տակ, վտանգ են սպառնում հասարակական կարգի կամ հասարակության համար, կարող են կալանավորվել բնակչության կամ իրենց իսկ շահերի պաշտպանության, մասնավորապես նրանց առողջության է կամ անձնական անվտանգության ապահովման նպատակներով»: Այնուամենայնիվ, Դատարանը նա— պարզաբանել է, թե դա չի նշանակում, որ ըստ 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «e» ենթակետի` թույլատրվում է «անձի կալանավորումը միայն այն պատճառով, որ նա ոգելից խմիչք է օգտագործել»: Բացի դրանից, Դատարանը որոշել է, որ դիմողին` սթափարան տեղավորելը կամայական է եղել, քանի որ նրա պահվածքը վտանգ չի սպառնացել բնակչության կամ հենց իր համար, — նրա նկատմամբ չեն կիրառվել հարբած վիճակում գտնվող անձանց համար ներպետական իրավունքով նախատեսված այլընտրանքային այլ միջոցներ: Դատարանը նշել է, որ համաձայն ներպետական իրավունքի` «հարբած վիճակում գտնվող անձը չպետք է անպայման զրկվի ազատությունից, քանի որ ոստիկանությունը լիովին կարող է նրան ուղեկցել հասարակական հոգածության հաստատություն կամ տուն«: Ի վերջո, Դատարանը վճռեց, որ դիմողի տեղավորումը սթափարան անօրինական է եղել:141
ՉՈՐՐՈՐԴ ԲԱԺԻՆ
ՁԵՐԲԱԿԱԼՄԱՆ ՊԱՏՃԱՌՆԵՐՆ
ԱՆՄԻՋԱՊԵՍ ՀԱՅՏՆԵԼՈՒ ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ
Հոդվ. 5-ի 2-րդ կետն ազատությունից զրկելու լիազորության չարաշահման դեմ կար—որ երաշխիք է: Յուրաքանչյուր ձերբակալվածի անմիջապես, նրան հասկանալի լեզվով տեղեկացվում է ձերբակալման պատճառի — առաջադրվող մեղադրանքի մասին: Ազատությունից զրկված անձը պետք է գիտակցի, թե իր հետ ինչ է կատարվում, — մտածի, թե ինչպես պատշաճ կերպով բողոքարկի այդ միջոցը, շատ դեպքերում այն նպաստում է, որպեսզի պետական ծառայողները խուսափեն անօրինական (չարդարացված) գործողություններից: Կալանավորման պատճառները (կամ դրանց բացակայությունը) արդյունքում կար—որ հանգամանք կլինեն ազատազրկման թույլատրելիությունը որոշող դատական մարմնի համար: Ձերբակալման պատճառները հայտնելու պարտականությունը կատարելիս՝ անհրաժեշտ է առաջին հերթին հաշվի առնել այն հանգամանքները, որոնց առկայության դեպքում առաջանում է այդ պարտականությունը, տրվող պարզաբանման բնույթը՝ թե որքանով է պարզաբանումն ազատությունից զրկված անձի համար հասկանալի, — ձերբակալումից որքան ժամանակ անց պետք է կատարվի այդ պարզաբանումը:
Երբ է առաջանում պարտականությունը
Ձերբակալության պատճառները հայտնելու պարտականությունը, ըստ 5-րդ հոդվածի 2-րդ կետի, վերաբերում է այն անձին, որը «ձերբակալված է», — առկա է «մեղադրանք»: Նման ձ—ակերպումը առիթ չէ եզրահանգելու, որ ձերբակալման պատճառները հայտնելու անհրաժեշտությունն առաջանում է միայն քրեական դատավարության ենթատեքստում: Ներկայումս խստիվ սահմանված է, որ պատճառները պետք է հայտնել ազատազրկման յուրաքանչյուր դեպքում: Անձը չի կարող իրացնել ազատազրկման օրինականությունը բողոքարկելու իրավունքը, ինչպիսին էլ այն լինի, չիմանալով դրա պատճառները: Պետք է հիշել, որ այդ պարտականությունը կատարվում է ցանկացած ազատազրկման դեպքում, այնպես որ, կալանքից ժամանակավոր ազատ արձակումից (լինի դա երաշխիքով, թե հատուկ թույլտվությամբ դատապարտված իրավախախտողի ազատ արձակում) հետո նման միջոցի կրկնակի կիրառումը վերստին պարզաբանում կպահանջի, եթե անգամ սկզբնական ձերբակալության ժամանակ նման պարզաբանում արդեն տրվել է:142
Պարզաբանման բնույթը
Ֆոկսի, Քեմբելի — Խարտլիի գործով վճռում Դատարանը նշել է, որ շահագրգիռ անձին պետք է տեղեկացնել ձերբակալման այն հիմնական իրավական — փաստացի հիմքերը, որոնք հետագայում այդ անձին հնարավորություն կտան դիմել դատարան ձերբակալության կամ կալանավորման օրինականությունը բողոքարկելու համար: Այդ իսկ պատճառով անբավարար կլինի հիմնվել միայն ազատազրկում թույլատրող օրենքի դրույթին, ինչպես սկզբում արվել էր Ֆոկսի, Քեմբելի — Խարտլիի գործում: Անհրաժեշտ է այս կամ այն կերպ մատնանշել նյութական-իրավական պատճառները, որոնց համար կիրառվել է այդ դրույթը, որն իր հերթին ցույց կտա, թե կոնկրետ հանգամանքները ենթարկվո՞ւմ են դրա ազդեցությանը — կոնկրետ գործում դրա կիրառումը կամայականությո՞ւն է եղել, թե՝ ոչ: Ֆոկսի, Քեմբելի — Խարտլիի գործում, ըստ Դատարանի, 5-րդ հոդվածի 2-րդ կետի պահանջները, ի վերջո, կատարվել են, քանի որ պատճառները դիմողներին հայտնել են նրանց հարցաքննության ժամանակ` կոնկրետ հանցագործության — օրենքից դուրս հայտարարված կազմակերպությանը պատկանելու կասկածանքի վերաբերյալ: Այդ գործով վճռում նշվել է, որ 5-րդ հոդվածի 2-րդ կետի պահանջների պահպանման համար որոշակի կոնկրետություն է պահանջվում: Եթե չի նշվում, թե կոնկրետ ինչ գործողություններ են հիմք ծառայել ազատությունից զրկելու համար, ձերբակալվածը չի կարող որոշել, թե կիրառված լիազորությունները հիմնավորվա՞ծ են եղել:143 Շատ հաճախ լավագոււյն պարզաբանումը կարող է լինել անձին ազատությունից զրկած պետական պաշտոնյայի կողմից ձերբակալված անձին ներկայացված ուղղակի պարզաբանումը: Օրինակ, հայտնել անձին, որ նա որոշակի օր, որ—է կոնկրետ տեղից ինչ-որ իրի գողությանը մասնակցելու մեջ է կասկածվում:
Ձերբակալության պատճառները հայտնելու պարտականությունը, ամենայն հավանականությամբ, իր հետ կբերի քրեական գործով կալանավորված անձին որոշակի տեղեկատվություն տրամադրել իրավախախտման վերաբերյալ, որի կատարման մեջ նա կասկածվում է, — այն մասին, թե ինչում է արտահայտվում նրա մասնակցությունը կատարված իրավախախտմանը: Նմանապես, երբ ազատազրկումը կատարվում է անձի հոգեկան հիվանդության հիման վրա, անհրաժեշտ է նշել, անհանգստություն տեղիք տված վարքագիծը, — նման միջոցների կիրառումը հիմնավորող եզրակացությունը: Հավասարապես, մինչ— այլ երկրի հանձնումը, կալանավորված անձը պետք է տեղեկացվի կոնկրետ իրավախախտման — կոնկրետ պետության կողմից իր հանձնման մասին հարցում կատարելու վերաբերյալ:
Հոդվ. 5-ի 2-րդ կետով սահմանված պարտականությունն ավելի սահմանափակ է, քան Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 6-ի հոդվ. 3-րդ կետի «ա» ենթակետով սահմանված պարտականությունը` տեղեկացնել մեղադրյալին ներկայացվող մեղադրանքի էության — հիմքերի մասին: Երկրորդ իրադրությունում անհրաժեշտ է ավելի շատ մանրամասներ ներկայացնել, քանի որ դա վճռորոշ դեր կկատարի սպասվող դատաքննության ընթացքում պաշտպանության նախապատրաստման համար:
Պարզաբանման մատչելիությունը
Կար—որ է, որ պարզաբանումը լինի հստակ ձ—ակերպված: Ազատությունից զրկված շատ անձինք չունեն բավարար մտավոր կարողություններ կամ մասնագիտական փորձ՝ օրենքի բոլոր բարդությունները հասկանալու համար: Գլխավորը` ազատությունից զրկված անձը պետք է հասկանա, թե իր հետ ինչ է կատարվում, ուստի անհրաժեշտ է մշտապես հաշվի առնել այս կամ այն անհատի հնարավորությունները: Դրան կարելի է հասնել պետական փաստաթղթերի գրավոր շարադրման միջոցով, հատկապես համընդհանուր հասկանալի լեզվով գրված՝ ազատազրկումը վավերացնող ձերբակալման օրդերի կամ դատական որոշման միջոցով: Սակայն դա միշտ չէ իրագործելի, — քանի որ ըստ 5-րդ հոդվածի 2-րդ կետի` ձերբակալման կամ կալանավորման պատճառների մասին ծանուցելու որ—է կոնկրետ միջոց չի պահանջվում, այդ պետական փաստաթղթերի հիման վրա գործող պետական ծառայողների պարզաբանումները լիովին թույլատրելի են: Իհարկե, նրանցից լրացուցիչ ջանքեր կարող են պահանջվել, ձերբակալության պատճառները պարզ — մատչելի լեզվով հայտնելու համար: Այն դեպքերում, երբ անհնարին է արդյունավետ կերպով հայտնել այդ պատճառները անձի տարիքից կամ հոգեկան վիճակից ելնելով, պարզաբանումը պետք է տրվի նրա խնամակալին (օրինակ` ծնողին) կամ տվյալ անձի շահերը ներկայացնող որ—է այլ անձի:
Այն դեպքերում, երբ ազատությունից զրկված անձը պետական լեզուն չի հասկանում, պարզաբանումը պետք է տրվի նրան հասկանալի լեզվով (ներառյալ Բրայլի տպատառերը կամ ժեստերի լեզուն): Դա լուծելի է, քանզի մեծամասամբ պարզաբանումը պարտադիր չէ տալ ձերբակալման պահին, ուստի հնարավոր է գտնել նրան հասկանալի լեզվով պարզաբանող թարգմանիչ:144
Ժամկետները
Հոդվ. 5-ի 2-րդ կետը հիմնավորում է, որ պատճառները պետք է տեղեկացվեն «անհապաղ» — ոչ թե «անմիջապես»: Եթե համապատասխան պարզաբանում չտրվի այն դեպքում, երբ դա հնարավոր է, դա բավարար կլինի, որ ազատազրկումը կամայական դիտվի, ուստի —՝ անօրինական՝ 5-րդ հոդվածի նպատակների համար:
Կալանավորման — համապատասխան պարզաբանում տալու միջ— եղած թույլատրելի ժամկետը շատ դեպքերում կախված կլինի կոնկրետ գործի հանգամանքներից: Գործերում, որում ընդունվել է, որ կասկածյալի հետագա հարցաքննությունը բավարար է եղել, իրեն ազատությունից զրկելու պատճառներն ըմբռնելու համար, Դատարանը չի առարկել 2-ից մինչ— 19- ժամյա ժամկետին: Երկժամյա ժամկետ է եղել Մյուրեյն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործում, իսկ 19-ժամյա` Դիկմեն ընդդեմ Թուրքիայի գործում:145 Չնայած դրան, այդ — այլ գործերով Դատարանը նշել է, որ դա ընդամենը մի քանիժամյա ժամկետ է:146 Քիչ հավանական է, որ մեկ օրը գերազանցող ժամկետը շատ դեպքերում թույլատրվի: Այնուամենայնիվ, հնարավոր է, որ ձերբակալման պատճառները հայտնելու գործնական բարդությունների առկայության պարագայում (օրինակ, եթե հնարավոր չի եղել թարգմանիչ գտնել) թույլատրվել են ավելի երկարատ— ժամկետներ: Սակայն չպետք է ենթադրել, որ քրեական դատավարության սահմաններից դուրս կթույլատրվի «անհապաղ» տերմինին տալ ավելի լայն մեկնաբանություն. բնականաբար, Վան դեր Լեերն ընդդեմ Նիդեռլանդների գործով դիմողին պատճառները հայտնելու տասնօրյա ձգձգումը, որի ընթացքում նա տեղավորվել է հոգեբուժարան, Դատարանը համարել է անթույլատրելի: Ազատազրկման պատճառներն իմանալու անհրաժեշտությունն անհետաձգելի է իրոք նա— քրեական դատավարության հետ կապ չունեցող դեպքերում, երբ կիրառելի է ազատազրկված անձի բողոքարկման իրավունքը: Ամեն դեպքում, ազատազրկման պատճառները հայտնելու համար հատուկ ջանքերի գործադրման կարիք չկա, եթե ազատազրկված անձն այս կամ այն կերպ դրան չի խանգարում: Այսպես, Կոյսն ընդդեմ Նիդեռլանդների147 գործով վճռում 5-րդ հոդվածի 2-րդ կետի խախտում չի արձանագրվել, որովհետ— հոգեկան հիվանդը թաքնվել էր մինչ— իրեն հոգեբուժարան տեղավորելու որոշման մասին հայտնելը: Համարվել է, որ նման որոշում ընդունելու պատճառները համապատասխան կերպով հաղորդվել են, երբ անձը զանգահարել է հիվանդանոց, — իշխանությունները չեն ունեցել այդ որոշման մասին նրա փաստաբանին տեղեկացնելու լրացուցիչ պարտավորություն:
ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ ԲԱԺԻՆ
ՁԵՐԲԱԿԱԼՎԱԾ ԱՆՁԻՆ ԴԱՏԱՎՈՐԻՆ ԱՆՀԱՊԱՂ
ՆԵՐԿԱՅԱՑՆԵԼՈՒ ԵՎ ՈՂՋՄԻՏ ԺԱՄԿԵՏՈՒՄ
ԴԱՏԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ԿԱՄ ՄԻՆՉԵՎ ԴԱՏԱՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆՆ
ԱԶԱՏ ԱՐՁԱԿԵԼՈՒ ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ
ՀոդՎ. 5-ի 3-րդ կետն ամրագրում է մի շարք կար—որ երաշխիքներ: Այդ կետի նպատակն է, որ ազատազրկումը լինի ընդհանուր կանոնից բացառություն, — որ դատական հսկողություն իրականացվի ձերբակալման — կալանավորման նկատմամբ: Դա վերաբերում է միայն 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի «c» ենթակետով նախատեսված ձերբակալմանը:
ԻՐԱՎԱՍՈՒ ԴԱՏԱԿԱՆ ՄԱՐՄՆԻ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ
Հոդվ. 5-ի 3-րդ կետով նախ պահանջվում է, որ ձերբակալված կամ կալանավորված անձը, համաձայն 1-ին կետի «c» ենթակետի, ներկայացվի դատավորին կամ օրենքով լիազորված՝դատական գործառույթներ իրականացնող պաշտոնատար այլ անձի: Այն պարագայում, երբ «դատավոր» տերմինը կասկած չի հարոււցում, «օրենքով լիազորված՝ դատական գործառույթներ իրականացնող պաշտոնատար անձ» հասկացությունը Եվրոդատարանին ստիպել է որոշակիացնել այդ «պաշտոնատար անձին», որը դատավոր չէ, այլ ինչ- որ այլ անձ:
Կոնվենցիայի ընդունման սկզբնական շրջանում շատերը, անկասկած, մտածում էին, որ այդ «պաշտոնատար անձը» կարող է լինել դատախազը: Վերջիվերջո, այդպիսին էր պրակտիկան, Եվրոպայի մի շարք երկրներում ջանքեր էին գործադրվում, որ դատախազի պաշտոնը համապատասխանի 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի պահանջներին, այսինքն՝ դատախազը լինի «դատական գործառույթներ իրականացնելու համար լիազորված անձ»: Մեծ նշանակություն էր տրվում, որ դատախազությունը գործադիր իշխանությունից անկախ լինի այնպես, ինչպես դատավորները:
Սակայն պրակտիկան ցույց տվեց, որ անհնարին է, որ դատախազների կողմից այդ գործառույթների կատարումը չհակասի Կոնվենցիայի պահանջներին: Պայմանը, որի համաձայն «պաշտոնատար անձը» պետք է իրականացնի դատական գործառույթներ, ենթադրում է, որ այդ «պաշտոնատար անձը» անաչառ է — գործադիր իշխանությունից անկախ: Ելնելով դրանից, Եվրոդատարանը սահմանել է, որ լիազորելով դատախազությանը որոշում ընդունել կասկածյալի կալանավորման ժամկետը մինչ— դատաքննությունը երկարացնելու մասին, չի համապատասխանում 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետին: Խնդիրն այն է, որ այս կամ այն անձին կալանավորելու որոշում ընդունող դատախազը կարող էր հետագայում ընդգրկվել տվյալ անձին առնչվող դատաքննությունում` որպես մեղադրող կողմ: Դատարանի կարծիքով, քննությունը — մեղադրանքի պաշտպանությունը մի—նույն անձի կողմից չեն կարող իրականացվել: Բանն այն է, որ դատախազը դատաքննության կողմերից մեկն է, իսկ այդ դերը կատարող անձից չի կարելի սպասել, որ գործի դատական գործառույթներն իրականացնելիս անաչառ կլինի: Որոշիչ գործոն է այն հարցը, թե դատախազն իրոք կարո՞ղ է գործի հետագա փուլում մեղադրանքով հանդես գալ: Գուբերն ընդդեմ Շվեյցարիայի գործում Դատարանի համար դա բավական էր եզրակացնելու, որ Ցյուրիխի շրջանային դատախազը չի համապատասխանում 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի պահանջներին:
Հոդվ. 5-ի 3-րդ կետի համանման խախտում թույլ էր տրվել Բրինկատն ընդդեմ Իտալիայի148 գործում, ըստ որի մեղադրյալի կալանավորման մասին որոշումը հաստատվել էր դատախազի կողմից, որը հետագայում հանգել էր այն հետ—ության, որ այդ գործը տարածքային ընդդատությամբ իր իրավասության տակ չէ, — այն փոխանցել էր այլ շրջանի դատախազին: Դատարանը նշել է, որ առաջին դատախազի անաչառության մասին կասկածները հիմնավորվել են, քանի որ երբ նա հաստատել է կալանավորման մասին որոշումը, օբյեկտիվորեն ենթադրվում էր, որ կարող էր միջամտել հետագա դատաքննությանը, — էական չի եղել, որ գործն իր վարույթում չէ: Դատախազը, որպես մեղադրող կողմ, հանդես չի եկել պատահականորեն: Շնորհիվ Եվրոդատարանի նման վճռի՝ Իտալիայի քրեադատավարական օրենսգրքում փոփոխություններ են կատարվել, որոնցով դատախազին զրկել են ձերբակալության օրդեր տալու — կալանավորման մասին որոշումը հաստատելու լիազորությունից:
Պետք է նշել, որ անաչառության խնդիրը կարող է նմանապես վերաբերել դատավորներին: Առկա են Եվրոդատարանի շատ վճիռներ, որոնցում շոշափվում է այն հարցը, թե նախաքննության փուլում դատավորի մասնակցությունը որոշումների կայացմանն ազդու՞մ է դատաքննությունը վարելու ընթացքում նրա օբյեկտիվության — անաչառության վրա, հատկապես, եթե նա պետք է դատավճիռ կայացնի կալանավորված անձի անմեղության կամ մեղավորության վերաբերյալ:
Այնուամենայնիվ, օբյեկտիվության — անաչառության խնդրի լուծումն ավելի շուտ կախված էր դատախազության կառուցվածքից, այդ իսկ պատճառով զարմանալի չէ, որ շատ երկրներ հետ—եցին Իտալիայի օրինակին: Բանն այն է, որ նախապես դժվար է ապահովել, որ կալանավորման մասին որոշում կայացնող անձը հետագայում հանդես չգա որպես մեղադրող: Եթե հնարավոր է վստահ հայտարարել, որ նման խնդիր չի ծագի, այդ ժամանակ անհրաժեշտ կլինի նա— ապահովել դատախազի լիակատար անկախությունը, ընդ որում՝ ոչ միայն քաղաքական ճնշումից, այլ նա— իր իսկ ղեկավարությունից: Ուստի, որոշ դեպքերում ենթակաները եթե ստիպված լինեն այս կամ այն գործի առնչությամբ հետ—ել ղեկավարության ցուցումներին, ուրեմն համապատասխան անկախությամբ օժտված չեն:
Ասենովն ընդդեմ Բուլղարիայի գործով դիմողը բերվել է քննիչի մոտ, որն էլ նրան հարցաքննել է, պաշտոնապես մեղադրանք առաջադրել — նրան կալանավորելու մասին որոշում կայացրել: Քննիչի որոշումը հավանության է արժանացել մեկ դատախազի կողմից, իսկ մյուս դատախազները կայացրել էին կալանավորման ժամկետի երկարացման մասին որոշում: Դատարանը վճռել էր, քանի որ այդ դատախազներից յուրաքանչյուրը կարող էր հետագայում` դատաքննության ժամանակ, հանդես գալ ընդդեմ դիմողի, նրանք բավականաչափ անկախ — անաչառ չէին 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի նպատակների համար:149
Դատախազի լիազորությունները Դատարանը մանրամասնորեն քննարկել է Նիդբալան ընդդեմ Լեհաստանի գործում: Սկզբում Դատարանը նշել է, որ համաձայն Լեհաստանի այն ժամանակ գործող օրենսդրության` քրեական գործերի դատաքննության ժամանակ մեղադրման գործառույթներն իրականացնում էին դատախազները: Վերջիններս ենթարկվում էին գլխավոր դատախազին, որն էլ միաժամանակ կատարում էր արդարադատության նախարարի գործառույթները: Իրենց գործառություններն իրականացնելիս՝ դատախազները, անկասկած, ենթարկվում էին գործադիր իշխանության այս կամ այն մարմնին: Դատարանը նա— վճռել է, որ նույնիսկ նրանց կատարած պետական շահերի պաշտպանի գործառույթները, որի վրա հիմնվել էր լեհական կառավարությունը, նրանց դատական կարգավիճակ չի տվել: Դատախազները կատարում են քննության — մեղադրանքի գործառույթներ, ուստի պետք է դիտարկվեն որպես դատավարության կողմերից մեկը: Եվրոդատարանը վճռել է, որ համաձայն Լեհաստանի օրենսդրության` դատախազը չի հանդիսանում «օրենքով լիազորված՝ դատական իշխանություն իրականացնող պաշտոնատար անձ»: Թե— դատախազի օրդերով ձերբակալված կամ կալանավորված անձն իր ձերբակալման փաստը կարող է բողոքարկել դատավորին, ըստ Դատարանի՝ դա չի վերացնում այն թերությունը, որ ձերբակալման օրդերը տվել է դատախազը: Դատարանը հաստատել է, որ դատական վերահսկողությունն ինքնաբերաբար չի գործել, քանի որ դա կախված էր դիմողի կողմից դատարան բողոք ներկայացնելուց: Ընդ որում, Դատարանը նշել է, որ Լեհաստանի օրենսդրությունը որ—է երաշխիք չի ներկայացրել, որ դիմողի նախնական կալանքի մասին որոշում կայացրած դատախազը հետագայում հանդես չի գա մեղադրողի դերում:150
ԻՐԱՎԱՍՈՒ ԴԱՏԱԿԱՆ ՄԱՐՄՆԻ ԴԵՐԸ
Անձին դատարան ներկայացնելով` դատավորը պարտավոր է որոշում ընդունել՝ երկարաձգե՞լ կալանավորման ժամկետը (նկատի ունենալով այն պահանջը, որ ցանկացած կալանավորված անձի նկատմամբ դատավարությունը պետք է սկսվի «ողջամիտ ժամկետում»), կամ անձին ազատ արձակել կալանքից: Այդ հարցի վերաբերյալ ցանկացած որոշում պետք է պարտադիր ուժ ունենա: Դա վճռորոշ նշանակություն ունի. 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետը նախատեսում է ընտրություն կալանավորված անձի ազատ արձակման — ողջամիտ ժամկետում նրա գործի դատաքննության միջ—, սակայն կալանավորման ժամկետի երկարաձգումը հիմնավորված կլինի այն դեպքում, եթե համապատասխան ու բավարար պատճառներ լինեն (ինչպիսիք` վտանգը, որ անձը կթաքնվի, կխոչընդոտի գործով ճշմարտության բացահայտմանը, կկատարի նոր իրավախախտումներ կամ հասարակական անկարգություններ): Չնայած, որ այդ պատճառներից մեկը կամ մի քանիսը կարող են գոյություն ունենալ անձի կալանավորման սկզբնական փուլում, սակայն դրանք ժամանակի ընթացքում կարող են ավելի նվազ կար—որություն ունենալ, — այդ դեպքում տվյալ անձը պետք է ազատ արձակվի:151
Ավելին, եթե անգամ կա հիմնավոր պատճառ կալանավորման ժամկետն երկարացնելու համար, գոյություն ունի, ընդհանուր պահանջ, որ նախնական կալանքի ժամկետները ողջամիտ պետք է լինեն: Նախնական կալանքի ժամկետի ողջամտությունը որոշվում է վարույթի բարդության աստիճանով, ինչպես նա— այդ գործը նախապատրաստելու ակտիվությամբ: Երկարատ— անգործությունը, ինչպես Թոմն ընդդեմ Ավստրիայի գործում, անկասկած, կհանգեցնի խախտման, նույնը վերաբերում է նա— դատավորների պատասխանատվությանը` դատարանում գործի անհապաղ քննարկումն ապահովելու առումով: Դրա համար դատավորը մանրամասնորեն պետք է ուսումնասիրի ինչպես նախնական կալանավորման հիմքերը (այն կարող է բացարձակ անընդունելի լինել), այնպես էլ կալանավորման ժամկետը երկարացնելու համար առաջադրված պատճառները: Այն սխալ կարծիքը, որ դատական վերահսկողությունն անպայման կհանգեցնի մինչ— դատաքննությունը հանցագործների ազատ արձակմանը — դրանով նրանց հնարավորություն կտրվի ձախողել այն, թաքնվել կամ կատարել այլ հանցագործություններ, երբեմն մտավախություն է առաջացնում այդ վերահսկողության նկատմամբ: Սակայն կալանքից անձի ազատ արձակումն ինքնաբերական բնույթ չպետք է ունենա: Դատավորի դերն է՝ ստուգել տվյալ գործով կալանավորման անհրաժեշտությունը — կալանավորման ժամկետի երկարացման վավերացումը, եթե դրա համար ծանրակշիռ փաստարկներ կան: Բավարար չէ պնդել, որ արդարադատությունից խուսափելու կամ վկաների ցուցմունք տալու գործընթացին միջամտելու, խոչընդոտելու վտանգ կա, պետք է ներկայացվեն համապատասխան ապացույցներ, որոնց հիմնավորումը մանրակրկիտ կերպով պետք է ուսումնասիրել, ինչպես — ցանկացած այլ ապացույցների պարագայում: Այդպիսով, վկայություն տալու գործընթացին խոչընդոտելու վտանգը դժվար հաշվի առնվի, եթե ցուցմունքները երդմամբ արդեն տրվել են: Ավելին, դատարանի կողմից առաջ քաշված փաստարկները պետք է լինեն իրական: Այդ իսկ պատճառով ինքնաբերաբար մերժումը, ինչպես նա— անհիմն որոշումներն անթույլատրելի են:
ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ ԺԱՄԿԵՏՆԵՐԸ
Դատական վերահսկողության պահանջների կար—որ բաղադրամասերից է դրա նախնական իրականացման «անհապաղությունը»: Դա կապված է կալանավորված անձի նկատմամբ որ—է կամայականության անթույլատրելիության հետ: Անհապաղության պահանջը սահմանում է կալանքի տակ պահելու առավելագույն ժամկետներ՝ մինչ— ձերբակալումից հետո դատական վերահսկողության իրականացումը: Այն մատնանշում է նա—, որ համաձայն միջազգային չափանիշների` ձերբակալումն իրականացնող անձինք դատարանին առաջին իսկ հնարավորություն դեպքում պետք է թույլ տան վերահսկողությունն իրականացնել, առավելագույն թույլատրելի ժամկետի սահմանում: Այլ կերպ ասած՝ առավելագույն ժամկետները պետք է կիրառվեն` հաշվի առնելով յուրաքանչյուր առանձին գործի հանգամանքները:
Եղել են դեպքեր, երբ ձերբակալումն ավելի երկար է տ—ել, քան թույլատրվում է: Այսպես, Եվրոդատարանը խախտում է արձանագրել Մակգոֆն ընդդեմ Շվեյցարիայի գործով վճռում, որտեղ ձերբակալումից 15 օր է անցել մինչ— մեղադրյալին առաջին անգամ դատավորին ներկայացնելը: Առանց դատական վերահսկողության 3 ամիս տ—ած ժամկետը խախտել է անհապաղության պահանջն Ասենովն ընդդեմ Բուլղարիայի — Ջեսիուսն ընդդեմ Լիտվայի գործերում: Խախտում է արձանագրվել նա— Վան դեր Սլյուիսը, Զաոդերվելյդն ու Կլապպեն ընդդեմ Նիդեռլանդների գործում, ըստ որի ձգձգումը տ—ել է 11-14 օր (այդ գործը վերաբերում էր զինվորական հրամանների խախտմանը, — ուշադրություն էր դարձվել զինվորական ծառայության — արդարադատության առանձնահատկություններին): Եվրոդատարանը համոզիչ չի համարել, որ 5-6-օրյա ձգձգումը թույլատրելի կարող է լինել,152 պետք է նշել նա—, որ Սկոոգշտրեմն ընդդեմ Շվեյցարիայի գործում հաշտության համաձայնության են եկել, երբ գանգատարվել է անձին դատարանին ներկայացնելը 6 օրով ձգձգելու փաստը:
Դատական վերահսկողությունն իրականացնելու առավելագույն ժամկետի սահմանման գլխավոր կողմնորոշիչը հանդիսանում է Բրոուգանն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործով վճիռը, որում Դատարանը 4 օրը — 6 ժամը համարել է ոչ միայն չափից ավելի, այլ նա— հստակություն է մտցրել ձերբակալումից հետո դատարանին ներկայացնելու պարտականության նպատակում:
Բրոուգանի գործում ձերբակալումը վերաբերում էր ահաբեկչությանը մասնակցելու մեջ կասկածվող անձին, — չնայած Դատարանն ընդունել է, որ ահաբեկչության դեմ պայքարի առանձնահատկությունները կարող են ազդել մինչ— դատարան ներկայացնելը կալանքի տակ պահելու տ—ողության վրա, այնուամենայնիվ, անհապաղության պահանջի խախտում է արձանագրել` հաշվի առնելով տվյալ գործի կոնկրետ հանգամանքները: Թեպետ— Դատարանը պատրաստ էր որոշ չափով հաշվի առնել մի շարք հարցերի լուծման անհրաժեշտությունը (ինչպիսիք են դժվարությունները` կապված թույլատրելի ապացույցների ձեռքբերման, դատաբժշկական փորձաքննության անցկացման ժամանակի, գործում եղած գաղտնի տեղեկությունների հետ), սակայն մտադրված էր դա կատարել սահմանափակ ծավալով` գիտակցելով «անհապաղություն» հասկացության բովանդակությունն ու այդ պահանջի կար—որությունը: Դատարանը նշել է, որ «տվյալ գործի առանձնահատկություններին նման նշանակություն տալով, որը կարդարացներ կալանավորման այդքան երկար ժամկետը՝ առանց ներկայացնելու դատավորին կամ դատական գործառույթներ իրականացնող պաշտոնատար այլ անձի, շատ լայն մեկնաբանություն կտրվեր այդքան պարզ «անհապաղություն» բառին: Նման դիտարկումն էապես կթուլացներ 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի դատավարական երաշխիքները ի վնաս առանձին անհատի, — որպես հետ—անք՝ կխախտեր այդ հոդվածով պաշտպանվող իրավունքի էությունը»: Այսպիսով, զարմանալի չէ, որ ահաբեկչության հետ կապված մեկ այլ գործով՝ 12-14-օր առանց դատական վերահսկողության տ—ած ձերբակալման ժամկետը Դատարանն անթույլատրելի է համարել:153
Զինծառայողների կատարած իրավախախտումների համար կատարված ձերբակալումների հետ կապված գործերով Դատարանը թեպետ— որոշ չափով հաշվի է առել զինվորական ծառայության առանձնահատկությունները,154 սակայն ընդգծել է անհապաղության պահանջի կար—որությունը:
Ազատության իրավունքից զրկումը՝ մինչ— դատարանի կողմից կալանավորման ժամկետի երկարացման թույլտվությունը, պետք է տ—ի այնքան, որքան անհրաժեշտ է կասկածյալի հետ աշխատելու համար: Մասնավորապես, երբ անհրաժեշտություն կա որ—է այլ տեղում ձերբակալված անձին բերել ոստիկանատուն, դատաբժշկական փորձաքննություն անցկացնել, ճշտել նրա ինքնությունը — պարզել հետքերի տեղը, որոնք հակառակ պարագայում կարող են ոչնչացվել, ինչպես նա— հնարավորության դեպքում փարատել նախնական կասկածները, կանխել այլ կասկածյալների տեղեկացումն ու փախուստը, որոնք նույնպես կարող են ձերբակալվել, — նրան ոստիկանատնից տանել դատավորի մոտ: Չնայած նախնական գործընթացները (ի տարբերություն քննության ողջ ընթացակարգի) կատարելու համար անհրաժեշտ ժամանակահատվածը պայմանավորված է յուրաքանչյուր առանձին գործի հանգամանքներով, մեծամասամբ դա պետք է կատարվի առավելագույնը մեկ կամ երկու օրում: Քրեադատավարական օրենքներով, ինչպես նա— ըստ Եվրոպական Հանձնաժողովի՝ նախատեսված ժամկետը բավարար է ձերբակալված անձին դատարան ներկայացնելու համար:155
Այն փաստը, որ այս կամ այն գործում ձերբակալման — դատական վերահսկողության միջ— ընկած ժամանակահատվածը գերազանցել է այդ ժամկետը, ինքնաբերաբար չի հանգեցնում միջազգային չափանիշերի խախտման, սակայն որպեսզի դա թույլատրելի համարվի, անհրաժեշտ է ապացուցել, որ լրացուցիչ ժամանակն այդ գործի հանգամանքներից ինքնըստինքյան բխող հետ—անք էր: Նման իրավիճակ կարող է առաջանալ, եթե ձերբակալումն իրականացվի մի տեղում, որը մոտակա ոստիկանատնից այնքան հեռու է, որ մեկ օրում հնարավոր չէ հասնել,156 կամ եթե մեծաքանակ կասկածյալների ձերբակալման համար կատարվել է բարդ գործողություն, կամ կասկածյալից շատ կար—որ հանցանշան ստանալու համար ավելի երկար ժամանակ է պահանջվում (օրինակ, եթե այն կուլ է տրվել), կամ եթե վատառողջության պատճառով կալանավորված անձին տեղափոխել են հիվանդանոց — անհնարին է նրան ներկայացնել դատարան:157 Համենայն դեպս, անհապաղության իրավունքը, որն ըստ Եվրոդատարանի, որոշիչ նշանակություն ունի, բացահայտորեն կխախտվի, եթե անձին դատարան ներկայացնելու հապաղումը երկօրյա սահմանը մի քանի ժամից ավելի գերազանցի: Այդ մի քանի ժամը պետք է լինի այն չափանիշը, որի միջոցով պետք է որոշել ձերբակալման անհրաժեշտությունը:
Պետք է հիշել, որ նախնական գործողությունների կատարման ժամկետների երկարաձգումը՝ ինստիտուցիոնալ կամ դատավարական խոչընդոտների ուժով, որոնք հնարավոր էր հաղթահարել համապատասխան պլանավորման — վերակազմակերպման միջոցով, կհամարվի չհիմնավորված: Այսպես, Կոստերն ընդդեմ Նիդեռլանդների գործում արձանագրվել է 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի խախտում, չնայած կառավարության պնդմանը, որ 5 օր շարունակվող վարժությունները խանգարել են ձերբակալված անձին հասցնել զինվորական դատարան: Դատարանը պնդել է, որ զորավարժություններն անսպասելի չէին, այլ տեղի էին ունենում «կանոնավոր ժամանակահատվածում, ուստի անկանխատեսելի չէին, դրանք չէին խանգարում զինվորական իշխանություններին ապահովել, որ Զինվորական դատարանը ի վիճակի լիներ գործի լսումն անցկացնել Կոնվենցիայի պահանջների պահպանմամբ, անգամ շաբաթ ու կիրակի օրերին»: Նման արձագանք, անկասկած, կլինի նա— այն դեպքում, երբ որպես արդարացում կպատճառաբանվի դատավորների սակավաթիվ լինելը, եթե դա հիվանդության հետ—անքով ծագած ժամանակավոր խնդիր չէ (օրինակ` գրիպի համաճարակ): Դա նա— նշանակում է, որ հանգստյան օրերը, որոնց ընթացքում ձերբակալված անձին պետք է ներկայացնել դատարան —ս չեն կարող օգտագործվել ժամկետը երկարացնելու համար: Դատարանը հաճախ վկայակոչել է գործի լսման անցկացումը հանգստյան օրերին, որը հստակ մատնանշում է պետության պատասխանատվությունը` ապահովել, որ կալանավորված անձի նկատմամբ դատական վերահսկողությունն իրականացվի նա— այն օրերին, երբ դատարանները, սովորաբար, փակ են լինում: Այդ փաստարկները հավասարապես կիրառվում են ցանկացած ձերբակալման ժամկետի նկատմամբ. այն փաստը, որ դա կատարվել է դատարաններում աշխատանքային ժամի ավարտից հետո, ինքնըստինքյան արդարացում չէ, որպեսզի մինչ— հաջորդ աշխատանքային օրը հետաձգել անձին դատարան ներկայացնելը: Նման դեպքերում պետք է դատավորներն ապահովվեն երեկոյան կամ գիշերը կատարված ձերբակալման նկատմամբ, վերահսկողություն իրականացնելու համար: Նույնիսկ բյուջետային նկատառումներով ձերբակալման նկատմամբ վերահսկողություն իրականացնելու համար դատավորների սակավաթիվ լինելը արդարացուցիչ չէ:
ԱՐՏԱԿԱՐԳ ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐ
Բրոուգանի գործով իրավիճակը, որի ժամանակ կատարվել էր ձերբակալումը, եղել է չհայտարարված արտակարգ իրավիճակ, այդ իսկ պատճառով վկայակոչելով Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 15-րդ հոդվածով սահմանված պարտականության կատարման թույլատրելի շեղումը, չէր կարող արդարացվել 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի պահանջի չկատարումը: Այնուամենայնիվ, Բրոուգանի գործով վճիռը Միացյալ Թագավորությանն ստիպեց Բրանիգանը — Մակբրայդն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության158 գործով Կոնվենցիայից շեղվել, որի բովանդակությունը հետագայում Եվրոդատարանը մանրակրկիտ ուսումնասիրել է: Այս գործում ձերբակալման — դատական վերահսկողության միջ— ընկած ժամանակահատվածը 4 օր 6 ժամ — 25 րոպեից երկարաձգվել է մինչ— 6 օր 14,5 ժամ: Դատարանն ընդունել է, որ արտակարգ իրավիճակ է եղել, — առանց դատական վերահսկողության մինչ— 7 օր կալանավորումը կարող է չխախտել առավելագույն ժամկետները, որը թույլատրելի է Կոնվենցիայով սահմանված պարտավորությունից շեղվելու դեպքում: Միացյալ Թագավորության իշխանություններն անհանգստացած էին, որ դատական վերահսկողություն իրականացնելիս` հնարավոր է ստիպված լինեն բացահայտել գաղտնի տեղեկատվություն, ինչպես նա— դատական միջամտությունը կալանավորման ժամկետի երկարացման հարցում կարող է խաթարել հասարակության վստահությունը դատական իշխանության անկախության հանդեպ: Տվյալ գործում շեղումը նա— հիմնավորվել էր habeas corpus –ի անընդհատ ապահովությամբ (որը, որպես կանոն, չի պահանջում անձի կալանավորման հիմնավորման մանրամասների բացահայտում) — ձերբակալումից 48 ժամ հետո փաստաբան ունենալու բացարձակ իրավունքով: Չնայած այս վճռին հակադրվել են Դատարանի չորս դատավորներ, սակայն այն ցույց է տալիս, որ լինում են հանգամանքներ, որոնց ժամանակ ձերբակալման նկատմամբ դատական վերահսկողության անհապաղ իրագործումը կարող է հետաձգվել այդքան էական ժամանակով: Համենայն դեպս, նման միջոցի բացառիկ բնույթը շեշտվում է ինչպես արտակարգ իրավիճակի գոյությունը ցույց տալու անհրաժեշտությամբ (որը պետք է ենթարկվի դատական վերահսկողության), այնպես — այլ երաշխիքների գոյությամբ՝ ընդդեմ կալանավորված անձանց նկատմամբ հնարավոր չարաշահումների: Որոշումը չէր թույլատրում դատական վերահսկողության հետաձգումն անսահմանափակ ժամանակով. 7-օրյա ժամկետը ճանաչվել է որպես ծայրահեղ թույլատրելի: Նման սահմանափակման կար—որությունն ի հայտ եկավ հետագա գործերում, որոնցում ահաբեկչական գործողությունների վտանգի, սպառնալիքի բնույթն ու ծավալը (Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 15 հոդվ.) բավարար չէին արդարացնելու առանց դատական հսկողության 14-23 օր կալանքի տակ պահելը:159 Երկու գործերում էլ թուրքական կառավարությունը պնդում էր, որ ահաբեկչական գործողության քննությունը խնդիրներ է ստեղծում իշխանությունների համար, սակայն Դատարանը հաստատեց, որ փաստորեն չի ներկայացվել որ—է բացատրություն, թե կալանավորման նկատմամբ դատական վերահսկողության իրագործումն ի՞նչ վնաս կարող է հասցնել քննությանը: Երկու դեպքում էլ 15-րդ հոդվածի դրույթների չկիրառումը` որպես 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի պահանջների չկատարման արդարացում, պատճառաբանվել էր նույնական այլընտրանքային երաշխիքների բացակայությամբ. ձերբակալված անձինք հնարավորություն չեն ունեցել դիմել փաստաբանի — բժշկի (բացառությամբ` Դեմիրի գործում խիստ սահմանափակ թույլտվության) կամ հարազատներին — ընկերներին, ինչպես նա— չի եղել իրական հնարավորություն` դատարանում քննարկելու ձերբակալման օրինականության հարցը: Չնայած Դեմիրի գործով դիմողի փաստաբանը բողոքարկելու հնարավորություն է ունեցել, Դատարանը, բնականաբար, դա չի ընդունել որպես երաշխիք ընդդեմ կամայականության, քանի որ ձերբակալված անձինք պահվել են լիակատար մեկուսացման պայմաններում, ուստի զրկված են եղել հաղորդակցման որ—է հնարավորությունից: Համենայն դեպս, քիչ հավանական է, որ անգամ այդ երաշխիքների առկայությունը, ինչպես Բրանիգանի — Մակբրայդի գործում, արդարացներ առանց դատական վերահսկողության երկարատ— ձերբակալման տակ պահելը` նշված երկու գործերով: Որքան երկարատ— է դատական վերահսկողության բացակայությունը, այնքան մեծ է կամայականության հնարավորությունը, — քիչ է հավանականությունը, որ նման կալանավորումը ինքնըստինքյան կհամարվի արտակարգ իրավիճակի անխուսափելի հետ—անք` անկախ դրա լրջության աստիճանից:
Դատական վերահսկողությունը մեծ նշանակություն ունի անօրինական ձերբակալումը կանխելու համար: Կամայականությունը յուրաքանչյուր ձերբակալման բնորոշ գիծն է, որն օբյեկտիվորեն չի կարող հիմնավորվել, եթե ձերբակալումն իրականացրած մարմինը նախնական անհրաժեշտ ողջ աշխատանքը չի ավարտել ու դատարանին գործի փոխանցումը չի իրականացրել սահմանված ժամանակահատվածում: Նման եզրահանգում կլինի նա— այն դեպքերում, եթե գործի քննությունը բացահայտորեն ձգձգվի, որի արդյունքում դատարանին գործի հանձնումն ավելի երկար կտ—ի, քան պահանջվում է նման գործերի համար:
Միաժամանակ, Եվրոդատարանն ընդունում է, որ դատական վերահսկողության անհրաժեշտությունն առաջանում է այն դեպքում, երբ իշխանությունները ցանկանում են երկարացձգել կալանավորման ժամկետը: Դը Յոնգը, Բալյեն — Վան դը Բրինկն ընդդեմ Նիդեռլանդների գործով վճռում Դատարանը պարզաբանել է, որ 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետը չի խախտվի, եթե ձերբակալված անձը «անհապաղ» կալանքից ազատ արձակվի մինչ— կալանավորման նկատմամբ դատական վերահսկողության իրականացումը»: Բրոուգանն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործով վճռում Դատարանը նշել է, որ պետության վրա պարտականություն է դրված` «ապահովել անհապաղ ազատ արձակումը կամ անհապաղ ներկայացնելը դատական մարմնին»: Ազատ արձակման համար դատարանի թույլտվություն չի պահանջվում: Դա, փաստորեն, նշանակում է, որ ձերբակալման ողջ ընթացքում ձերբակալումն իրականացրած մարմինը մշտական պատասխանատվություն է կրում` քննարկելու, թե որքանով է հիմնավորված ձերբակալման ժամկետի երկարացումը, — եթե այն հիմնավորված չէ` անձի անհապաղ ազատ արձակումը: Նման մոտեցում է ցուցաբերվում որ—է անձի նախնական կալանքի ժամկետի երկարացման ողջամտության նկատմամբ, այսինքն, երբ սկզբնական դատական վերահսկողությունն արդեն իրականացվել է: Ինչպես վերը նշվեց, նախնական կալանքի ժամկետի երկարացումը կարող է հիմնավորվել միայն այն ժամանակ, երբ դրա համար կան համապատասխան — բավարար պատճառներ: Քանի որ համապարփակ պահանջ է առանց անհրաժեշտության ձերբակալման կանխարգելումը, այստեղից հետ—ում է, որ անձին «անհապաղ» դատարան ներկայացնելու պարտականությունը կխախտվի, եթե ձերբակալումն իրականացրած մարմնի գործողությունները հանգեցնեն նրան, որ դա կատարվի ավելի ուշ, քան հնարավոր էր գործի կոնկրետ հանգամանքներում: Հնարավոր են բարդություններ վիճելի կամ, օրինակ, զինծառայողների վերաբերյալ գործերում, երբ դատարան ներկայացնելու համար պահանջվում է ավելի շատ ժամանակ:
«Անհապաղության» պահանջի պահպանումը չափազանց կար—որ երաշխիք է ընդդեմ ի սկզբանե կամայական ձերբակալման, կամ որը կամայական է դառնում ժամանակի ընթացքում — հանգամանքների փոփոխության արդյունքում: Գոյություն չունի այնպիսի պահանջ, որի համաձայն` ձերբակալումն իրականացրած մարմինը պետք է արագ ավարտի այս կամ այն գործի նախնական բոլոր գործընթացները, որպեսզի ձերբակալված անձը կանգնի դատարանի առջ—, սակայն, անկասկած, տվյալ մարմնից կպահանջվի, որ նա համապատասխան ջանք գործադրի, այսինքն` ապահովի, որպեսզի անձը հնարավորության դեպքում կանգնի դատարանի առջ— —, իհարկե, չգերազանցի վերը նշված առավելագույն ժամկետը:
ՄՇՏԱԿԱՆ ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ
Դատական վերահսկողության վերաբերյալ վերջին խնդիրը պարբերաբար վերանայումն է, որի ընթացքում դատարանը որոշում է շարունակական կալանավորման հիմնավորման հարցը: Ինչպես վերը նշվեց հանգամանքները կարող են փոխվել, — քննության նախնական փուլում առկա կալանավորման հիմքերը կարող են դառնալ նվազ կար—որ: Այդ իսկ պատճառով, ձերբակալումն իրականացրած մարմինը պարբերաբար, ոչ ուշ, քան 1 կամ 2 ամիսը մեկ գործը պետք է ներկայացնի դատարան` կալանավորման նկատմամբ վերահսկողություն իրականացնելու համար: Առանց մշտական վերահսկողության (որը պետք է իրականացվի նույնքան խիստ, որքան առաջին լսման ժամանակ) կալանավորումը Կոնվենցիայի հետ անհամատեղելի է: Ջեսիուսն ընդդեմ Լիտվայի գործով դիմողի կալանավորման ժամկետի երկարացման միակ հիմնավորումը կատարած հանցագործության ծանրությունն ու նրա դեմ առկա ծանրակշիռ ապացույցներն էին: Դատարանը համարեց` կասկածը, որ դիմողը սպանություն է կատարել, սկզբից կարող էր կալանավորման հիմք ծառայել, սակայն այն չէր կարող արդարացնել գրեթե 15 ամիս տ—ած կալանավորումը, հատկապես այն բանից հետո, երբ դիմողին արդարացրած առաջին ատյանի դատարանում հերքվել էին այդ կասկածները, ուստի գտել է, որ դիմողի կալանավորումը չափից ավելի է տ—ել:
ՎԵՑԵՐՈՐԴ ԲԱԺԻՆ
ԿԱԼԱՆԱՎՈՐՄԱՆ ՕՐԻՆԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԲՈՂՈՔԱՐԿՈՒՄԸ
Ի լրումն դատական վերահսկողության, ըստ 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի որը պետք է ձեռնարկվի ձերբակալումն իրականացրած մարմնի կողմից, հոդվ. 5-ի 4-րդ կետը կալանավորված անձին երաշխավորում է կալանավորման օրինականության վերաբերյալ դիմում ներկայացնել դատարան, վերջինս անհապաղ պետք է որոշում կայացնի — հրաման արձակի ազատման վերաբերյալ, եթե կալանավորումն անօրինական է: 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետի պահանջն է, որ այս կամ այն անձի կալանավորման օրինականությունն ստուգելու համար անհրաժեշտ են երաշխիքներ, ինչպիսիք են habeas corpus–ի երաշխիքները: Այդ դրույթից բխող պարտավորությունը ներառում է վերահսկողության չորս հիմնական տարրերը` գործի քննարկումը դատարանի կողմից, կողմերի վիճաբանությունները` իրավաբանական օգնության ապահովմամբ — մրցակցության սկզբունքի պահպանմամբ, կալանավորման օրինականության քննարկումը՝ ամենալայն իմաստով, — այդ գործողությունների անհապաղությունը:
Հոդվ. 5-ի 4-րդ կետից բխող պարտավորությունն իրականացվում է անկախ կալանավորման հիմքից: Ազգային մարմինները պետք է ապահովեն ցանկացած գործով դատարան դիմելու հնարավորությունը` համաձայն 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի:
ԴԱՏԱՐԱՆԻ ԿՈՂՄԻՑ ԳՈՐԾԻ ՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ
5-րդ հոդվածի 4-րդ կետում հստակ նշված է, որ այդ հարցը պետք է լուծվի դատարանում, որը բացառում է ցանկացած բանավեճ առ այն, որ այն կարող է լուծվել դատախազի կողմից: Վոդենիկարովն ընդդեմ Սլովակիայի գործով Դատարանը վճռել է, որ դիմողին տրված կալանավորման օրինականությունը դատախազին բողոքարկելու հնարավորությունը չի համապատասխանում 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետի պահանջներին, քանի որ «դատախազի կողմից այդ հարցի քննարկման գործընթացը չունի դատական բնույթ»:160 Վարբանովն ընդդեմ Բուլղարիայի գործով դիմողի կալանավորման օրդերը տվել էր շրջանային դատախազը, որը հետագայում, դատավարության ժամանակ որպես մեղադրող հանդես է եկել ընդդեմ դիմողի՝ պահանջելով նրան տեղավորել հոգեբուժարան, — շրջանային դատախազի տված օրդերը կարող էր բողոքարկվել միայն վերադաս դատախազներին: Տվյալ դեպքում Եվրոդատարանը վճռել է, որ դիմողը զրկված է եղել դատարանում կալանավորման օրինականության հարցը քննարկելու հնարավորությունից, որը հակասում է 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետին:161
Կար—որ է, որ գործի լսումն անցկացնի Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածով սահմանված արդար դատաքննության բոլոր պահանջներին, հատկապես անկախության — անաչառության վերաբերյալ պահանջներին համապատասխանող դատարանը: Անկախության պահանջը, անկասկած, չի կատարվի, եթե գործը քննի այս կամ այն կերպ, գործադիր իշխանությանը հաշվետու անձը: Անաչառության պահանջի պահպանումը կասկածի տակ կառնվի, եթե անցյալում դատավորը որ—է կապ է ունեցել տվյալ գործի հետ, օրինակ, հավանության է արժանացրել նախնական ձերբակալումից հետո անձի հետագա կալանավորումը: Այնուամենայնիվ, Դատարանը չի համարել, որ գործը քննող դատավորի կողմից այդ գործառույթների իրականացումն անթույլատրելի է, չնայած որ, արդյունավետ քննություն անցկացնելու դատավորի շահագրգռության — մեղադրյալի ազատ արձակման առումով, նրա ընկալման միջ— կարող է բախում առաջանալ: Ամեն դեպքում, ինչպիսին էլ լինի դատարանը, այն պետք է լիազորված լինի` անձին ազատ արձակելու վերաբերյալ որոշում ընդունելու համար, իսկ եթե անօրինական կալանավորումից պաշտպանելու համար նրա լիազորությունները սահմանափակվում են սոսկ երաշխավորությամբ կամ համանման այլ միջոցներով (ինչպես, օրինակ, Վան Դրոոգենբրեկն ընդդեմ Բելգիայի գործում, ըստ որի՝ անօրինական ձերբակալման համար պատասխանատու պաշտոնատար անձը կարող էր քրեական պատասխանատվության ենթարկվել), ապա դրանք չեն համապատասխանի 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետի պահանջներին: Այս դրույթի ողջ իմաստն այն է, որ անձը հնարավորություն պետք է ունենա ազատության հասնելու այն դեպքում, եթե ապացուցվի, որ ձերբակալումն անօրինական է:
ԱՆՁԱՄԲ ՆԵՐԿԱՅԱՆԱԼԸ ԴԱՏԱՐԱՆ
Ինչպես նշվեց վերը, դատական վերահսկողության առավելություններից է — այն, որ բացի անօրինական կալանավորումից, կարող են առաջանալ այլ տեսակի չարաշահումներ: Դա, մասնավորապես, բխում է այն պահանջից, որ կալանավորված անձը, որպես կանոն, պետք է ներկայացվի դատարան՝ կալանավորման օրինականությունը ստուգելու համար: Այսպես, Կամպանիսն ընդդեմ Հունաստանի գործում, խարդախության կասկածանքով կալանավորված անձին թույլ չի տրվել ներկայանալ դատարան, չնայած նման հնարավորություն նախատեսված է քրեադատավարական օրենսգրքով, արձանագրվել է 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետի խախտում: Եվրոդատարանը նշել է, թե որքան կար—որ է, որ կալանավորված անձը հնարավորություն ունենա միջոցներ ձեռնարկել դատախազի կողմից կալանավորման վերաբերյալ ներկայացված միջնորդության դեմ, քանի որ նա փորձում է ապացուցել կալանավորման անօրինականությունը, — նրա անձամբ ներկայանալը դատարան կնվազեցնի կալանքի տակ գտնվելու ժամանակ չարաշահման հնարավորությունը:
ԻՐԱՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ՕԳՆՈՒԹՅԱՆ ՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ,
ԿՈՂՄԵՐԻ ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ
Ավելի քան հավանական է, որ կալանավորումից ազատ արձակելու վերաբերյալ միջնորդություն կազմելիս կշոշափվեն իրավական բարդ հարցեր, — կալանքի տակ գտնվող անձանց մեծ մասը հավանաբար ի վիճակի չի լինի պատրաստել բոլոր անհրաժեշտ փաստարկները: Այստեղից հետ—ում է, որ կալանավորված անձը կալանավորման օրինականությունը բողոքարկելու համար պետք է իրավաբանական օգնության դիմելու հնարավորություն ունենա: Այն դեպքերում, երբ կալանավորված անձն ի վիճակի չէ վճարել փաստաբանի ծառայության դիմաց, այդ ծախսերը պետք է հոգա պետությունը:
Վուկամ Մուդեֆոն ընդդեմ Ֆրանսիայի գործով Դատարանը 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետի խախտում է արձանագրել, որովհետ— մեղադրյալին չի տրամադրվել փաստաբան՝ կալանքից ազատ արձակվելու նպատակով Վճռաբեկ դատարան բողոք բերելու համար, այն դեպքում, երբ բողոքը շոշափում էր իրավունքի հարցեր: Մեգյերին ընդդեմ Գերմանիայի գործով Դատարանը վճռել է, որ հոգեկան խանգարման հիմքով կալանքի տակ գտնվող անձն դատական նիստերի ժամանակ փաստաբան ունենալու իրավունք ունի, եթե առկա չեն այլ հատուկ հանգամանքներ: Ավելին, Դատարանը հայտարարել է, որ անձը պարտավոր չէ նախաձեռնություն ցուցաբերել իրավաբանական օգնություն ստանալու համար:
Օգնության ցուցաբերումը չի սահմանափակվում սոսկ միջնորդություն պատրաստելով, այլ նա— ենթադրում է ներկայացուցչություն դատարանում: Դատաքննությունը պետք է նա— պահպանի կողմերի մրցակցության — հավասարության պահանջը` ձ—ակերպված Եվրոդատարանի կողմից Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի կիրառման ընթացքում, այսինքն՝ ազատ արձակման ձգտող անձը պետք է տեղյակ լինի, թե ինչ է ներկայացվել որպես կալանավորման հիմնավորում, ինչպես նա— ծանոթանա ապացույցներին — դրանց հերքմանը նախապատրաստվելու հնարավորություն ունենա: Ոչ մի դեպքում չի թույլատրվում, որ դատարանը մեղադրող կողմին լսի կալանավորված անձի բացակայությամբ, ինչպես, օրինակ Թոթն ընդդեմ Ավստրիայի գործով: Հոդվ. 5-ի 4-րդ կետի համանման խախտում է արձանագրվել Լամին ընդդեմ Բելգիայի գործում, ըստ որի պետության շահերը ներկայացնող փաստաբանը պաշտոնական տեղեկություններին ծանոթանալու հնարավորություն է ունեցել, իսկ կալանավորված անձը` ոչ: Գործին նախապատրաստվելիս հնարավորությունների հավասարությունը նշանակում է նա—, որ կալանավորված անձն այդ նպատակով պետք է ունենա բավականին ժամանակ (եթե հնարավոր է բողոքարկման շուտափույթ նախապատրաստումը, ապա իրավական պաշտպանության միջոցն առավել տեսանելի կլինի, քան՝ իրական): Ձերբակալված անձը պետք է ունենա նա— գործի նախապատրաստման համար անհրաժեշտ միջոցներից օգտվելու հնարավորություն, իրավաբանական գրականությունից —, իհարկե, իր փաստաբանի հետ առանձին, առանց կալանավորումն իրականացրած անձանց ներկայության, խորհրդակցելու հնարավորություն:
Նիդբալան ընդդեմ Լեհաստանի գործով Դատարանը վճռել է, որ չնայած պարտադիր չէ, որ 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետով սահմանված կարգը Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածով նախատեսված երաշխիքներով զուգակցվի, այնուամենայնիվ, այն պետք է «ունենա դատական բնույթ — ապահովի ազատությունից զրկման քննարկվող տեսակին համապատասխան երաշխիքներ»: Եվրոդատարանը հավելել է նա—, որ «հատկապես ձերբակալման որոշումը բողոքարկելու վերաբերյալ դատաքննության ընթացքում պետք է ապահովվի «կողմերի՝դատախազի — ձերբակալվածի» հավասարությունը»:162 Նիդբալայի գործով վճռում Դատարանն արձանագրել է, որ այն ժամանակ գործող օրենքը` դիմողին կամ նրա փաստաբանին իրավունք չէր տալիս մասնակցելու դատական նիստին, — չէր պահանջում, որ նրանց տեղեկացնեն կալանավորման վերաբերյալ դատախազի միջնորդության մասին: Արդյունքում, դիմողը հնարավորություն չէր ունենում առարկել դատախազի ներկայացրած փաստարկների դեմ: Ավելին, այն դեպքում, երբ դիմողը կամ նրա փաստաբանն իրավունք չունեին մասնակցելու դատական նիստին, որի ընթացքում քննարկվում էր կալանավորման օրինականության հարցը, ըստ այն ժամանակ գործող օրենքի` դա թույլատրվում էր միայն դատախազին: Այդ իսկ պատճառով, Դատարանն արձանագրել է 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետի խախտում:163
Իլիյկովն ընդդեմ Բուլղարիայի գործով վճռում Դատարանը հիշեցրել է, որ ձերբակալման բողոքարկման վերաբերյալ դատաքննությունը «պետք է լինի մրցակցային — լիովին պետք է ապահովի «կողմերի՝ դատախազի — ձերբակալվածի» հավասարությունը»: Քանի որ Գերագույն դատարանում դատաքննության ժամանակ մեղադրող կողմը դատավորներին փաստարկներ ներկայացնելու առավելություն ուներ, որոնց մասին տեղյակ չէր դիմողը, այդ դատաքննությունը մրցակցային չէր — խախտում էր 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետը:164
ՕՐԻՆԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ
Հոդվ. 5-ի 4-րդ կետի պահանջների պահպանումը գնահատելիս՝ պետք է հաշվի առնել, որ օրինականության համակարգը միշտ ենթադրում է Կոնվենցիայի չափանիշների հետ համատեղում: Ձերբակալված անձը հնարավորություն պետք է ունենա կասկածի տակ դնել կալանավորման համապատասխանությունը ներպետական իրավունքի նորմերին — Կոնվենցիային, ինչպես նա—՝ կալանավորման օրինականության հարցը: Այսպիսով, եթե որ—է մեկին ձերբակալել են քրեորեն հետապնդելի զրպարտանք համարվող հայտարարության համար, ապա անհրաժեշտ է նկատի ունենալ այն փաստարկը, որ մինչ— այդ իրավախախտման համար քրեական հետապնդում իրականացնելը ձերբակալումն անհիմն է, քանի որ տվյալ իրավախախտումը հակասում է Կոնվենցիայով ամրագրված սեփական կարծիքն արտահայտելու ազատության իրավունքին: Այդպիսով, պետք է նկատի ունենալ ոչ միայն ձերբակալումն իրականացրած կազմակերպության լիազորության կիրառման օրինականությունը, այլ նա— հնարավորությունը, որպեսզի ձերբակալված անձինք բողոքարկեն հանցագործություն կատարման մեջ իրնց մասնակցության առումով ցանկացած կասկածի հիմնավորման դեմ:
Ջեսիուսն ընդդեմ Լիտվայի գործով վճռում Եվրոդատարանը հիշեցրել է, որ համաձայն 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետի` «ձերբակալված — կալանավորված անձինք գործի վերանայման իրավունք ունեն` հաշվի առնելով դատավարական — նյութական պայմանները, որոնք, ըստ Կոնվենցիայի՝ էական են նրանց ազատազրկման «օրինականության» համար: Դա նշանակում է, որ իրավասու դատարանը պետք է քննի ոչ միայն ներպետական իրավունքի դատավարական պահանջների պահպանման հարցը, այլ նա— ձերբակալության հիմքում ընկած կասկածի հիմնավորումը, այդ ձերբակալությանը հետ—ող նպատակի — հետագա կալանավորման իրավաչափությունը»: Այս գործով վճռում Դատարանը նշել է, որ դիմողի կալանավորումը թույլատրած դատարանները բոլորովին չեն հիշատակել կալանավորման օրինականության դեմ դիմողի կողմից ներկայացված բողոքների մասին: Ավելին, վերադաս դատարանները, չնայած ընդունել են, որ դիմողի կալանավորման օրինականության հարցը թերի է մնում, այնուամենայնիվ, չեն քննարկել նրա բողոքները` վկայակոչելով այդ ժամանակ գործող օրենքով նախատեսված արգելքը:
Իլիյկովն ընդդեմ Բուլղարիայի գործով Եվրոդատարանը վճռել է, որ չնայած 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետով չի պահանջվում, որպեսզի դատարանները, կալանավորման օրինականության հարցը քննարկելիս, հաշվի առնեն դիմողի բողոքում առկա բոլոր փաստարկները, սակայն 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետով ամրագրված իրավունքը կկորցնի իմաստը, եթե դատարանը խուսափի կամ գործի հետ կապ չունեցող համարի ձերբակալվածի կողմից հիշատակված կոնկրետ փաստերը, որոնք, ըստ Կոնվենցիայի՝ կարող էին կասկածի տակ դնել «օրինականության» համար անհրաժեշտ պայմանների առկայությունը: Տվյալ գործով դատարանները հրաժարվել են հաշվի առնել դիմողի ներկայացրած՝ իր նկատմամբ կասկածի հիմնավորումը կասկածի տակ դնող փաստարկներն ու ապացույցները, պնդելով, որ այդ հարցերի վերաբերյալ կարծիք հայտնելով՝ նրանք նախապես քրեական գործին ըստ էության գնահատական կտան, ուստի —՝ անաչառ չեն լինի: Համաձայն Բուլղարիայի ներպետական իրավունքի` մեղադրյալի կալանավորման մասին որոշման ընդունումը հանձնարարվում էր առաջին ատյանի նույն դատավորին, որը հետագայում գործը քննում էր ըստ էության: Եվրոդատարանը վճռել է՝ «այն փաստը, որ առաջին ատյանի դատավորն է որոշում ընդունում հետագա կալանավորման վերաբերյալ, ինքնըստինքյան չի կարող հաստատել նրա ոչ անաչառության վերաբերյալ մտավախությունը: Այն հարցերը, որոնց, որպես կանոն, դատավորը պետք է պատասխանի հետագա կալանավորման մասին որոշում կայացնելիս, չեն համապատասխանում դատավճիռ կայացնելիս վճռորոշ նշանակություն ունեցող խնդիրներին: Հետագա կալանավորման մասին — նախնական կալանքի վերաբերյալ նման այլ որոշումներ ընդունելով, դատավորը գնահատում է ապացույցները` որոշելու համար, թե մեղադրանքը prima facie հիմք ունի իր կասկածների համար, դատավարության վերջում դատավճիռ կայացնելով, նա պետք է որոշի` բավարա՞ր են դատարանում ներկայացված — հետազոտված ապացույցները մեղադրական դատավճիռ կայացնելու համար»: Այդ փաստարկի հիման վրա Եվրոպական դատարանն արձանագրել է 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետի խախտում, քանի որ անաչառության սկզբունքի պահպանման հարցում իշխանությունների շահագրգռվածությունը չի կարող արադարացնել այս դրույթով ամրագրված դիմողի իրավունքի սահմանափակումը:
ՈՐՈՇՈՒՄ ԸՆԴՈՒՆԵԼՈՒ ԱՆՀԱՊԱՂՈՒԹՅՈՒՆԸ
Հոդվ. 5-ի 4-րդ կետը նա— պահանջում է, որ կալանավորման օրինականության մասին ցանկացած հարցի որոշում ընդունվի «անհապաղ»: Դա, բնականաբար, չի ենթադրում այնպիսի անբողոքարկելիություն, ինչպես 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետով նախատեսված անհապաղության պահանջի ժամանակ, այնուամենայնիվ, միջնորդություն ներկայացնելուց հետո մեկ կամ երկու շաբաթվա ընթացքում որոշում կայացնելը համարվում է թույլատրելի: Սակայն շատ հավանական է, որ թույլատրելի ժամկետի տ—ողությունը մտահոգություն առաջացնի այն դեպքերում, երբ կալանավորման օրինականությունը բողոքարկվի ձերբակալումից անմիջապես հետո, — նույն ժամանակ չի պահպանվի անհապաղության պահանջը՝ ըստ 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի:
Չնայած թույլատրելի ժամկետի սահմանման ժամանակ սկզբնական ձերբակալման — դատական վերահսկողության իրականացման միջ—, ըստ 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետի, թույլատրվում է ճկունություն, քանի որ մեծաքանակ գործերով վճիռները հստակ ցույց են տալիս, որ այդ ժամկետը հավասարապես մի քանի շաբաթը չպետք է գերազանցի: Մեկ ամիսը գերազանցող ժամկետները հաճախ քննադատվել են, ինչպես, օրինակ, Բեզիչերին ընդդեմ Իտալիայի — Սանչես-Ռայսեն ընդդեմ Շվեյցարիայի գործերով: Դատավորի՝ արձակուրդի մեջ գտնվելու կամ գերծանրաբեռնված լինելու պատճառով ժամկետի ձգձգումն անթույլատրելի է: Մյուս կողմից, կալանավորի մեղքով կատարված ձգձգումը հաշվի չի առնվի, ինչպես, օրինակ, Նավարան ընդդեմ Ֆրանսիայի գործում, ըստ որի դիմողը չի շտապել բողոքարկել, — Լուբերտին ընդդեմ Իտալիայի գործում, որտեղ ձերբակալված անձն ուղղակի անհայտացել է: Պետք է նա— նշել, որ եթե իրավաբանական օգնություն ստանալու համար անհրաժեշտ է նման օգնություն տրամադրելու մասին որոշում, այդ հարցը նույնպես պետք է անհապաղ լուծվի. Զամիրն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործում 7-շաբաթյա ժամկետը, բնականաբար, Դատարանի կողմից համարվել է չափազանց երկարատ—:
Հոդվ. 5-ի 4-րդ կետի նպատակների համար ժամանակի հաշվումը սկսվում է կալանավորման օրինականության դեմ բողոքարկման դատավարության սկսվելու պահից — ավարտվում է այդ հարցի վերաբերյալ վերջնական որոշում կայացնելուց հետո: Սակայն 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետը կխախտվի այն դեպքերում, երբ կալանավորված անձը պետք է ստիպված լինի սպասել մինչ— իր իրավունքների վերականգնումը:
Ինչպես վերը նշվեց, դատաքննության անհապաղության մասին որոշումը կախված է գործի կոնկրետ հանգամանքներից: Իլովիցկին ընդդեմ Լեհաստանի գործով վճռում Դատարանը սահմանել է, որ կալանավորման օրինականության հարցը քննարկելիս` կարող են հաշվի առնվել բժշկական կամ այլ խնդիրների հետ կապված դժվարությունները: Դատարանն ավելացրել է նա—, որ, «համենայն դեպս, դա չի նշանակում, որ որոշակի տեղեկության բարդությունը (անգամ ամենաբացառիկ) ազգային իշխանություններին ազատում է այդ դրույթով պարտադրված հիմնական պարտավորությունից»: Այս գործում Դատարանն արձանագրել է, որ կալանավորման օրինականության հարցի վերաբերյալ դատաքննության ընթացքում անգամ բժշկական եզրակացություն ստանալու անվիճելի անհրաժեշտությունը չէր կարող արդարացնել դրա ընդհանուր տ—ողությունը, որն ազատ արձակելու վերաբերյալ մեկ միջնորդության դեպքում տ—ել է 3 ամիս, իսկ այլ դեպքում` 7 ամիս:165 Բարանովսկին ընդդեմ Լեհաստանի գործում կառավարությունը կալանավորման օրինականության հարցի վերաբերյալ դատաքննության ընթացքում նույնպես հիմնվել է քննարկվող բժշկական հարցերի բարդության վրա: Չնայած Դատարանն ընդունել է, որ դա կարող է հաշվի առնվել անհապաղության հարցը որոշելիս, միաժամանակ նշել է, որ դատարանների համար պահանջվել է 6 շաբաթ` սրտաբանի, մեկ ամիս` ն—րոպաթոլոգի — հոգեբույժի եզրակացությունները — —ս մեկ ամիս` որոշ չճշտված վկայություններ ստանալու համար: Ըստ Եվրոդատարանի՝ այդ երկարատ— ժամկետները չէին համապատասխանում դատաքննության ընթացքում ներդրվող «առանձնահատուկ ջանքի» պահանջին, — հանդիսանում էին 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետի խախտում:166
Յաբլոնսկին ընդդեմ Լեհաստանի գործով խնդիրը, որի առնչությամբ Դատարանն արձանագրել է, որ կալանավորման օրինականության հարցը որոշելու համար պահանջվող 43-օրյա ժամկետը, գործի կոնկրետ հանգամանքներում հակասում էր անհապաղության պահանջին — չէր բխում քննարկվող հարցերի բարդությունից: Դատարանը չէր ընդունել Գերագույն դատարանի (որը պետք է որոշում կայացներ այդ հարցերի վերաբերյալ) ծանրաբեռնվածության մասին կառավարության բերած փաստարկները:167 Ավելին, Ռեյբոկն ընդդեմ Սլովակիայի գործով վճռում Դատարանն արձանագրել է, որ երկու 23-օրյա ժամկետները, որոնք պահանջվել են ազատ արձակելու մասին կալանքի տակ գտնվող անձի կողմից տրված երկու միջնորդության վերաբերյալ որոշում կայացնելու համար, խախտել են անհապաղության պահանջը:168
ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՅԻ 5-ՐԴ ՀՈԴՎԱԾԻ 3-ՐԴ ԿԵՏԻ ՀԵՏ ԿԱՊԸ
Ինչպես եր—ում է` 5 հոդվածի 4-րդ կետի պահանջներն ավելի խիստ են, քան 5 հոդվածի 3-րդ կետինը, հատկապես դատական ներկայացուցչության — դատավարության մրցակցության վերաբերյալ, սակայն եթե պետության կողմից սեփական նախաձեռնությամբ իրականացրած դատական վերահսկողությունը պահպանում է այդ պահանջները, այդ ժամանակ Դատարանը կհամարի, որ այդ վերահսկողությունը պահպանել է նա— հոդվ. 5-ի 4-րդ կետի պահանջները, համենայն դեպս՝ այդ ընթացքում: Վերջին դիտողությունն առաջացել է այն պատճառով, որ կալանավորման օրինականության դեմ բողոքարկելու հնարավորությունն անսահմանափակ է. քանի որ հանգամանքների փոփոխության հետ կապված մեծանում է այն հնարավորությունը, որ նախկինում կալանավորման համար բերված իրավական հիմնավորումն այլ—ս չի ընդունվի: Այստեղից հետ—ում է, որ քանի դեռ անձը գտնվում է կալանքի տակ մշտապես պետք է լինի կալանավորման օրինականության դեմ բողոքարկելու հնարավորություն, սակայն դա չի նշանակում, որ կալանքի տակ գտնվող անձը հնարավորություն պետք է ունենա դատական գործն սկսել ցանկացած պահի, քանի որ դա կարող էր հանգեցնել արդարադատության համակարգի անդամալուծման: Այդ իսկ պատճառով Դատարանը հանգել է այն համոզմունքին, որ կալանավորման օրինականության դեմ բողոքարկելու համար պետք է հատկացվի ողջամիտ ժամանակահատված: Այնուամենայնիվ, նման ժամանակահատվածը չպետք է ծառայի որպես կողմնորոշիչ այն իրավիճակում, երբ որ—է մեկը գտնվում է կալանքի տակ` սպասելով դատավարությանը: Դատական պրակտիկան հաստատում է, որ այդ իրավիճակում ընդունելի են ավելի կարճատ— ժամանակահատվածները: Այսպես, Բեզիչերի գործում որ—է առարկություն չի եղել մեկամսյա ժամանակահատվածի դեմ, — ավելի կարճ ժամանակահատվածները նույնպես թույլատրելի են համարվում: Որոշիչ փաստարկն այն է, որ դատարանը հնարավորություն ունենա ստուգել կալանավորման հիմնավորումը, եթե այդ անձը, ամենայն հավանականությամբ, հիմքեր ունի պնդելու, որ կալանավորումն անընդունելի է: Ժամանակի ընթացքում, մինչ— մեղադրական դատավճիռ կայացնելը, դա առավել հնարավոր կլինի:
Դատական վերահսկողության երկու տեսակները լրացնում են միմյանց, — երկուսն էլ հանդիսանում են Կոնվենցիայով նախատեսված անձնական ազատության երաշխիքի հիմնական պահանջները: Առանց դրանց, կամայականության հավանականությունը շատ մեծ է: Դրանք հակացուցված չեն քրեական դատավարության արդյունավետ համակարգին, քանի որ այն ավելի լավ է գործում, երբ պահպանվում է իրավունքի գերակայության սկզբունքը:
ՅՈԹԵՐՈՐԴ ԲԱԺԻՆ
ՓՈԽՀԱՏՈՒՑՈՒՄ
Հոդվ. 5-ի 5-րդ կետը պահանջում է, որ ձերբակալության կամ կալանավորման զոհ դարձած անձինք այդ հոդվածի դրույթների խախտման դեպքում փոխհատուցման իրավունք ունենան: Ինչպես — 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետում, այդ դրույթը հանդիսանում է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 13 հոդվածի ավելի ընդհանուր պարտավորության կոնկրետացում, որի համաձայն` երաշխավորված ցանկացած իրավունքի — ազատության խախտման դեպքում անձն իրավական պաշտպանության արդյունավետ միջոցների իրավունք ունի:
Հոդվ. 5-ի 5-րդ կետի պայմանները պետությանը փոխհատուցման տեսքով իրավական պաշտպանություն տրամադրող մարմնի ընտրության հարցում ազատություն չեն տալիս: Հոդվ. 5-ի 5-րդ կետը պահանջում է նման միջոցի տրամադրում դատարանի կողմից, ինչը նշանակում է այդ հարցով պարտադիր ուժ ունեցող որոշման ընդունում: Ինչ վերաբերում է փոխհատուցման իրավունքի պաշտպանության դատաիրավական կարգին, ապա ներպետական իշխանությունները բավականին ազատություն ունեն: Իրավական պաշտպանության միջոցի տրամադրումն այլ մարմինների կողմից (օրինակ` օմբուդսմենի) կամ կառավարության կողմից ex gratia-ի վճարումը բավարար չեն 5-րդ հոդվածի 5-րդ կետի նպատակների համար:
Գործնականում իրավական պաշտպանության միջոցը, որպես կանոն, հանգում է ֆինանսական փոխհատուցման: Մի երկրից մյուսը հնարավոր են վճարվելիք գումարի որոշակի տատանումներ: Մինչ— փոխհատուցման մասին որոշում կայացնելը՝ ազգային իշխանությունները կարող են պահանջել ապացույցներ` 5-րդ հոդվածի խախտման արդյունքում պատճառված վնասի վերաբերյալ: Դատարանը որոշել է, որ չնայած անձը կարող է 5-րդ հոդվածի խախտման զոհ դառնալ, սակայն «փոխհատուցման մասին որ—է հարց չի կարող լինել, եթե չի պատճառվել նյութական կամ հոգեկան վնաս, որը պետք է հատուցվի»:169
Վնասի փոխհատուցումը, ըստ 5-րդ հոդվածի 5-րդ կետի, պահանջվում է միայն այն դեպքերում, երբ ենթադրվող զոհի ձերբակալումը կամ կալանավորումը խախտել է 5-րդ հոդվածի 1-4 կետերը: Հայցի ներկայացումը, միայն 5-րդ հոդվածի 5-րդ կետի հիման վրա, բացառիկ կլինի, եթե մինչ այդ ազգային կամ Կոնվենցիայի մակարդակով չկայացվի որ—է որոշում 5-րդ հոդվածի խախտման մասին: Առավել հավանական է, որ Դատարանը կքննի 5-րդ հոդվածի 5-րդ կետի հիման վրա ներկայացրած գանգատը, եթե համարի, որ 5-րդ հոդվածի մյուս կետերից որ—է մեկը խախտվել է:170 Ընդ որում, Դատարանը զոհից չի պահանջի, իրավական պաշտպանության ներպետական բոլոր միջոցների սպառում, որպեսզի պարզի, թե կարո՞ղ էր նա պաշտպանել իր իրավունքները ազգային իշխանությունների առջ—: Սակայն եթե պետությունը կարողանա «բավական ճշգրտությամբ» ապացուցել, որ խախտված իրավունքների պաշտպանության այն միջոցը, որը նախատեսված է 5-րդ հոդվածի 5-րդ կետով, զոհի համար հասանելի է եղել, Դատարանը չի արձանագրի այդ դրույթի խախտում:171 Ռեյբոկն ընդդեմ Սլովակիայի գործով, որում, համաձայն ներքին օրենսդրության, փոխհատուցման իրավունքը սահմանափակվում էր միայն այն դեպքերով, երբ ազատազրկումն անօրինական էր կամ սխալի արդյունք, Դատարանը 5-րդ հոդվածի 5-րդ կետի խախտում է արձանագրել, քանի որ դիմողի փոխհատուցման իրավունքը, որն առաջացել էր 5-րդ հոդվածի 4-րդ կետի խախտման հետ—անքով (կալանքի տակ գտնվող անձի իրավունքը` կալանավորման օրինականությունը բողոքարկել դատարանում, որը պետք է անհապաղորեն լուծի այդ հարցը — ազատման վերաբերյալ որոշում կայացնի, եթե կալանավորումն անօրինական է), չի երաշխավորվել բավարար ճշգրտությամբ:172
Այն երկրներում, որտեղ Կոնվենցիան հանդիսանում է ներքին իրավունքի մի մասը, դատարանները պետք է լիազորված լինեն տրամադրել նման փոխհատուցումն այն դեպքերում, երբ նրանք արձանագրում են 5-րդ հոդվածի խախտում: Եթե նրանք այս կամ այն պատճառով չկարողանան այդ անել, դա միայն կբարդացնի 5-րդ հոդվածի կատարված խախտումը:
ԲԱԺԻՆ ՈՒԹԵՐՈՐԴ
Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածով նախատեսված անձի ազատության — անձնական անձեռնմխելիության իրավունքի՝ Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությանը համապատասխանության հիմնախնդիրները
Ինչպես վերը արդեն նշվեց, Եվրոպական կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի հիմնական նպատակն է պաշտպանել անձին՝ կամայական ազատազրկումից: Ըստ վիճակագրական տվյալների` Ստրասբուրգի մարմիններին՝ մարդու իրավունքների եվրոպական հանձնաժողովին — դատարանին, ներկայացված գործերում մեծ թիվ են կազմում կալանավորման վերաբերյալ գործերը: 5-րդ հոդվածի հարուստ նախադեպային փորձը վկայում է այս դրույթի կար—որությունը Կոնվենցիայի համակարգում:
5-րդ հոդվածը սահմանում է մարդուն ազատությունից զրկելու հիմքերը, դրա տ—ողությունը կամ դրա վերանայումը: Կոնվենցիայի անդամ պետությունները ոչ մի հանգամանքում իրավունք չունեն շրջանցելու 5-րդ հոդվածի պահանջները: Օրինակ, անձի ազատությունը չի կարող սահմանափակվել որ—է այլ հիմքով, բացի 5-րդ հոդվածի «ա» - «զ» ենթակետերում նշվածներից:
Մի—նույն ժամանակ, 5-րդ հոդվածը չի արգելում իշխանություններին կալանավորման համար կիրառել ավելի խիստ պայմաններ, օրինակ՝ պահանջել լրացուցիչ հիմքեր անձին կալանքի վերցնելու համար:
Ժողովրդվարական հասարակության հիմնարար սկզբունքներից մեկը՝ իրավունքի գերակայության սկզբունքը, պահանջում է, որ Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածով երաշխավորված անձի ազատության իրավունքի նկատմամբ գործադիր իշխանության հնարավոր ոտնձգությունները, երկրի ներպետական օրենսդրության համաձայն, լինեն դատական վերահսկողության օբյեկտ: Դրանով իսկ ազգային դատական իշխանությունը դառնում է ազատության առաջին իրական պաշտպանը:
Որպեսզի անձին ազատությունից զրկելը համարվի Կոնվենցիայի շրջանակներում կատարված, այն պետք է համապատասխանի կրկնակի չափանիշի.
ա/ ազատությունից զրկելը պետք է իրավաբանորեն օրինական լինի՝ համաձայն երկրի ներպետական իրավունքի,
բ/ այն պետք է իրավաչափ լինի Կոնվենցիայի մակարդակով, այսինքն՝ համապատասխանի 5-րդ հոդվածի 1-ին մասում սպառիչ թվարկված հանգամանքներին:
Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածը հետապնդում է երեք նպատակ.
1. հռչակել ազատության — անձնական անձեռնմխելիության իրավունքը,
2. սահմանել այն դեպքերը, երբ տվյալ իրավունքը կարող է սահմանափակվել պետական հարկադրանքի միջոցներ կիրառելիս,
3. նախատեսել այն երաշխիքները, որոնք պետք է պահպանվեն օրենքով — որոնցից կարող է օգտվել ազատությունից զրկված անձը:
ՀՀ ներպետական օրենսդրությունը վերարտադրում է Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի բովանդակությունը: ՀՀ Սահմանադրության 18 հոդվածի համաձայն՝ «յուրաքանչյուր ոք ունի ազատության — անձեռնմխելիության իրավունք: Մարդուն չի կարելի ձերբակալել, խուզարկել այլ կերպ, քան օրենքով սահմանված կարգով: Նա կարող է կալանավորվել միայն դատարանի որոշմամբ` օրենքով սահմանված կարգով»: Ինչպես — Կոնվենցիայում, ազատության — անձեռնմխելիության սահմանափակումը հիմնականում կապվում են ձերբակալման — կալանավորման հետ:
Վերը նշված սահմանադրական դրույթն արտացոլված է նա— այլ օրենքներում, օրինակ` ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 9-րդ հոդվածի 2-րդ մասում — 11-րդ հոդվածում, «Բնակչության բժշկական օգնության — սպասարկման մասին» ՀՀ օրենքի 8-րդ հոդվածում, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 131, 133, 134, 348-րդ հոդվածներում — այլն:
Ճյուղային օրենսդրությունում անձի ազատությունը — անձեռնմխելիությունն առավել լայն են մեկնաբանվում: Դրա ներքո հասկացվում են մարդու երաշխավորված ազատությունն ու անձնական անձեռնմխելիությունը, որի մեջ մտնում են.
ա) կյանքը, առողջությունը, մարմնական — սեռական ազատությունը (ֆիզիկական անձեռնմխելիությունը),
բ) պատիվը, արժանապատվությունը, բարոյական ազատությունը (բարոյական անձեռնմխելիությունը),
գ) մարդու հոգեբանությունը, օրինակ` հարցաքննվողի հոգեբանության վրա ազդելու նպատկով անօրինական մեթոդների կիրառումը (հոգեբանական անձեռնմխելիությունը),
դ) անհատական ազատությունը, արտաքին աշխարհի հետ շփվելու հնարավորությունը (անձնական ազատությունն ու անվտանգությունը):
Ազատությունից զրկումն անձի մեկուսացումն է հասարակությունից, ընտանիքից, ծառայողական պարտականությունների կատարման դադարումը, ինչպես նա— իր հայեցողությամբ տեղաշարժվելու — անսահմանափակ թվով անձանց հետ շփվելու անհնարինությունը: Կոնվենցիան նախատեսում է վեց դեպք, երբ անձը կարող է օրենքով նախատեսված կարգով զրկվել ազատությունից: Կոնվենցիայով նախատեսված բոլոր դեպքերն առկա են նա— ՀՀ օրենսդրությունում:
Սակայն ՀՀ օրենսդրությունը նախատեսում է անձին ազատությունից զրկելու կամ նրա ազատությունը սահմանափակելու հետ—յալ դեպքերը.
1/ ՀՀ քր. դատ. օր. 280-րդ հոդվածի համաձայն միայն դատարանի որոշման հիման վրա է կիրառվում քրեադատավարական հարկադրանքի այնպիսի միջոց, որպիսին է «կասկածյալներին, մեղադրյալներին — այն անձանց, որոնց հոգեկան վիճակը թույլ չի տալիս նրանց ներգրավել որպես մեղադրյալ, բժշկական հաստատությունում տեղավորումը՝ դատահոգեբանական կամ դատաբժշկական փորձաքննություն կատարելու համար»: Քրեական օրենքով արգելված արարք կատարած — հասարակության համար վտանգ ներկայացնող անձի անմեղսունակության փաստը հաստատվելու պահից նա կարող է տեղավորվել հոգեբուժական հաստատությունում: Հոգեբուժական հաստատությունում տեղավորելը թույլատրվում է քննիչի պատճառաբանված որոշմամբ, որը հաստատում է դատարանը /քր. դատ. օր. 459-րդ հոդված/: Միաժամանակ ՀՀ քր. դատ. օր. 138-րդ հոդվածի 2-րդ մասը սահմանում է, որ կալանքի տակ պահելու ժամկետի մեջ հաշվակցվում է այն ժամկետը, երբ անձը գտնվել է բժշկական հաստատությունում՝ քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի որոշմամբ, հիվանդանոցային փորձաքննություն, ինչպես նա— քրեական գործով վարույթի ընթացքում հայտնաբերված ժամանակավոր հիվանդագին հոգեկան խանգարումից բուժում անցնելու ընթացքում, այդ թվում՝ կասկածյալի — մեղադրյալի նկատմամբ բժշկական բնույթի հարկադրական միջոցներ կիրառելիս:
2/ ՀՀ քր. դատ. օր. 228-րդ հոդվածի 5-րդ մասի համաձայն քննիչն իրավունք ունի խուզարկության կամ առգրավման վայրում գտնվող անձանց արգելել հեռանալու այդ տեղից, ինչպես նա— հաղորդակցվելու միմյանց — այլ անձանց հետ՝ մինչ— քննչական գործողության ավարտը:
3/ ՀՀ օրենսդրությամբ նախատեսված է նա— ազատությունից զրկելու —ս մեկ դեպք: Այն կիրառվում է զինված ուժերում՝ որպես կարգապահական տույժ: ՀՀ կառավարության 1996թ. օգոստոսի 12-ի որոշմամբ հաստատված՝ ՀՀ զինված ուժերի կարգապահական կանոնադրության 54-րդ կետով նախատեսված է մեկուսացում կարգապահական մեկուսարանում՝ ժամկետային ծառայության զինծառայողների համար մինչ— 10 օր, իսկ պայմանագրային ծառայողների համար՝ մինչ— 7 օր ժամանակով: Նշված կարգապահական տույժը նշանակելու իրավունք ունեն զինվորական միավորումների հրամանատարները՝ սկսած վաշտի հրամանատարից:
Ենթասպաների մեկուսացումն իրականացվում է մինչ— 7 օր, իսկ սպաներինը՝ մինչ— 5 օր ժամկետով: Գնդապետի կոչում ունեցող, ինչպես նա— գնդի — բրիգադի հրամանատարները մեկուսացման ենթակա չեն:
Կարծում ենք, այստեղ առկա է Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի — ՀՀ Սահմանադրության 18-րդ հոդվածի պահանջների խախտում, համաձայն որոնց` անձը կարող է կալանավորվել միայն դատարանի որոշման հիման վրա: Սակայն կոնվեցիան վավերացնելիս Հայաստանի Հանրապետությունը այդ կապակցությամբ վերապահում է արկ:
4. ՀՀ վարչական իրավախախտումների մասին օրենսգրքով նախատեսված է ազատությունից զրկելու —ս երկու դեպք.
ա/ վարչական ձերբակալում,
բ/ վարչական կալանք:
Վարչական ձերբակալումն իրականացվում է օրենքով նախատեսված մարմինների կողմից վարչական ձերբակալման մասին արձանագրությամբ:
Վարչական իրավախախտում կատարած անձի վարչական ձերբակալումը կարող է տ—ել 3 ժամից ոչ ավելի, իսկ բացառիկ դեպքերում կարող են սահմանվել այլ ժամկետներ: Դատախազի թույլտվությամբ այն կարող է երկարացվել մինչ— 10 օր /ՀՀ վարչական օրենսգրքի 262 հոդված/:
Վարչական կալանքը՝ որպես վարչական տույժ, սահմանվում — կիրառվում է բացառիկ դեպքերում վարչական իրավախախտումների առանձին տեսակների համար՝ մինչ— 15 օր ժամանակով: Վարչական կալանքը նշանակում է դատարանը: Վարչական կալանք չի կարող կիրառվել հղի կանանց, մինչ— 12 տարեկան երեխաներ ունեցող կանանց, 18 տարին չլրացած անձանց, առաջին — երկրորդ խմբերի հաշմանդամների նկատմամբ:
Վարչական օրենսդրությունը մանրամասն չի կարգավորում վարչական ձերբակալման հիմքերը, պայմանները, ձերբակալվածի իրավունքները:
Կոնվենցիայի պահանջներին չի համապատասխանում օրենքի այն դրույթը, ըստ որի` դատախազի սանկցիայով վարչական ձերբակալումը կարող է երկարացվել մինչ— 10 օր ժամանակով, եթե իրավախախտողները չունեն իրենց անձը հաստատող փաստաթղթեր:
Քրեական օրենսդրությունը պատասխանատվություն է նախատեսում անձին ապօրինի ձերբակալելու կամ կալանավորելու համար /ՀՀ քր. օր-ի 348 հոդված/:
Քրեական պատասխանատվություն է նախատեսվում մարդուն առ—անգելու, մարդկանց առ—տրի համար /ՀՀ քր. օր. 132,133-րդ հոդվածներ/:
Քրեական պատասխանատվություն է նախատեսվում պատանդ վերցնելու համար /ՀՀ քր. օր. 218 հոդված/:
Քրեական օրենսգիրքը պատասխանատվություն է նախատեսում նա— անձին հոգեբուժական հիվանդանոցում ապօրինի տեղավորելու կամ պահելու համար /ՀՀ քր. օր. 134 հոդված/:
Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 1-ին մասի a կետը վերաբերում է դատարանի մեղադրական դատավճռով ազատազրկման դատապարտված անձանց կալանքի տակ պահելու դեպքերին: Ընդհանուր կանոնի համաձայն՝ կոնկրետ հանցագործության կատարման համար անձը մեղավոր է ճանաչվում, իսկ դատարանի նշանակած պատիժը կիրառվում է միայն դատավճիռն օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո: Սակայն դա չի նշանակում, որ վերաքննության կամ վճռաբեկության կարգով գործի քննությանն սպասող անձինք ապօրինի են պահվում կալանքի տակ: Միաժամանակ, հնարավոր է նա—, որ ամբաստանյալի արդարացման դեպքում նրա ձերբակալումն ու նախնական կալանքը լինեն օրինական: Մինչ— դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը կալանքի կիրառումը նպատակ է հետապնդում ապահովել դատավճռի հետագա կատարումը:
ՀՀ օրենսդրության համաձայն մինչ— մեղադրական դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելն անձին կալանքի տակ պահելը համարվում է օրինական, սակայն վերաքննության կամ վճռաբեկության կարգով գործի քննությանը նախորդող ժամկետը ներառվում է անազատության մեջ պահելու հետ կապված պատժի ժամկետի մեջ:
2003թ. օգոստոսի 1-ից ուժի մեջ մտած ՀՀ քրեական օրենսգիրքն ընդլայնել է անձին ազատությունից զրկելու կամ նրա ազատությունը սահմանափակելու հետ կապված պատիժների ցանկը: Դրա մեջ են մտնում կալանքը, կարգապահական գումարտակում պահելը, ազատազրկումը որոշակի ժամկետով — ցմահ ազատազրկումը: Օրենքով սահմանված դեպքերում — կարգով հանրային աշխատանքները — ուղղիչ աշխատանքները կարող են փոխարինվել կալանքով կամ որոշակի ժամկետով ազատազրկմամբ:
«Իրավասու դատարան» հասկացությունն անհրաժեշտ է դիտարկել երկու տեսակետից.
1/ դատարանակազմական, այսինքն՝ քրեական գործի քննությունը — լուծումը պետք է իրականացվի օրենքով սահմանված կարգով ստեղծված անկախ — անկողմնակալ դատարանի կողմից,
2/ դատավարական, այն է՝ յուրաքանչյուր անձ պետք է իրավունք ունենա իր գործի քննությունն իրականացնել այն դատարանի կամ դատավորի կողմից, որին այն ընդդատյա է173:
ՀՀ օրենսդրությամբ նախատեսվում է, որ դատարանի իրավասությունը, նրա կողմից քրեական դատավարության իրականացման կարգը չեն կարող կամայականորեն փոփոխվել առանձին գործերի կամ անձանց կամ որոշակի իրավիճակի համար, կամ որ—է ժամանակահատվածով: Ոչ ոքի չի կարելի զրկել իր գործն այն դատարանում — այն դատավորի կողմից քննելու իրավունքից, որոնց ընդդատությանն այն վերապահված է օրենքով` ՀՀ քր. դատ. օր-ի 24-րդ հոդվ. 4-րդ — 5-րդ մասերով. ՀՀ քր. դատ. օր-ով մանրամասնորեն կարգավորված են ընդդատության հարցերը, մասնավորապես, առաջին ատյանի, վերաքննիչ — վճռաբեկ դատարաններին ընդդատյա քրեական գործերը, քրեական գործերի տարածքային ընդդատությունը, ընդդատության որոշումը քրեական գործերը միացնելիս, գործն իր վարույթն ընդունած դատարանի կողմից քրեական գործի հանձնումն ըստ ընդդատության, քրեական գործի ընդդատությունը փոխելը — այլն:
Կոնվենցիայի քննարկվող դրույթին է առնչվում նա— այլ երկրում դատապարտված անձի պատժի կրումը ՀՀ-ում, երբ նա այդ նպատակով տեղափոխվել է Հայաստան: Նման դեպքերում պատիժը Հայաստանում կրելու համար հիմք են հանդիսանում այլ պետությունների հետ ՀՀ կնքած՝ դատապարտյալների փոխանակման միջազգային պայմանագրերը:
Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 1-ին մասի b կետն օրինական ձերբակալման կամ կալանավորման երկու պայման է նախատեսում.
1/ դատարանի օրինական որոշման չկատարումը, որն անձի վրա դնում է որոշակի պարտավորություններ,
2/ անձի վրա օրենքով դրված ցանկացած պարտավորության կատարումն ապահովելու նպատակով:
Եվրոպական դատարանի վճիռներում առաջին պայմանի կիրառումը կապվում է այնպիսի պարտավորությունների կատարման հետ, ինչպիսիք են հայրությունը հաստատելու նպատակով արյունը փորձաքննության վերցնելը, անձի մեղսունակությունը կամ գործունակությունը որոշելու համար հոգեբույժի եզրակացությունն ստանալը — այլն, երբ անձը կամավոր չի կատարում այդ գործողությունները: Որոշակի բարդություն է ներկայացնում երկրորդ պայմանում ամրագրված դրույթը: Այն չպետք է հասկանալ լայն իմաստով, քանի որ իրավունքի նորմերի սովորական պահպանումը չի կարող ապահովվել այդ ձ—ով: ՀՀ օրենսդրությունը Եվրոպական կոնվենցիային համապատասխան արգելում է անձին զրկել ազատությունից միայն այն հիմքով, որ նա չի կարող կատարել իր պայմանագրային պարտավորությունները /4-րդ արձանագրության 1-ին հոդված/: «Օրենքով նախատեսված ցանկացած պարտավորության կատարման ապահովման նպատակով» հասկացությունը վերաբերում է այն դեպքերին, երբ օրենքը թույլատրում է անձի ձերբակալումը կամ կալանավորումն այն նպատակով, որպեսզի նրան պարտավորեցնի կատարել ճիշտ — կոնկրետ պարտավորությունը, որը նա չի կատարել:
ՀՀ օրենսդրությամբ դատարանի օրինական որոշման չկատարումը հազվադեպ է հանգեցնում անձի ձերբակալման կամ կալանավորման: Քաղաքացիաիրավական ոլորտում դատարանի որոշման չկատարումը հանգեցնում է ոչ թե ձերբակալման կամ կալանավորման, այլ գույքային սանկցիաների կամ դատական ակտերի հարկադիր կատարման: Սակայն հնարավոր են նա— այլ իրավիճակներ, օրինակ, քաղաքացուն անգործունակ կամ սահմանափակ գործունակ ճանաչելու գործերի վարույթում քաղաքացու հոգեկան խանգարման վերաբերյալ հիմնավոր կասկածների առկայության դեպքում դատարանը նրա հոգեկան վիճակը պարզելու համար նշանակում է դատահոգեբուժական փորձաքննություն: Դատահոգեբուժական փորձաքննության անցկացումից այն անձի ակնհայտ խուսափելու դեպքում, որի նկատմամբ անգործունակ ճանաչելու վերաբերյալ գործ է հարուցվել, դատարանը որոշում է կայացնում քաղաքացուն հարկադիր կարգով դատահոգեբուժական փորձաքննության ուղարկելու մասին /ՀՀ քաղ. դատ. օր. 170-րդ հոդված/, ինչը Կոնվենցիայի տերմինաբանությամբ հավասարազոր է ձերբակալմանը կամ կալանքին:
Ինչ վերաբերում է օրենքով սահմանված ցանկացած պարտականության կատարման ապահովման նպատակով իրականացվող ձերբակալմանը կամ կալանավորմանը, ապա այստեղ ՀՀ-ում կիրառվող հարկադրանքի ոլորտն ավելի նեղ է: Օրինակ, եթե վկան կամ տուժողը քրեական գործի քննության ընթացքում առանց հարգելի պատճառի չի ներկայանում վարույթն իրականացնող մարմնի կանչով, ապա նա կարող է բերման ենթարկվել /քր. դատ. օր. 153-րդ հոդված/, ինչը, սակայն, չի նույնանում ձերբակալման կամ կալանավորման հետ:
Ըստ Եվրոպական դատարանի մեկնաբանությունների՝ Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 1-ին մասի c կետի ձ—ակերպումը բովանդակում է ձերբակալման կամ կալանավորման երեք հիմք.
ա/ իրավախախտում կատարելը,
բ/ իրավախախտման կատարումը կանխելը,
գ/ իրավախախտում կատարած անձի թաքնվելը կանխելը:
Բոլոր երեք հիմքերով կատարած ձերբակալումը կամ կալանավորումը պետք է հետապնդի մեկ որոշակի նպատակ, այն է՝ որպեսզի անձը կանգնի իրավասու մարմնի առջ—: Այսպիսի երաշխիքը ներառում է բոլոր այն իրավախախտումները, որոնք թույլ են տալիս ձերբակալման կամ կալանավորման կիրառում: Միաժամանակ, Կոնվենցիայում հիշատակվող կասկածները պետք է անպայման լինեն հիմնավորված, սակայն դա չի նշանակում, որ կատարված իրավախախտման մեջ անձի մեղքն այդ պահին պետք է անվերապահորեն — լիովին ապացուցված լինի:
ՀՀ քրեադատավարական օրենսդրությամբ նախատեսված ձերբակալման — կալանավորման հիմքերն ավելի ընդարձակ են, քան Կոնվենցիայում նշվածները: ՀՀ քր. դատ. օր-ը սահմանում է ձերբակալման հասկացությունը, պայմանները, տեսակները /հոդված 128/, ձերբակալման հիմքերը /հոդված 129/, ինչպես նա— ձերբակալման ժամկետները:
Անձի ձերբակալումը, ըստ ՀՀ օրենսդրության, համարվում է դատավարական հարկադրանքի միջոց:
Ձերբակալումն անձին արգելանքի վերցնելն է, նրան հետաքննության մարմին կամ վարույթն իրականացնող մարմին բերելը, համապատասխան արձանագրություն կազմելը — այդ մասին նրան հայտնելն է՝ օրենքով որոշված վայրերում — պայմաններում արգելանքի տակ կարճաժամկետ պահելու համար (ՀՀ քր. դատ. օր-ի 128 հոդվածի 1-ին մաս):
Ինչպես եր—ում է օրենքում տրված ձերբակալման բնորոշումից, կասկածյալի ձերբակալումը բաղկացած է միմյանց հաջորդող հետ—յալ գործողություններից.
1/ անձին արգելանքի վերցնելը, այսինքն՝ նրան ազատությունից փաստացի հարկադրական զրկելը,
2/ նրան հետաքննության մարմին կամ վարույթն իրականացնող մարմին բերելը,
3/ ձերբակալման արձանագրություն կազմելը,
4/ կազմված արձանագրության մասին ձերբակալված անձին հայտարարելը:
Ձերբակալման դատավարական նշանակությունը, նախ — առաջ, դրս—որվում է նրանում, որ դրա կիրառման պահից անձն ստանում է կասկածյալի կարգավիճակ, դառնում է քրեական դատավարության սուբյեկտ — օժտվում է համապատասխան իրավունքներով ու պարտականություններով (ՀՀ քր. դատ. օր-ի 62 — 63-րդ հոդվածներ):
Քրեադատավարական օրենքը ձերբակալման օրինականությունն ու հիմնավորվածությունն ապահովող մի շարք երաշխիքներ է նախատեսում, նշելով, որ այն կարելի է կիրառել միայն որոշակի անձանց նկատմամբ, որպիսիք են՝
1/ այն անձինք, որոնք կասկածվում են այնպիսի հանցագործության մեջ, որի կատարման համար կարող է նշանակվել պատիժ կարգապահական գումարտակում պահելու, կալանքի, որոշակի ժամկետով ազատազրկման կամ ցմահ ազատազրկման ձ—ով,
2/ այն մեղադրյալները, որոնք խախտել են իրենց նկատմամբ կիրառված խափանման միջոցի պայմանները (ՀՀ քր. դատ. օր-ի 128-րդ հոդվածի 2-րդ մաս):
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը, ելնելով ձերբակալման կիրառման դատավարական կարգից, այն դասակարգում է 2 խմբի.
1/ ձերբակալում հանցանք կատարելու մեջ անմիջականորեն ծագած կասկածանքի հիման վրա,
2/ ձերբակալում քրեական հետապնդման մարմնի որոշման հիման վրա (ՀՀ քր. դատ. օր-ի 128-րդ հոդվածի 3-րդ մաս):
Հանցանք կատարելու մեջ կասկածվողը կարող է ձերբակալվել միայն հետաքննություն կատարող անձի, քննիչի, դատախազի կողմից այդ կասկածանքը հաստատվող հիմքերի առկայության դեպքում:
Համաձայն ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 128-րդ հոդվածի 1-ին մասի, այդ հիմքերն են.
1/ անձը բռնվել է քրեական օրենքով արգելված արարք կատարելիս կամ այն կատարելուց անմիջապես հետո,
2/ ականատեսն ուղղակի մատնանշում է տվյալ անձին որպես քրեական օրենքով արգելված արարք կատարողի,
3/ տվյալ անձի կամ նրա հագուստի վրա, նրա կողմից օգտագործվող այլ իրերի վրա, նրա մոտ կամ նրա բնակարանում կամ տրանսպորտային միջոցում հայտնաբերվել են քրեական օրենքով արգելված արարքի կատարմանը նրա առնչությունը վկայող բացահայտ հիմքեր,
4/ կան այլ հիմքեր հանցանքի կատարման մեջ կասկածելու անձին, որը դեպքի վայրից կամ քրեական վարույթն իրականացնող մարմնից թաքնվելու փորձ է կատարել կամ չունի բնակության մշտական վայր, կամ բնակվում է այլ վայրում, կամ որի ինքնությունը պարզված չէ:
Ձերբակալումը չի կարող տ—ել 72 ժամից ավելի, — այդ ժամկետը երկարացման ենթակա չէ: Ձերբակալված անձին 72 ժամվա ընթացքում պետք է մեղադրանք առաջադրվի: Նշված ժամկետում կասկածյալին մեղադրանք կարող է չառաջադրվել, եթե նա արգելանքի վերցվելու պահից 72 ժամվա ընթացքում իր նկատմամբ անազատության մեջ պահելու հետ չկապված խափանման միջոց կիրառելու կամ խափանման միջոց չընտրելու հետ—անքով ազատվել է արգելանքից (ՀՀ քր. դատ. օր-ի 129-րդ հոդվածի 2-րդ մաս): Անազատության մեջ պահելու հետ չկապված խափանման միջոց ընտրելու դեպքում անձը կասկածյալի վիճակում կարող է պահվել ոչ ավելի քան, 7 օր՝ խափանման միջոց ընտրելու մասին որոշումը նրան հայտարարելու պահից (ՀՀ քր. դատ. օր-ի 62-րդ հոդվածի 2-րդ մաս):
Քրեական դատավարության օրենսգիրքը նախատեսում է, որ անձը կարող է ձերբակալվել նա— քրեական հետապնդման մարմնի որոշման հիման վրա: Այդպիսի որոշում կարող է կայացվել այն դեպքում, երբ քրեական գործով հավաքված ապացույցները հիմք են տալիս ենթադրելու, որ անձը կատարել է քրեական օրենքով արգելված արարք — գտնվում է այլ տեղանքում կամ նրա գտնվելու վայրը հայտնի չէ (ՀՀ քր. դատ. օր-ի 130-րդ հոդվածի 1-ին մաս):
Հանցագործության մեջ կասկածվող անձից բացի ձերբակալումը կարող է կիրառվել նա— մեղադրյալի նկատմամբ: Դրա համար հիմք է հանդիսանում մեղադրյալի կողմից իր նկատմամբ կիրառված խափանման միջոցի պայմանները խախտելը: Նման պայմաններում քրեական վարույթն իրականացնող մարմինն իրավունք ունի կայացնելու մեղադրյալին ձերբակալելու մասին որոշում միաժամանակ նրա կալանավորման մասին միջնորդություն ներկայացնելով դատարան (ՀՀ քր. դատ. օր-ի 131-րդ հոդվածի 1-ին մաս):
Ձերբակալում հասկացության օրենսդրական ձ—ակերպումը Եվրոպական կոնվենցիայի պահանջներին համապատասխանեցնելու առումով խնդիրներ կան:
Ինչպես վերը նշվեց, ըստ գործող օրենսդրության, որպեսզի անձը համարվի ձերբակալված, նրա նկատմամբ պետք է իրականացված լինեն միմյանց հաջորդող մի շարք գործողություններ, — դրանցից մեկի բացակայության դեպքում անձը ձերբակալվածի կարգավիճակ — դրա հետ կապված իրավունքներ ձեռք չի բերում:
Օրինակ, ՀՀ քր. դատ. օր-ի 63-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 4-րդ կետի համաձայն՝ ձերբակալվածն իրավունք ունի ունենալ պաշտպան այն պահից, երբ նրան ներկայացվում է ձերբակալման մասին քրեական հետապնդման մարմնի որոշումը, ձերբակալման արձանագրությունը կամ խափանման միջոց ընտրելու մասին որոշումը: Այսպիսով, գործող օրենսդրությունն անձի ձերբակալված լինելու հանգամանքը կապի մեջ է դնում որոշակի դատավարական փաստաթղթերի առկայության հետ:
Օրենսդրական նման կարգավորման արդյունքը գործնականում երբեմն հանգում է նրան, որ անձը բերման է ենթարկվում քրեական հետապնդում իրականացնող մարմին, որտեղ պահվում է անազատության մեջ, որպես կանոն, պաշտոնատար անձանց առանձնասենյակներում, հարցաքննվում է որպես վկա, նրան տրվում են իր ապագա մեղադրանքին վերաբերող հարցեր, կատարվում են տարբեր քննչական գործողություններ, իսկ երբեմն էլ այդ ընթացքում ավարտվում է հիմնական ապացույցների ձեռքբերումը, սակայն անձը ձերբակալվածի կարգավիճակ — պաշտպան ունենալու իրավունք ձեռք չի բերում, քանի որ նրան ձերբակալելու մասին արձանագրությունը կազմելը կամ նրան ներկայացնելն «ուշանում է»:
Այս առումով ուշագրավ է Ս. Շահմուրադյանի վերաբերյալ ՀՀ վճռաբեկ դատարանի քրեական — զինվորական գործերով պալատի 2001թ. հուլիսի 13-ի որոշումը, որում պալատը հիմնավորված համարելով, որ քրեական հետապնդում իրականացնող մարմինը, անտեսելով այն հանգամանքը, որ նյութերում կան հայտարարություններ — բացատրություններ Ս. Շահմուրադյանի կողմից Հ. Սուքիասյանից 10.000 ԱՄՆ դոլար կաշառք ստանալու մասին, նրան հարցաքննել է որպես վկա, նրան նախազգուշացրել է ակնհայտ սուտ ցուցմունք տալուց խուսափելու կամ հրաժարվելու համար նախատեսվող քրեական պատասխանատվության մասին — հարցաքննության ընթացքում առաջադրել է հանցագործության կատարման մեջ Ս. Շահմուրադյանին մերկացնող հարցեր: Այդ ընթացքում՝ 2000թ. օգոստոսի 9-ից մինչ— 11-ը, Ս. Շահմուրադյանն ապօրինի պահվել է անազատության մեջ, որով խախտվել են անձի ազատության — անձեռնմխելիության վերաբերյալ ՀՀ քր. դատ. օր-ի 11-րդ հոդվածի պահանջները:
2000թ. օգոստոսի 11-ին նոր միայն Ս. Շահմուրադյանի նկատմամբ կազմվել է ձերբակալման արձանագրություն — հայտարարվել նրան: Դրանից հետո Ս. Շահմուրադյանը պաշտպան ունենալու իրավունք է ստացել:
Պալատը վերը նշվածը համարել է ՀՀ Սահմանադրության 40 հոդվածի պահանջների խախտում, նշելով, որ անձը պաշտպան ունենալու իրավունքից պետք է օգտվի փաստացի ձերբակալված լինելու պահից:
Պալատի մոտեցումը միանգամայն համահունչ է Եվրոպական կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի կիրառման կապակցությամբ Եվրոպական դատարանի դատական նախադեպերին, որոնք ներկայացված են վերը:
Ձերբակալման հետ կապված ներպետական օրենսդրության հիմնական բացթողումներից մեկն էլ այն է, որ վարույթն իրականացնող մարմնի վրա օրենքով չի դրված ձերբակալվածին անհապաղ դատարան տանելու պարտականություն: Միաժամանակ, հարկադրանքի այս միջոցի կիրառման նկատմամբ բացակայում է նա— դատախազական հսկողությունը: Միակ երաշխիքը, որ օրենսդիրը սահմանում է ձերբակալվածի համար, դա ձերբակալման օրինականությունն ու հիմնավորվածությունը դատարան բողոքարկելու հնարավորությունն է /ՀՀ քր. դատ. օր-ի 63-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 17-րդ կետ — 290-րդ հոդվածի 1-ին մաս/, որն օրենսդրությունում անհրաժեշտ մեխանիզմների բացակայության պատճառով կիրառում չի գտնում:
Եվրոպական դատարանի պահանջներին չի համապատասխանում նա— անձին ձերբակալվածի վիճակում 72 ժամ պահելու վերաբերյալ օրենսդրական դրույթը: Եվրոպական դատարանը ողջամիտ է համարում մինչ— 48 ժամը:
Կալանավորման հիմքերը — պայմանները ՀՀ քր. դատ. օր-ով առանձին սահմանված չեն: Դրանք ներառվում են ընդհանուր խափանման միջոցների կիրառման հիմքերի — պայմանների մեջ /ՀՀ քր. դատ. օր. 135-րդ հոդվածի 1-ին — 3-րդ մասեր/: Բացառություն է կազմում նշված հոդվածի 2-րդ մասը, ըստ որի` կալանավորումը — դրա այլընտրանքային խափանման միջոցը մեղադրյալի նկատմամբ կարող են կիրառվել միայն այնպիսի հանցագործության պարագայում, որի համար նախատեսվող ազատազրկման ձ—ով պատժի առավելագույն ժամկետը մեկ տարուց ավելի է, կամ բավարար հիմքեր կան ենթադրելու, որ մեղադրյալը կարող է կատարել 135-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված գործողությունները: Նորմի ամբողջական վերլուծությունը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ որոշակի պայմաններում կալանավորումը կարող է կիրառվել նա— այնպիսի հանցագործության նկատմամբ, որի համար նախատեսվող ազատազրկման ձ—ով պատժի առավելագույն ժամկետը մեկ տարուց պակաս է: Ստացվում է, որ երաշխիքային նորմը ձեռք է բերում դեկլարատիվ բնույթ, թե— չի կարելի միանշանակ ժխտել նա— այն հանգամանքը, որ այդպիսի հանցագործության կատարման մեջ մեղադրվող անձը չի կատարի 135-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված գործողություններից որ—է մեկը:
Պետք է համաձայնել որոշ դատավարագետների արտահայտած կարծիքին, որ նման իրավիճակի առաջացման գլխավոր պատճառն այն է, որ օրենսդիրը կալանավորման կիրառման հիմքում չի դրել հանցագործության ծանրության աստիճանը /թե— ՀՀ քր. դատ. օր-ի 442-րդ հոդվածը սահմանում է, որ «անչափահաս կասկածյալի կամ մեղադրյալի նկատմամբ կալանքը որպես խափանման միջոց կիրառել թույլատրվում է միայն այն դեպքում, երբ նրան վերագրվում է միջին ծանրության, ծանր կամ առանձնապես ծանր հանցանքների կատարում», իսկ կալանավորման կիրառման համար 135-րդ հոդվածով սահմանված ընդհանուրից բացի մասնավոր հիմքեր չեն նախատեսվում: Այս առումով նպատակահարմար է ՀՀ քր. դատ. օրենսգրքում /սակայն ոչ թե խափանման միջոցների կիրառման հիմքերը նախատեսող, այլ կալանավորման կիրառումը կանոնակարգող հոդվածում/ սահմանել, որ խափանման այլ, ավելի մեղմ միջոցի կիրառման անհնարինության դեպքում կալանավորումը կարող է կիրառվել միայն միջին, ծանր կամ առանձնապես ծանր հանցագործությունների կատարման մեջ մեղադրվող անձի նկատմամբ:174 Ինչ վերաբերում է կալանավորման կիրառման մասնավոր հիմքերի օրենսդրական ամրապնդմանը, ապա այն բավականին հաջող կարգավորված է ՌԴ քր. դատ. օրենսգրքով: Մասնավորապես, հիմք ընդունելով ՌԴ քր. դատ. օր-ի 108-րդ հոդվածի 1-ին մասի բովանդակությունը, կարելի է սահմանել, որ բացառիկ դեպքերում կալանավորումը կարող է կիրառվել նա— ոչ մեծ ծանրության հանցագործության կատարման մեջ մեղադրվող անձի նկատմամբ, եթե առկա է հետ—յալ հանգամանքներից որ—է մեկը՝
1/ մեղադրյալը չունի մշտական բնակության վայր ՀՀ տարածքում,
2/ պարզված չէ նրա ինքնությունը,
3/ նա խախտել է նախկինում ընտրված խափանման միջոցի պայմանները,
4/ նա թաքնվել է քրեական վարույթն իրականացնող մարմնից:
Նշված չորս դեպքերը բացառություն են ընդհանուր կանոնից, ինչը նպատակ է հետապնդում ոչ մեծ ծանրության հանցագործությունների գործերով խուսափել չհիմնավորված — կամայական կալանավորումներից: Դրա հետ մեկտեղ, օրենսդրական նման կարգավորումը բխում է նա— արդարադատության շահերից, այն հաշվով, որպեսզի ապահովվի պատժի անխուսափելիությունը կատարված հանցագործության համար:
ՀՀ գործող քրեական դատավարության օրենսգիրքը մեղադրյալին վերագրվող արարքի բնույթն ու վտանգավորության աստիճանը չի դիտում որպես խափանման միջոցի կիրառման ինքնուրույն հիմք: Այն միայն դասվում է խափանման միջոցների, այդ թվում՝ նա— կալանավորման կիրառման պայմանների թվին: Ինչ վերաբերում է Եվրոպական կոնվենցիային, ապա 5-րդ հոդվածի 1-ին մասի c կետի բովանդակությունից հետ—ում է, որ անձի օրինական կալանավորումը կամ ձերբակալումը կարող է կատարվել այն նկատառումով, որ նա կանգնի իրավասու մարմնի առջ—՝ հիմնավոր կերպով կասկածվելով իրավախախտում կատարելու մեջ, կամ այն դեպքում, երբ հիմքեր կան ենթադրելու, որ անհրաժեշտ է կանխել նրա կողմից իրավախախտում կատարելը, կամ այն կատարելուց հետո նրան խանգարել թաքնվելու: Նման ձ—ակերպումը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ Կոնվենցիան սահմանափակում է ինչպես օրինական կալանավորման /ձերբակալման/ նպատակը /անձը պետք է կանգնի իրավասու մարմնի առջ—/, այնպես էլ հիմքերը, որոնցից առանձնացվում են իրավախախտում կատարելու մեջ հիմնավոր կասկածը կամ, ինչպես հաճախ նշվում է Եվրոպական դատարանի վճիռներում՝ ողջամիտ կասկածը: Ողջամիտ կասկածի առկայությունը ենթադրում է այնպիսի հանգամանքների կամ տվյալների գոյություն, որոնք կարող են համոզել օբյեկտիվ դիտարկողին, որ հնարավոր է, որ կոնկրետ անձը հանցագործություն է կատարել175: Սա կամայական կալանավորման /ձերբակալման/ կանխման էական երաշխիքներից մեկն է: Դրա հետ մեկտեղ, պարտադիր չէ, որ կասկածներ հարուցող փաստերը կամ տվյալները լինեն նույն կարգի, ինչ որ հիմնավոր դատապարտման համար անհրաժեշտ տվյալները: Այդ խնդիրը լուծվում է քրեական գործի քննության հաջորդ փուլերում: Ողջամիտ կասկածի առկայությունը կամ բացակայությունը, վերջին հաշվով, կախված է կոնկրետ գործի հատուկ հանգամանքներից: Սակայն կասկածը կարող է հիմնավոր համարվել միայն այն դեպքում, երբ դրա հիմքում ընկած փաստերն ու տեղեկությունները կասկածվող անձին օբյեկտիվորեն կապում են ենթադրյալ հանցագործության հետ, այսինքն՝ պետք է լինեն ապացույցներ առ այն, որ տվյալ անձի կողմից կատարված գործողություններն ուղղակիորեն մատնացույց են անում նրա առնչությունը իրավախախտմանը176: Ինչպես եր—ում է նշված հոդվածի մեկնաբանություններից, պետության միջազգային պարտավորություններն ամեն—ին չեն խոչընդոտում, որպեսզի կատարված հանցագործության ծանրության աստիճանը կալանավորման կիրառման ինքնուրույն հիմք հանդիսանա:
Գործնականում —ս հանցագործության ծանրության աստիճանը բավականին ծանրակշիռ փաստարկ է կալանավորումը որպես խափանման միջոց կիրառելու համար: Չնայած այն հանգամանքին, որ կալանավորում կիրառելու վերաբերյալ քրեական հետապնդման մարմնի միջնորդության — դատարանի որոշման հիմքում դրվում են օրենքում սահմանված ստանդարտ ձ—ակերպումներ, գերակշռող մեծամասնությամբ խափանման այս միջոցի կիրառումն իրականում պայմանավորված է այն մտավախությամբ, որ արարքի ծանրության աստիճանը — դրա համար ապագայում կիրառվելիք խիստ քրեական պատիժը լուրջ շարժառիթներ են գործի քննությանն ու լուծմանը էապես հակազդելու համար: Ստացվում է, որ կալանավորման կիրառման հիմքում դրվում են ոչ թե օրենքում նշված հիմքերը, այլ հենց հանցագործության ծանրության շարժառիթը: Չի կարելի ժխտել այն հանգամանքը, որ մեղադրյալին մեղսագրվող հանրորեն վտանգավոր արարքը — դրա կատարման հանգամանքները կարող են վկայել անձի հասարակական խիստ վտանգավորության մասին: Եթե անձը մեղադրվում է /բնականաբար, բավարար ապացույցների համակցության պայմաններում/ քաղաքացիների — ամբողջությամբ վերցրած հասարակության անվտանգության դեմ ուղղված մի շարք հանցագործությունների կատարման նպատակով հանցավոր կազմակերպություն /խմբավորում/ ստեղծելու մեջ /օրինակ՝ ահաբեկչություն, բանդիտիզմ — այլն/, ապա նման փաստն ինքնին հիմքեր է տալիս ենթադրելու, որ մեղադրյալը, մնալով ազատության մեջ, կարող է շարունակել իր հանցավոր գործունեությունը, թաքնվել գործի քննությունը վարող իրավասու մարմիններից կամ օգտագործել հնարավոր բոլոր միջոցները գործի քննությանը հակազդելու համար: Եվրոպական կոնվենցիայի դրույթները /մասնավորապես, 5-րդ հոդվածի 1-ին մասի c կետը/ չպետք է կիրառվեն կամ մեկնաբանվեն այն առումով, որ ավելորդ դժվարություններ ստեղծեն կազմակերպված հանցավորության դեմ պետության կողմից պայքարի գործընթացում արդյունավետ միջոցների օգտագործման համար: Միաժամանակ, վերը նշված ծանր հանցագործությունների դեպքում կալանավորման կիրառման չափանիշները չպետք է ինքնաբերաբար տարածվեն հանրորեն վտանգավոր այլ արարքների վրա: Միայն արարքի ծանրության հիմքով կալանավորման կիրառման դեպքում պետք է անվերապահորեն պահպանվեն խափանման այս միջոցի օրինականությունն ու հիմնավորվածությունը ապահովող բոլոր երաշխիքները /պետք է ակնհայտ լինի տվյալ անձի առնչությունը հանցագործությանը, ապահովվի կալանավորման օրինականության — հիմնավորվածության դատական ստուգումը — այլն/:
Հօգուտ ներկայացվող դիրքորոշման է խոսում նա— արտասահմանյան որոշ երկրների քրեադատավարական օրենսդրության վերլուծությունը: Մասնավորապես, Ֆրանսիայի քր. դատ. օր-ի 144-րդ հոդվածի համաձայն՝ ի թիվս այլ հիմքերի, ժամանակավոր կալանավորումը կարող է կիրառվել նա— այն դեպքում, երբ դա հասարակական կարգին հանցագործությամբ պատճառված վնասը վերացնելու միակ միջոցն է՝ կապված դրա ծանրության, կատարման հատուկ հանգամանքների կամ հասցված վնասի էական լինելու հետ: Գերմանիայի քր. դատ. օր-ի 112-րդ հոդվածը սահմանում է, որ «կալանավորումը կիրառվում է, եթե մեղադրյալը լրջորեն կասկածվում է հանցագործության կատարման մեջ — կան կալանավորման հիմքեր, սակայն մեղադրյալը կարող է կալանավորվել նա— դրա համար անհրաժեշտ հիմքերի բացակայության պայմաններում, եթե դա կապված է որոշակի ծանր հանցագործության կատարման մեջ կասկածվելու կամ նույն բնույթի արարքի կրկնակի կատարման վտանգի հետ» 112a/:177
Ի դեպ, ՀՀ վճռաբեկ դատարանի քրեական — զինվորական գործերով պալատն այդ ուղղությամբ համապատասխան պրակտիկա է ձ—ավորել:
Պալատը Ա.Հակոբյանի վերաբերյալ որոշման մեջ նշել է. «Գործի նյութերից եր—ում է, որ մեղադրյալ Ա.Հակոբյանին շարունակվում է վերագրվել առանձնապես ծանր հանցագործության վերաբերյալ մեղադրանք /ՀՀ քր. օր-ի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 6-րդ կետ/, որի համար օրենսդիրը նախատեսում է նա— պատժի առավելագույն չափ՝ ցմահ ազատազրկում: Այդ պայմաններում դատարանի հետ—ությունն այն մասին, որ նա գտնվելով ազատության մեջ՝ կարող է թաքնվել քրեական վարույթն իրականացնող մարմնից, խուսափել պատասխանատվությունից, հիմնավոր է, քանի որ նրան վերագրվող արարքի բնույթը — հասարակական վտանգավորության աստիճանը մեծացնում են նրա՝ պատժից — պատասխանատվությունից խուսափելու հավանականությունը»178:
Նման մոտեցում է դրս—որվել նա— մի շարք այլ գործերով:
Վերը նշվածից կարելի է եզրակացնել, որ այս հարցի օրենսդրական կարգավորման անհրաժեշտությունը բխում է պրակտիկայի պահանջներից — չի հակասում անձի՝ հանրաճանաչ իրավունքների պաշտպանության միջազգային չափանիշներին: Նպատակահարմար է օրենսդրորեն սահմանել, որ հիմնավոր կասկածների առկայության դեպքում քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը, հաշվի առնելով խափանման միջոցների կիրառման ընդհանուր պայմանները, կարող է կալանավորում կիրառել, եթե անձը մեղադրվում է ծանր կամ առանձնապես ծանր հանցագործության կատարման մեջ179: Օրենսդրական նման կարգավորման տրամաբանությունը պայմանավորված է կալանավորման կիրառման հետ կապված մեկ այլ իրավական երաշխիքով՝ այն, որ տվյալ խափանման միջոցը կարող է կիրառվել միայն մեղադրյալի նկատմամբ, այսինքն՝ այն անձի, որի նկատմամբ որոշում է կայացված որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին:
ՀՀ Սահմանադրության 18, ՀՀ քր. դատ. օր-ի 11-րդ հոդվածների համաձայն երկրում անձը կարող է կալանավորվել միայն դատարանի որոշմամբ: Այսինքն՝ առանց դատարանի որոշման անձին կալանքի տակ պահելը անթույլատրելի է: Օրենսդրական այդ կարգավորումը նա— Եվրոպական կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի հիմնարար պահանջն է: Սակայն ՀՀ քր. դատ. օր-ի 138-րդ հոդվածի 3-րդ մասը հակասության մեջ է գտնվում Սահմանադրության — քր. դատ. օր-ի վերը նշված նորմերի հետ՝ ամրագրելով, որ «Քրեական գործով մինչդատական վարույթում կալանքի տակ պահելու ժամկետի ընթացքը կասեցվում է այն օրը, երբ դատախազը քրեական գործն ուղարկում է դատարան, կամ մեղադրյալը կամ նրա պաշտպանը ծանոթանում են գործի նյութերին»: Այսպիսով, ստացվում է, որ գործի նյութերին ծանոթանալու փուլում մեղադրյալն անժամկետ, առանց դատարանի որոշման կարող է գտնվել կալանքի տակ: Ընդ որում, այդ փուլում նա առանց դատարանի որոշման կարող է գտնվել անժամկետ կալանքի տակ ոչ միայն այն ընթացքում, երբ ինքն է ծանոթանում գործի նյութերին, այլ նա— այն ընթացքում, երբ գործով անցնող մյուս մեղադրյալներն են ծանոթանում գործի նյութերին:
Եվրոպական դատարանը, Ժեսիուսն ընդդեմ Լիտվայի գործով անդրադառնալով նման իրավիճակին, արձանագրել է, որ Լիտվայի նախկին քր. դատ. օր-ի 226 հոդվածի 6-րդ կետը /այն ամբողջությամբ համապատասխանում է գործող ՀՀ քր. դատ. օր-ի 138 հոդվածի 3-րդ մասին/ կալանք է թույլատրում այնպիսի հիմքերով, որոնք ընդհանուր առմամբ խորթ են 5-րդ հոդվածի 1-ին կետին — արձանագրել է Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 1-ին կետի, խախտում180:
ՀՀ քր. դատ. օր-ը մանրամասն կարգավորում է կալանավորման կիրառման դատավարական կարգն ու կալանքի տակ պահելու ժամկետները: Մտահոգության տեղիք է տալիս ՀՀ քր. դատ. օր-ի 138-րդ հոդվածի 6-րդ մասը, ըստ որի՝ դատարանում գործի քննության ընթացքում մեղադրյալին կալանքի տակ պահելու առավելագույն ժամկետ չի սահմանվում: Դա նշանակում է, որ գործը դատարան հանձնելուց հետո կալանքի ժամկետը չի հոսում, — դատարանը կարող է անձին կալանքի տակ պահել մինչ— քրեական գործի վերջնական լուծումը: Նման կարգավորումը հակասում է Եվրոպական դատարանի դիրքորոշմանը, համաձայն որի՝ կալանքի ժամկետը դատարանում —ս ենթակա է սահմանափակման: Ուստի անհրաժեշտ է դատարանում գործի քննության ընթացքում —ս կալանքի առավելագույն ժամկետ սահմանել:
Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 1-ին մասի d կետի կիրառման հետ կապված Եվրոպական դատարանը ելնում է այն հանգամանքից, որ անչափահասների նկատմամբ ցանկալի է չկիրառել չափահասների համար նախատեսված հարկադրանքի սովորական միջոցներ — իրականացնել սոցիալական ուղղվածություն ունեցող արդարադատություն՝ առավել պարզեցված ընթացակարգով: Անթույլատրելի է նախնական կալանքի վայրերում անչափահասներին պահել չափահասների հետ մեկտեղ, իսկ անչափահասի նկատմամբ կալանքի կիրառումը պետք է իրականացվի այնպիսի ռեժիմով, որը բարենպաստ ազդեցություն կունենա նրա վերադաստիարակման վրա:
ՀՀ-ում քրեական պատասխանատվության ենթակա են այն անչափահասները, որոնց 16 տարին լրացել է նախքան հանցագործություն կատարելը: Օրենքով սահմանված որոշ հանցագործությունների համար անչափահասները կարող են քրեական պատասխանատվության ենթարկվել, եթե մինչ— հանցանք կատարելը լրացել է նրանց 14 տարին /քր. օր. 24-րդ հոդվածի 2-րդ մաս/: Առաջին անգամ ոչ մեծ կամ միջին ծանրության հանցանք կատարած անչափահասը դատարանի կողմից կարող է ազատվել քրեական պատասխանատվությունից, եթե դատարանը գտնի, որ նրա ուղղվելը հնարավոր է դաստիարակչական բնույթի հարկադրական միջոցների կիրառմամբ: ՀՀ քր. օր-ի 93-րդ հոդվածի համաձայն՝ ոչ մեծ կամ միջին ծանրության հանցանք կատարած անչափահասը կարող է պատժից ազատվել, եթե դատարանը գտնի, որ պատժի նպատակներին կարելի է հասնել նրան անչափահասների հատուկ ուսումնադաստիարակչական կամ բժշկադաստիարակչական հաստատություններում տեղավորելու միջոցով: Օրենսդրական նման կարգավորումը բխում է Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 1-ին մասի d կետից: Անչափահասների ձերբակալումը — կալանավորումն իրականացվում է օրենքով սահմանված ընդհանուր կարգով: Չնայած ՀՀ քր. դատ. օր-ում առանձին գլուխ է նվիրված անչափահասների գործերով վարույթի առանձնահատկություններին, սակայն շատ հարցեր այստեղ պատշաճ կարգավորում չեն ստացել: Բացի դրանից, ՀՀ քր. դատ. օր-ի 442-րդ հոդվածից հետ—ում է, որ կալանավորումը՝ որպես խափանման միջոց, կարելի է կիրառել ոչ միայն անչափահաս մեղադրյալի, այլ նա—՝ կասկածյալի նկատմամբ: Հոդվածի այդ պահանջը մարդասիրական չի կարող համարվել, մանավանդ որ այն հակասության մեջ է մտնում ՀՀ քր. դատ. օր-ի 134-րդ հոդվածի 3-րդ մասի հետ, ըստ որի՝ կալանավորումը — գրավը կարող են կիրառվել միայն մեղադրյալի նկատմամբ:
ՀՀ դատարանների կողմից իրականացվող դատական պրակտիկան ցույց է տալիս, որ դատարաններն անչափահասների նկատմամբ որպես կալանքը խափանման միջոց ընտրելիս՝ ղեկավարվում են ՀՀ քր. դատ. օր-ի 134-րդ հոդվածի 3-րդ մասի պահանջով, — կալանավորումը՝ որպես խափանման միջոց, ընտրում են միայն մեղադրյալ անչափահասների նկատմամբ կամ օրենքի հակասությունը լուծվում է հօգուտ մարդու, որը համահունչ է Կոնվենցիայի պահանջներին:
ՀՀ քր. դատ. օր-ի 442-րդ հոդվածը սահմանում է, որ «թույլատրվում է անչափահաս կասկածյալի կամ մեղադրյալի նկատմամբ կալանքը որպես խափանման միջոց կիրառել միայն այն դեպքում, երբ նրան վերագրվում է միջին ծանրության, ծանր կամ առանձնապես ծանր հանցանքների կատարում»: Կարծում ենք, որ անչափահասների նկատմամբ կալանավորումը՝ որպես խափանման միջոց, ընտրելու համար պետք է նախատեսվեն ավելի կոշտ պայմաններ: Մասնավորապես, ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի կողմից 1985թ. նոյեմբերի 29-ին 40/33 բանաձ—ով հաստատված՝ Անչափահասների նկատմամբ իրականացվող արդարադատության նվազագույն չափորոշիչ կանոնների /Պեկինյան կանոններ/ 13-րդ հոդվածը պահանջում է, որ կալանավորումն անչափահասների նկատմամբ պետք է կիրառվի որպես ծայրահեղ միջոց — կարճ ժամանակահատվածի ընթացքում: Այդ պատճառով օրենքով պետք է սահմանվի, որ անչափահասի նկատմամբ կալանավորումը կարող է կիրառվել միայն այն դեպքում, երբ նա մեղադրվում է ծանր կամ առանձնապես ծանր հանցագործության կատարման մեջ:
Գտնում ենք, որ նման բացառություն պետք է նախատեսվի նա— անչափահասին ձերբակալելու դեպքում: Կար—որ է նա— նշել, որ ՀՀ-ում անչափահասների գործերով դատարաններ չկան — նույնիսկ բացակայում է առանձին դատավորների մասնագիտացումը:
Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 1-ին մասի e կետը թույլ է տալիս անձին ազատությունից զրկել վարակիչ հիվանդությունների տարածումը կանխելու նպատակով, ինչպես նա— հոգեկան հիվանդներին, ալկոհոլամոլների, թմրամոլներին — թափառաշրջիկներին:
Եվրոպական դատարանը սահմանել է երեք չափանիշ, որոնց առկայությունը բավարար է անձի ազատության այնպիսի սահմանափակման համար, ինչպիսին է հարկադրաբար հոգեբուժարան տեղավորելը: Այդ չափանիշներն են՝
1/ գիտության տվյալների վրա հիմնված բժշկական ախտորոշումը,
2/ հիվանդության սրվածությունը, որը հիվանդին դարձնում է վտանգավոր ինչպես իր, այնպես էլ շրջապատի համար,
3/ հոգեբուժարան տեղավորել այնքան ժամանակ, քանի դեռ պահպանվում է հոգեկան խանգարվածությունը:
Եվրոպական դատարանի պահանջներից մեկն այն է, որ դատարանի կողմից պարբերական վերահսկողություն իրականացվի այդպիսի հիվանդների վիճակի նկատմամբ:
ՀՀ օրենսդրությամբ վարակիչ հիվանդություններ կրող անձանց, հոգեկան հիվանդների, ալկոհոլամոլների — թափառաշրջիկների ձերբակալման կամ կալանավորման հարցերը պատշաճ կարգավորված չեն: ՀՀ օրենսդրությունը վարչական պատասխանատվություն /տուգանք/ է սահմանում վեներական հիվանդությամբ տառապող այն անձանց համար, ովքեր խուսափում են բժշկական զննումից — կանխարգելիչ բուժումից, ինչպես նա— նրանց համար, ովքեր թաքցնում են վեներական հիվանդությամբ վարակվելու աղբյուրը — վարակի վտանգ առաջացնող հիվանդների հետ շփումը /ՀՀ վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ օրենսգրքի 45 — 46-րդ հոդվածներ/: ՀՀ քրեական օրենսգիրքը պատասխանատվություն է նախատեսում մարդու իմունային անբավարարության վիրուսի հարուցիչով վարակելու /հոդված123/ — վեներական հիվանդությամբ կամ այլ սեռավարակներով վարակելու /հոդված 124/ համար:
Այս հարցն իր ընդհանուր կարգավորումն է ստանում «Բնակչության բժշկական օգնության — սպասարկման մասին» ՀՀ օրենքում: Ըստ այդ օրենքի 16-րդ հոդվածի՝ «առանց մարդու կամ նրա օրինական ներկայացուցչի համաձայնության թույլատրվում է իրականացնել բժշկական օգնություն — սպասարկում մարդու կյանքին սպառնացող վտանգի, ինչպես նա— շրջապատի համար վտանգ ներկայացնող հիվանդությունների դեպքում՝ ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված կարգով»: Սակայն այս առումով ՀՀ օրենսդրությունը թերի է: Օրենքով սահմանված չէ այն հիվանդությունների շրջանակը, որոնք շրջապատի համար վտանգավոր են համարվում, ինչպես նա— նախատեսված չէ այդ հիվանդություններով տառապող անձանց հարկադիր բուժման ենթարկելու կարգ:
Հոգեկան հիվանդները կարող են հարկադրաբար տեղափոխվել հոգեբուժարան — հարկադրաբար բուժման ենթարկվել: Սա ըստ էության նույնացվում է կալանքի հետ: ՀՀ քաղ. դատ. օր-ի համաձայն քաղաքացու՝ հոգեբուժական հիվանդանոցային հարկադիր բուժման վերաբերյալ դիմում տալու իրավունք ունի այն հոգեբուժական հաստատության տնօրինությունը, որում բուժվում է քաղաքացին՝ նրան հոգեբուժական հաստատություն տեղավորելու պահից 72 ժամվա ընթացքում: Դիմումին կցվում է հոգեբուժական հաստատությունում անձի հետագա գտնվելու անհրաժեշտության վերաբերյալ բժիշկ-հոգեբույժների հանձնաժողովի պատճառաբանված եզրակացությունը: Քաղաքացին իրավունք ունի մասնակցելու դատական նիստին: Եթե հոգեբուժական հաստատությունից ստացված տեղեկությունների համաձայն անձի հոգեկան վիճակը թույլ չի տալիս նրան մասնակցել դատական նիստին, ապա դատավորը դիմումը քննում է հոգեբուժական հաստատությունում: Դիմումի քննությանը պարտադիր է այն հոգեբուժական հաստատության ներկայացուցչի, որի նախաձեռնությամբ գործ է հարուցվել, ինչպես նա— այն անձի ներկայացուցչի մասնակցությունը, որի նկատմամբ լուծվում է բուժման հարցը /քաղ. դատ. օր-ի 174-177 հոդվածներ/: Սակայն օրենսդրությամբ կարգավորված չեն հոգեբուժարանում գտնվող անձանց նկատմամբ հետագա դատական վերահսկողություն իրականացնելու հարցերը:
ՀՀ քր. դատ. օր-ը սահմանում է, որ բժշկական բնույթի հարկադրական միջոցները դատարանը կիրառում է այն անձանց նկատմամբ, ովքեր քրեական օրենքով արգելված արարքը կատարել են անմեղսունակ վիճակում, եթե այդ անձինք շարունակում են վտանգավոր լինել հասարակության համար /450-րդ հոդվածի 1-ին մաս/:
Ինչ վերաբերում է ալկոհոլամոլներին, թմրամոլներին ու թափառաշրջիկներին, ապա ՀՀ օրենսդրությունն այդ անձանց համապատասխան հաստատություններում տեղավորելու վերաբերյալ որ—է կարգ չի նախատեսում, ինչն առանձին դեպքերում կարող է հանգեցնել Կոնվենցիայով երաշխավորված նրանց իրավունքների ու օրինական շահերի ոտնահարման: «Ոստիկանության մասին» ՀՀ օրենքը միայն սահմանում է, որ ոստիկանությունը պարտավոր է բժշկական հիմնարկներ բերման ենթարկել հարկադիր բուժումից խուսափող անձանց, առողջապահական մարմինների հետ համատեղ, իրավախախտումների կանխարգելման նպատակով, հսկողություն ապահովել այն անձանց նկատմամբ, ովքեր տառապում են հոգեկան հիվանդությամբ, ալկոհոլամոլությամբ, թմրամոլությամբ, ինչպես նա— շրջապատի համար վտանգ ներկայացնող այլ հիվանդություններով /10-րդ հոդվածի 3-րդ — 4-րդ կետեր/: Բացի դրանից, ոստիկանությունն իրավունք ունի ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված կարգով — դեպքերում բժշկական հիմնարկներ կամ ներքին գործերի հատուկ ընդունիչ կայաններ հասցնել — մինչ— սթափվելն այնտեղ պահել հարբած վիճակում հասարակական վայրերում գտնվող այն անձանց, ովքեր կորցրել են ինքնուրույն տեղաշարժվելու կամ շրջապատում կողմնորոշվելու ունակությունը կամ կարող են վնաս պատճառել շրջապատին: Կարող է վերոհիշյալ հիմնարկներ կամ կայաններ հասցնել — պահել նա— բնակության մշտական վայր չունեցող թափառաշրջիկներին կամ ինքնությունը չպարզված անձանց /22-րդ հոդվածի 1-ին կետ/:
Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 1-ին մասի f կետը երաշխավորում է, որ ձերբակալումը կամ կալանավորումը չեն կարող այլ նպատակ ունենալ, քան արգելել կոնկրետ օտարերկրացու մուտքը երկիր կամ նրա վտարման կամ հանձնման մասին որոշում ընդունելը: ՀՀ քրեական օրենսգիրքը պատասխանատվություն է նախատեսում պետական սահմանն ապօրինի հատելու համար /հոդված 329/: ՀՀ վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ օրենսգիրքը պատասխանատվություն է նախատեսում սահմանամերձ գոտի մուտք գործելու — այնտեղ բնակվելու կանոնները խախտելու /հոդված 200/, ինչպես նա— օտարերկրյա քաղաքացիների՝ ՀՀ-ում գտնվելու, ինչպես նա— ՀՀ տերիտորիայով տրանզիտորով անցման կանոնները խախտելու /հոդված 201/ համար: Նույն օրենսգրքի 262-րդ հոդվածի 2-րդ մասը սահմանում է, որ սահմանային ռեժիմը կամ ՀՀ պետական սահմանի անցման կետերի ռեժիմը խախտող անձինք կարող են ձերբակալվել մինչ— երեք ժամ տ—ողությամբ՝ արձանագրություն կազմելու համար, իսկ անհրաժեշտության դեպքում ինքնությունը — իրավախախտման հանգամանքները պարզելու համար՝ մինչ— 3 օր ժամանակով, ձերբակալման պահից 24 ժամվա ընթացքում այդ մասին գրավոր հաղորդելով դատախազին, կամ դատախազի սանկցիայով՝ մինչ— 10 օր ժամանակով, եթե իրավախախտողները չունեն իրենց անձը հաստատող փաստաթղթեր:
Ինչ վերաբերում է հանձնմանը, ապա այդ հարցերը կարգավորվում են ՀՀ քր. օր-ի 16-րդ հոդվածով — ՀՀ քր. դատ. օր-ի 54-րդ գլխով: Մասնավորապես, ՀՀ քր. դատ. օր-ը կանոնակարգում է հանձնելուց հրաժարվելու /հոդված 481/, հանձնելու համար արգելանքի վերցնելու /հոդված 484/, նախքան հանձնելու մասին պահանջը ստանալը կալանավորելու կամ ձերբակալելու /հոդված 485/, ձերբակալված կամ կալանավորված անձին ազատելու /հոդված 486/, հանձնված անձի քրեական հետապնդման սահմանների /հոդված 490/, ինչպես նա— հանձնված անձին փոխանցելու, կրկնակի հանձնման — տարանցիկ փոխադրման /491-493 հոդվածներ/ հետ կապված հարցերը:
Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 2-րդ մասով սահմանված երաշխիքում առանցքային նշանակություն ունի «անհապաղ» տերմինը, որը կիրառվում է նա— նույն հոդվածի 3-րդ մասում: Եվրոպական պրակտիկան հանգում է նրան, որ այս դեպքում անհապաղությունը չպետք է գերազանցի 6 ժամը: Միաժամանակ Եվրոպական դատարանը գտնում է, որ այս կանոնը տարածվում է ոչ միայն կալանավորման, այլ— ձերբակալման վրա:
ՀՀ քր. դատ. օր-ի համաձայն՝ յուրաքանչյուր ձերբակալվածի կամ կալանավորվածի անհապաղ հաղորդվում են ձերբակալության կամ կալանավորման հիմքերը, ինչպես նա— այն հանցագործության փաստական հանգամանքները — իրավաբանական որակումը, որի կատարման մեջ նա կասկածվում կամ մեղադրվում է /11-րդ հոդվածի 4-րդ մաս/: Ձերբակալված կամ կալանավորված անձանց իրավունքների պաշտպանության երաշխիքները սահմանված են քր. դատ. օր-ի 63, 65, 128, 211-րդ — այլ հոդվածներով: Թե— ՀՀ քր. դատ. օր.-ի 128-րդ հոդվածը սահմանում է ձերբակալման հասկացությունը, սակայն չի նշում, թե անձին հետաքննության մարմին կամ վարույթն իրականացնող մարմին բերելուց հետո որքան ժամանակի ընթացքում պետք է կազմվի — նրան հայտարարվի ձերբակալման արձանագրությունը: Օրենսդրական այդ բացը հնարավորություն է տալիս շրջանցելու կասկածանքի կամ ձերբակալման հիմքերի մասին անհապաղ տեղյակ պահելու պարտականության կատարումը:
Ինչ վերաբերում է կալանավորման հիմքերը հայտնելուն, ապա նման իրավունքից օգտվում է միայն մեղադրյալը, որին արդեն հայտնի է իրեն առաջադրված մեղադրանքի էությունը: Սակայն դրանից բացի մեղադրյալին պետք է առանձին պարզաբանվեն նա— կալանավորման հիմքերը, քանի որ, նախ՝ դրանք չեն համընկնում մեղադրանքի էության հետ —, բացի դրանից, մեղադրյալը կարող է — կալանավորման պահին տեղեկացված չլինել մեղադրանքի էության մասին, օրինակ, գտնվել է փախուստի մեջ:
Վարչական կարգով կալանքը՝ որպես վարչական տույժի միջոց կիրառելու դեպքում, դատարանը տվյալ անձին հայտնում է նրա կողմից կատարված վարչական իրավախախտման — նրա նկատմամբ կիրառվող վարչական պատասխանատվության միջոցի մասին: Վարչական ձերբակալման մասին կազմվում է արձանագրություն, որում նշվում է այն կազմելու ժամանակաթիվն ու տեղը, արձանագրություն կազմող անձի պաշտոնը, անունը, հայրանունը, ազգանունը, տեղեկություններ ձերբակալված անձի մասին, ձերբակալման ժամանակը, տեղը — հիմքերը: Արձանագրությունը ստորագրում են այն կազմող պաշտոնատար անձը — ձերբակալվածը: Արձանագրությունն ստորագրելուց ձերբակալվածի հրաժարվելու դեպքում դրանում այդ մասին նշում է կատարվում:
ՀՀ օրենսդրությամբ չի կարգավորվում Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 1-ին մասով սահմանված հիմքերով ձերբակալման կամ կալանավորման ենթակա այլ անձանց /հոգեկան հիվանդներ, ալկոհոլամոլներ, թափառաշրջիկներ/ ազատությունից զրկելու կարգը՝ այդ թվում նրանց տրամադրվող երաշխիքների առումով:
Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 3-րդ մասով նախատեսված երաշխիքը տարածվում է միայն նույն հոդվածի 1-ին մասի c կետի վրա: Ըստ Կոնվենցիայի մեկնաբանությունների՝ ձերբակալման ողջամիտ ժամկետ է համարվում մինչ— չորս օրը, որի ընթացքում անձը պետք է տարվի դատավորի մոտ:
ՀՀ քրեադատավարական օրենսդրությունը ձերբակալման — կալանավորման կիրառման վերաբերյալ նախատեսում է տարբեր դատավարական կարգ: Հետաքննության մարմնի, քննիչի կամ դատախազի կողմից ձերբակալված անձը դատարան չի տարվում: Ձերբակալումը չի կարող տ—ել արգելանքի վերցնելու պահից 72 ժամից ավելի: Այդ ընթացքում նրան պետք է մեղադրանք առաջադրվի — կալանքն ընտրվի որպես խափանման միջոց կամ կասկածյալը պետք է ազատ արձակվի:
Հայտնի է, որ քրեադատավարական օրենսդրությունը կալանավորման կիրառման համար սահմանել է նախնական դատական վերահսկողություն: Մինչդատական վարույթում մեղադրյալի նկատմամբ կալանավորումը կիրառվում է միայն դատարանի որոշմամբ՝ քննիչի կամ դատախազի պատճառաբանված միջնորդության հիման վրա /քր. դատ. օր-ի 136-րդ հոդվածի 2-րդ մաս/: Նման իրավական կարգավորումը թելադրված է ՀՀ Սահմանադրության 18 հոդվածով, իսկ սահմանադրական նորմի բովանդակությունն իր հերթին պայմանավորված է ՀՀ ստանձնած միջազգային պարտավորություններով:
Եվրոպական կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 3-րդ մասի բովանդակությունից հետ—ում է, որ յուրաքանչյուր ձերբակալված կամ կալանավորված անձ անհապաղ տարվում է դատավորի կամ այլ պաշտոնատար անձի մոտ, որն օրենքով լիազորված է դատական գործառույթներ իրականացնել, — իրավունք ունի դատաքննության ենթարկվել ողջամիտ ժամկետի ընթացքում կամ ազատվել մինչ— դատաքննությունը:
ՀՀ քր. դատ. օր-ի 285-րդ հոդվածի 3-րդ մնսի լուծելով կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու վերաբերյալ միջնորդության քննարկման դատական նիստին մեղադրյալի մասնակցության հարցը, նշում է. «դատական նիստին, որպես կանոն, պետք է ներկա գտնվի անազատության մեջ գտնվող մեղադրյալը: Դատարանն իրավունք ունի դատական նիստին կանչել տուժողին — նրա ներկայացուցչին, մեղադրյալին — նրա օրինական ներկայացուցչին»:
Օրենքի այս դրույթը հակասության մեջ է մտնում Եվրոպական կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 3-րդ մասի պահանջի հետ, ըստ որի՝ «ձերբակալված կամ կալանավորված յուրաքանչյուր ոք անհապաղ տարվում է դատավորի կամ այլ պաշտոնատար անձի մոտ»:
Հետ—աբար, անազատության մեջ գտնվող մեղադրյալին՝ իրեն կալանավորելու վերաբերյալ միջնորդության քննարկմանը մասնակից դարձնելը պետք է համարել պարտադիր:
Բացի դրանից, օրենքը հստակ չի սահմանում ազատության մեջ գտնվող մեղադրյալի իրավունքը՝ ներկա գտնվելու իր նկատմամբ կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու մասին միջնորդության քննության դատական նիստին: Սահմանելով, որ դատարանն իրավունք ունի դատական նիստին կանչելու մեղադրյալին, օրենսդիրը չի հստակեցնում, որ մեղադրյալի մասին է խոսքը՝ ազատության, թե՝ անազատության մեջ գտնվողի, թե մի—նույն գործով անցնող այլ մեղադրյալների: Եթե խոսքը ազատության մեջ գտնվող մեղադրյալի մասին է, ապա օրենքի տեքստից բխում է, որ դատական նիստին նրա մասնակցության իրավունքը կարող է իրականացվել միայն դատարանի հայեցողությամբ:
Նշված հոդվածում առկա անորոշություններն ու անհստակությունները հաճախ կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու դատական նիստին մեղադրյալի մասնակցությունը չապահովելու — դրանով Կոնվենցիայով երաշխավորված նրա իրավունքների խախտման պատճառ է հանդիսանում: Այսպես. Եր—ան քաղաքի Արաբկիր — Քանաքեռ-Զեյթուն համայնքների առաջին ատյանի դատարանում կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու մասին միջնորդությանը մեղադրյալի մասնակցությունը կազմել է 32%, իսկ Արմավիրի մարզի առաջին ատյանի դատարանում՝ 33%: Իսկ անազատության մեջ գտնվող մեղադրյալների մասնակցությունը՝ կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելիս, կազմել է 94%181:
Կալանավորումը որպես խափանման միջոց ընտրելու մասին դատական նիստին մեղադրյալների 68%-ի չմասնակցությունը հիմնականում պայմանավորված է այն դեպքերով, երբ քննիչը կամ դատախազը դատարան են դիմում քննությունից թաքնված մեղադրյալի նկատմամբ կալանքը որպես խափանման միջոց կիրառելու միջնորդությամբ: Նման պարագայում մեղադրյալը կալանավորվում է դատարանի որոշմամբ, սակայն առանց դատարանի առջ— կանգնելու: Այդ պրակտիկան կարող է հակասել Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 3-րդ կետի պահանջներին:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը սպառիչ թվարկում է այն դեպքերը, երբ մեղադրյալը պարտադիր պետք է ազատվի կալանքից: Քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի համապատասխան որոշման հիման վրա մեղադրյալը կալանքից ենթակա է ազատման, եթե՝
1. կարճվել է համապատասխան քրեական գործի վարույթը կամ նրա նկատմամբ դադարեցվել է քրեական հետապնդումը,
2. դատարանը դատապարտյալին նշանակել է պատիժ, որը կապված չէ ազատազրկման, կարգապահական գումարտակում պահելու կամ կալանքի հետ,
3. քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը պարզել է անձի կալանքի տակ պահելու անհրաժեշտության բացակայությունը,
4. լրացել — չի երկարացվել կալանավորման մասին որոշում կայացնելիս կալանքի տակ պահելու՝ դատարանի կողմից սահմանված ժամկետը,
5. լրացել է անձին կալանքի տակ պահելու՝ օրենքով սահմանված առավելագույն ժամկետը,
6. մուծված է անձին կալանքից ազատելու համար դատարանի կողմից նշանակված գրավը /ՀՀ քր. դատ. օր-ի 142-րդ հոդվածի 1-ին մաս/:
ՀՀ քր. դատ. օր-ի 142-րդ հոդվածի 2-րդ մասը թվարկում է այն դեպքերը, երբ կալանքի տակ պահելու վայրի վարչակազմի ղեկավարն ինքն է պարտավոր որոշում ընդունել անձին անհապաղ կալանքից ազատելու մասին: Դրանք են.
1. լրացել — չի երկարացվել կալանավորման մասին որոշում կայացնելիս կալանքի տակ պահելու՝ դատարանի կողմից սահմանված ժամ կետը,
2. լրացել է անձին կալանքի տակ պահելու օրենքով նախատեսված առավելագույն ժամկետը,
3. մուծված է անձին կալանքից ազատելու համար դատարանի կողմից նշանակված գրավը:
Կալանքի տակ պահելու վայրի վարչակազմի ղեկավարը պարտավոր է մեղադրյալին անմիջապես ազատել կալանքից նա— այն դեպքում, երբ ստացվել է որպես խափանման միջոց այն վերացնելու կամ փոփոխելու մասին քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի որոշման պատճենը /ՀՀ քր. դատ. օր-ի 142-րդ հոդվածի 3-րդ մաս/:
Եթե քրեական գործի վարույթը կարճվել է կամ անձի նկատմամբ դադարեցվել է քրեական հետապնդումը, ինչպես նա— եթե դատարանը դատապարտյալի նկատմամբ նշանակել է ազատազրկման, կարգապահական գումարտակում պահելու կամ կալանքի հետ չկապված պատիժ, դատարանը նրան կալանքից ազատում է անմիջապես դատական նիստերի դահլիճում /ՀՀ քր. դատ. օր-ի 142-րդ հոդվածի 3-րդ մաս/:
Որպես լրացուցիչ երաշխիք սահմանվում է նա—, որ կալանքից ազատված անձը չի կարող նորից կալանավորվել նույն մեղադրանքով, եթե չեն հայտնաբերվել նոր էական հանգամանքներ, որոնք վարույթն իրականացնող մարմնին հայտնի չէին մեղադրյալին կալանքից ազատելու պահին /ՀՀ քր. դատ. օր-ի 142-րդ հոդվածի 4-րդ մաս/:
Օրենսդրի կողմից կալանավորված անձին կալանքից անհապաղ ազատելու դեպքերի հստակ թվարկումն անձի ազատության — անձնական անձեռնմխելիության իրավունքի ապահովման երաշխիքներից է:
Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 4-րդ մասը նախատեսում է դատավարական իրավունք, որը երաշխավորում է դատարանի մատչելիությունը՝ իրավական ընթացակարգ սկսելու համար: Այստեղ, փաստորեն, խոսքը վերաբերում է habeas corpus ինստիտուտին՝ դատական վերահսկողություն ձերբակալման — կալանավորման նկատմամբ, որը տարածվում է 5-րդ հոդվածի 1-ին մասում թվարկված բոլոր դեպքերի վրա:
Այս դրույթի վերաբերյալ հարցերը քննարկվել են համապատասխան մասերի — կետերի վերլուծության ընթացքում: Ինչ վերաբերում է դատավճռի հիման վրա ազատությունից զրկելուն /1-ին մաս a կետ/, որպես խափանման միջոց կալանքը կիրառելուն կամ երկարաձգելուն, որոնք թույլատրվում են միայն դատարանի որոշմամբ /1-ին մասի c կետ/, ինչպես նա— անձին հոգեբուժական հիվանդանոց տեղավորելուն, որը նույնպես քննարկվում է դատարանի կողմից /1-ին մասի e կետ/, ապա 4-րդ մասով պահանջվող ձերբակալման կամ կալանավորման օրինականության նկատմամբ դատական վերահսկողությունն արդեն իսկ ներառված է դատարանի կողմից որոշումներ ընդունելու գործընթացի մեջ: Բացի դրանից, կալանքը ընտրելու կամ այն երկարաձգելու վերաբերյալ որոշումները կարող են բողոքարկվել վերաքննիչ դատարան /քր. դատ. օր. 287-րդ հոդված/: Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 1-ին մասի c կետի հիման վրա կատարված ձերբակալումը կասկածյալը կարող է բողոքարկել դատարան ՀՀ քր. դատ. օր. 290-րդ հոդվածի կարգով:
Գործնականում հարց է առաջանում, թե արդյո՞ք մեղադրյալի նկատմամբ խափանման միջոցը կալանք ընտրելու կամ չընտրելու — խափանման միջոց կալանքի ժամկետը երկարացնելու կամ կալանքի ժամկետի երկարացումը մերժելու վերաբերյալ առաջին ատյանի դատարանի — վերաքննիչ դատարանի օրինական ուժի մեջ մտած, ինչպես նա— վերաքննիչ դատարանի օրինական ուժի մեջ չմտած որոշումները կարող են բողոքարկվել ՀՀ վճռաբեկ դատարան: Այդ հարցն իր կարգավորումն է գտել ՀՀ վճռաբեկ դատարանի իրավասությունը սահմանող ՀՀ քր. դատ. օր-ի 403-րդ հոդվածում, ուր ասված է՝ «Վճռաբեկության կարգով վերանայվում են առաջին ատյանի դատարանի — վերաքննիչ դատարանի՝ օրինական ուժի մեջ չմտած դատավճիռները — որոշումները»:
Նշված հոդվածի շարադրանքից հետ—ում է, որ օրենսդիրը Վճռաբեկ դատարանում բողոքարկվող որոշումների մեջ բացառություն, այդ թվում՝ խափանման միջոց կալանքի որոշման բողոքարկման վերաբերյալ, չի նախատեսում:
Հետ—աբար, խափանման միջոց կալանքի վերաբերյալ որոշումները ցանկացած ելքով կարող են բողոքարկվել ՀՀ վճռաբեկ դատարանում: Այդ առումով ՀՀ քր. դատ. օր-ի 288-րդ հոդվածի — 403-րդ հոդվածի միջ— հակասություն չպետք է տեսնել, քանի որ ՀՀ քր. դատ. օր-ի 278-րդ հոդվածը, որը մինչդատական վարույթում դատական վերահսկողության ոլորտը սահմանող ընդհանուր դրույթի հոդվածն է, ամրագրել է, որ անձի սահմանադրական իրավունքները — ազատությունները սահմանափակող դատավարական հարկադրանքի միջոցները կիրառելու վերաբերյալ որոշումները կարող են վերանայվել վերադաս դատարանի կողմից՝ դատախազի, միջնորդություն հարուցած մարմնի, այն անձանց կամ նրանց ներկայացուցիչների բողոքի հիման վրա, որոնց շահերը շոշափվում են:
Իսկ ՀՀ քրեական — զինվորական գործերով վերաքննիչ դատարանը վերադաս է համարվում առաջին ատյանի դատարանի նկատմամբ, ՀՀ վճռաբեկ դատարանը վերադաս է համարվում ինչպես առաջին ատյանի դատարանների, այնպես էլ վերաքննիչ դատարանի նկատմամբ: Այդ հանգամանքը պայմանավորված է ինչպես օրենսդրի կողմից «վերադաս դատարան» հասկացության ուղղակի մատնանշումով, այնպես էլ դատական ատյաններից յուրաքանչյուրին տրված իրավասությունների շրջանակով:
Խափանման միջոց կալանքի հետ կապված հարցերով վերաքննիչ դատարանի օրինական ուժի մեջ չմտած որոշման դեմ բողոքներ կարող են բերել դատախազը, մեղադրյալը, նրա պաշտպանը կամ օրինական ներկայացուցիչը:
Իսկ օրինական ուժի մեջ մտած առաջին ատյանի դատարանի — վերաքննիչ դատարանի որոշումների դեմ բողոք կարող են բերել ՀՀ գլխավոր դատախազը — նրա տեղակալները, հատուկ արտոնագիր ունեցող — Վճռաբեկ դատարանում գրանցված փաստաբանները՝ ՀՀ քր. դատ. օր-ի 404-րդ հոդվածում սահմանված կարգով:
Կալանավորված քաղաքացուն դատական երեք ատյաններում բողոքարկման իրավունք ընձեռելը կար—որ երաշխիք է Կոնվենցիայով — ներպետական օրենսդրությամբ կարգավորված անձի ազատության ու անձեռնմխելիության իրավունքի ապահովման գործում:
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը, քննելով մեղադրյալին կալանավորելու կամ կալանքի տակ պահելու ժամկետը երկարացնելու վերաբերյալ բողոքը, արդյունքում կայացնում է ՀՀ քր. դատ. օր-ի 288-րդ հոդվածի 5-րդ մասում թվարկված որոշումներից որ—է մեկը՝ վերջնական դատական ստուգման ենթարկելով առաջին ատյանի դատարանի — վերաքննիչ դատարանի կայացրած որոշումների օրինականությունն ու հիմնավորվածությունը:
Օրենսդրությունն ուղղակիորեն չի նախատեսում ՀՀ քաղ. դատ. օր-ով նախատեսված ընթացակարգով հոգեբուժական հիվանդանոցներում տեղավորված առանձին անձանց նկատմամբ խելամիտ ժամկետներում հետագա դատական վերահսկողություն: Որ—է կարգ /այդ թվում բողոքարկման առումով/ սահմանված չէ ալկոհոլամոլներին, թմրամոլներին — թափառաշրջիկներին ձերբակալելու — հատուկ հաստատություններում տեղավորելու կապակցությամբ:
Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 5-րդ մասի կիրառման պրակտիկայի համաձայն՝ վնասը հատուցվում է ցանկացած դեպքում, երբ կալանքը կամ ձերբակալումն իրականացվում է Կոնվենցիայի պահանջների խախտմամբ: Տուժողը պետք է ապացուցի, որ ձերբակալման կամ կալանավորման հետ—անքով իրեն պատճառվել է նյութական կամ բարոյական վնաս: Եթե անձը ցանկանում է ստանալ ձերբակալման կամ կալանավորման արդյունքում պատճառված վնասի հատուցում, ապա նա պետք է համանման պահանջ ներկայացնի տվյալ պետության դատավարության մակարդակով:
ՀՀ քրեադատավարական օրենսդրությունը նախատեսում է, որ արդարացվածն իրավունք ունի պահանջել իրեն անօրինական ձերբակալման, կալանավորման, որպես մեղադրյալ ներգրավելու — դատապարտման հետ—անքով պատճառված գույքային վնասի հատուցում՝ ամբողջ ծավալով, հաշվի առնելով իրական հնարավոր բաց թողնված օգուտները:
Օրենքն արդարացված է համարում այն անձին, որի նկատմամբ քրեական հետապնդումը դադարեցվել է կամ քրեական գործով վարույթը կարճվել է ՀՀ քրեական դատավարական օրենսգրքի 35 հոդվածի 1-ին մասի 1-3 կետերով (երբ բացակայում է հանցակազմը կամ արարքի մեջ հանցակազմ չկա, կամ վնաս պատճառած արարքը քրեական օրենքով համարվում է օրինաչափ) — 2-րդ մասով նախատեսված որ—է հիմքով (եթե չի ապացուցվել մեղադրյալի մասնակցությունը կատարված հանցագործությանը — սպառված են նոր ապացույցներ ձեռք բերելու հնարավորությունները) կամ երբ մեղադրյալի նկատմամբ կայացվել է արդարացման դատավճիռ (ՀՀ քր. դատ. օր-ի 66-րդ հոդված):
Համաձայն նշված հոդվածի՝ արդարացվածը, որպես հատուցում, իրավունք ունի պահանջել իրեն անօրինական ձերբակալման, կալանավորման, որպես մեղադրյալ ներգրավելու — դատապարտման հետ—անքով պատճառված գույքային հատուցում՝ ամբողջ ծավալով, հաշվի առնելով իրական հնարավոր բաց թողնված օգուտները: Մասնավորապես, արդարացվածն իրավունք ունի ստանալ աշխատավարձը, թոշակը, նպաստները, այլ եկամուտները, որոնցից նա զրկվել է, գույքի բռնագրավմամբ առգրավված կամ գույքի վրա կալանք դնելու հետ—անքով պատճառված վնասը, վճարված դատական ծախսերը, փաստաբանին վճարված գումարները, դատավճիռն ի կատար ածելիս վճարված կամ առգրավված տուգանքը:
Արդարացվածն իրավունք ունի նա— վերականգնվել նախկին աշխատանքում, իսկ դրա անհնարինության դեպքում՝ ստանալ համարժեք աշխատանք կամ նախկին աշխատանքը կորցնելու հետ—անքով պատճառված վնասի դրամական փոխհատուցում, ազատազրկման, կալանքի կամ ազատության սահմանափակման ձ—ով պատիժ կրելը կամ կարգապահական գումարտակում պահվելու ժամանակը բոլոր տեսակի աշխատանքային ստաժների մեջ հաշվառում, հետ ստանալ զբաղեցրած բնակելի տարածքը, իսկ դրա անհնարինության դեպքում՝ ստանալ բնակմակերեսին — գտնվելու վայրին համարժեք բնակելի տարածք, զինվորական — այլ կոչումների վերականգնում՝ հաշվի առնելով երկարամյա ծառայությունը:
Ինչպես նա— արդարացվածի պահանջով դատարանը կամ քննությունն իրականացնող մարմինը պարտավոր են անձին արդարացնելու մասին երկշաբաթյա ժամկետում հայտնել անձի նախկին — ներկա աշխատանքի, ուսման, բնակության վայր: Լրատվության միջոցը, որը հրապարակել է քրեական գործով կասկածյալին կամ մեղադրյալին նշավակող տեղեկություններ, պարտավոր է մեկ ամսվա ընթացքում հայտնել գործով կայացված վերջնական որոշման մասին, իսկ քրեական հետապնդման մարմինը պարտավոր է գրավոր ներողություն հայցել արդարացվածից:
Ընդ որում, արդարացվածի մահվան կամ անգործության դեպքում պահանջի իրավունքն անցնում է նրա մոտակա հերթի ժառանգներին:
ՀՀ քաղ. օր-ի 1064-րդ հոդվածը սահմանում է, որ ապօրինի դատապարտելու, քրեական պատասխանատվության ենթարկելու, որպես խափանման միջոց կալանք կամ չբացակայելու մասին ստորագրություն կիրառելու, վարչական տույժի ենթարկելու հետ—անքով պատճառված վնասը, օրենքով սահմանված կարգով, ամբողջ ծավալով հատուցում է Հայաստանի Հանրապետությունը, անկախ հետաքննության, նախաքննության, դատախազության — դատարանի պաշտոնատար անձանց մեղքից:
Չնայած այդ հոդվածում նշվում է, թե վերը նշված հիմքերով պատճառված վնասը հատուցվում է «օրենքով սահմանված կարգով», սակայն Հայաստանում դեռ—ս նման օրենք չի ընդունվել:
Մնում է այս հարցում առայժմ ղեկավարվել ԽՍՀՄ ԳԽՆ 1981թ. մայիսի 18-ի հրամանագրով — դրանով հաստատված կանոնադրությամբ, այնքանով, որքանով դրանք չեն հակասում ՀՀ քաղաքացիական օրենսդրությանը182:
Պետք է նկատի ունենալ, որ հետաքննության, նախաքննության, դատախազության — դատարանի պաշտոնատար անձանց մեղքը պարտադիր պայման չի համարվում վնասի հատուցման համար: Սակայն՝ «եթե քրեական գործը կարճվում է համաներման ակտի ընդունման կապակցությամբ, կամ իջեցվում կամ փոփոխվում է պատժաչափը, վնասի հատուցման իրավունք չի առաջանում»183:
Եթե քաղաքացուն կամ իրավաբանական անձին հետաքննության, նախաքննության, դատախազության մարմինների ապօրինի գործունեությամբ պատճառված վնասը չի հանգեցրել ՀՀ քաղ. օր-ի 1064-րդ հոդվածի 1-ին կետում նախատեսված հետ—անքներին, ապա հատուցումը կատարվում է ՀՀ քաղ. օր-ի 1063-րդ հոդվածով նախատեսված հիմքերով ու կարգով, այսինքն՝ որպես պետական մարմնի ակտով պատճառված վնասի հատուցում:
Որպես վնասի անմիջական պատճառողներ հանդես են գալիս հետաքննության, նախաքննության, դատախազության — դատարանի պաշտոնատար անձինք: Սակայն, անկախ վնասի պատճառման գործում պաշտոնատար անձանց մեղքից, վնասը հատուցվում է Հայաստանի Հանրապետության կողմից:
Արդարադատություն իրականացնելիս պատճառված վնասը հատուցվում է միայն այն դեպքում, երբ դատավորի մեղքը հաստատվում է օրինական ուժի մեջ մտած դատավճռով /ՀՀ քաղ. օր-ի 1064-րդ հոդված/:
Հետաքննության, նախաքննության, դատախազության մարմինների կամ դատարանի պաշտոնատար անձանց պատճառած վնասի հատուցման դեպքում Հայաստանի Հանրապետությունը ձեռք է բերում հետադարձ պահանջի իրավունք այդ անձի դեմ, եթե նա քաղաքացուն վնաս պատճառելու հարցում մեղք է ունեցել — այդ մեղքը հաստատվել է օրինական ուժի մեջ մտած դատավճռով /ՀՀ քաղ. օր-ի 1074-րդ հոդված.3/:
Քաղաքացու կրած վնասը հատուցման ենթակա չէ ոչ միայն վնաս պատճառելու հետ—անքով պարտավորության առաջացման պայմանների բացակայության դեպքում, այլ— այն ժամանակ, երբ քաղաքացին հետաքննության, նախաքննության — դատաքննության ընթացքում ինքնապարտման /ինքնազրպարտման/ հետ—անքով խանգարել, արգելք է հանդիսացել ճշմարտությունը բացահայտելուն, դրանով իսկ նպաստել է անօրինական գործողություններ կատարելուն: Սակայն երբ պարզվի, որ ինքնապարտումը կատարվել է քաղաքացու նկատմամբ ֆիզիկական — հոգեբանական ներգործության արդյունքում, ապա սա հանգեցնում է վնասի հատուցման իրավունքին:
ՀՀ օրենսդրությամբ թե— կարգավորված չէ հոգեբուժական հաստատությունում կամ այլ հաստատություններում ապօրինի կամ անհիմն տեղավորված անձի կողմից /հոգեկան հիվանդ, ալկոհոլամոլ, թափառաշրջիկ — այլն/ համապատասխան հատուցում ստանալու հարցը, սակայն ենթադրվում է նրանց հատուցում պետք է տրվի վերը նշված կանոններով:
ՀՀ քր. դատ. օր-ը չի սահմանել, որ արդարացվածից բացի հատուցում ստանալու իրավունք պետք է ունենա նա— օրենքով նախատեսված ժամկետից ավելի անազատության մեջ է մնացած անձը:
Մեր կարծիքով՝ ՀՀ քր. դատ. օր-ի 66-րդ հոդվածում թվարկված արդարացված համարվող անձանց շրջանակը ենթակա է լրացման, որը կնպաստի ապօրինի ձերբակալման կամ կալանավորման հետ—անքով հատուցում ստանալու իրավունք ունեցող անձանց շրջանակի իրավացի ընդարձակմանը:
Համաձայն ՀՀ քր. դատ. օր.-ի 35-րդ հոդվածի 4-րդ մասի ամբաստանյալի նկատմամբ քրեական հետապնդում իրականացնելուց հրաժարվելու մասին մեղադրողի հայտարարությունը դատարանի համար քրեական գործի վարույթը կարճելու — քրեական հետապնդումը դադարեցնելու հիմք է:
Օրենքի ձ—ակերպումից հետ—ում է, որ տվյալ դեպքում դատարանի համար քրեական գործի կարճման — քրեական հետապնդման դադարեցման հիմք են հանդիսանում ոչ թե ՀՀ քր. օր.-ի 35-րդ հոդվածում նշված քրեական գործի վարույթը կամ քրեական հետապնդումը բացառող հանգամանքները (դրանք հիմք են դատախազի միջնորդության համար), այլ դատախազի կողմից մեղադրանքներից հրաժարվելու բուն փաստը:
Իսկ մեղադրանքից դատախազի հրաժարվելու պատճառները կարող են լինել բազմազան (հանցակազմի բացակայություն, հանցադեպի բացակայություն, ապացույցների անբավարարություն, վաղեմության ժամկետի անցած լինելը, արարքի ապաքրեականացում կամ օրենքում նշված որ—է այլ հիմք):
Կարծում ենք, որ երբ դատախազը մեղադրանքից հրաժարվում է ՀՀ քր. դատ. օր-ի 35-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-3 կետով — 2-րդ մասով նախատեսված որ—է հիմքով, ապա անձը պետք է ձեռք բերի ՀՀ քր. դատ. օր-ի 66-րդ հոդվածով արդարացվածի համար նախատեսված բոլոր իրավունքները: Այդ առումով ՀՀ քր. դատ. օր-ի 66-րդ հոդվածի 1-ին մասում համապատասխան փոփոխություն կատարելու անհրաժեշտություն կա, որը կնպաստի քրեական դատավարությունում մարդու իրավունքների լիարժեք ապահովմանը:
Այլ է վիճակը, երբ քրեական գործի վարույթը կարճվում — անձի նկատմամբ քրեական հետապնդումը դադարեցվում է նրան մեղսագրված արարքի ապաքրեականացման կապակցությամբ: Այդ դեպքում նրա վերաբերյալ գործի վարույթը պետք է կարճվի ՀՀ քր. դատ. օր-ի 35-րդ հոդվածի 1-ին մասի 2-րդ կետով (հանցակազմի բացակայություն):
Այդ առումով միանգամայն անընդունելի պետք է համարել նոր քրեական օրենսգիրքը գործողության մեջ դնելու կապակցությամբ դատարանների կողմից իրականացվող այն պրակտիկան, որ ապաքրեականացված քրեական գործերի վարույթները կարճելիս՝ դատարաններն, այդպիսի դեպքերում չեն արձանագրում հանցակազմի բացակայության փաստը, այլ բավարարվում են նշելով, որ արարքն ապաքրեականացված է:184 Նման ձ—ակերպումների հետ—անքով անձը ձեռք չի բերում արդարացվածի կարգավիճակ:
Իհարկե, այլ հարց է, թե այդ հիմքով արդարացվածը պե՞տք է ստանա ՀՀ քր. դատ. օր-ի 66-րդ հոդվածով արդարացվածի համար նախատեսված իրավունքների վերականգնումը — նյութական հատուցումներ:
Մեր կարծիքով՝ նա այդ իրավունքներից չպետք է օգտվի, որովհետ— այն շրջանում, երբ ենթարկվել է այդ զրկանքներին, նրա գործողությունները համարվել են քրեորեն պատժելի — նրա նկատմամբ կիրառված հարկադրանքի միջոցները համապատասխանել են գործող օրենսդրության պահանջներին:
ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
1. ՀՀ Սահմանադրություն
2. ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրք
3. ՀՀ քրեական օրենսգիրք
4. ՀՀ վարչական օրենսգիրք
5. ՀՀ զինված ուժերի կարգապահության կանոնադրություն
6. «Բնակչության բժշկական օգնության — սպասարկման մասին» ՀՀ օրենք
7. «Ոստիկանության մասին» ՀՀ օրենք
8. Մարդու իրավունքների — հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին եվրոպական կոնվենցիա
9. ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի կողմից 1985թ. նոյեմբերի 29-ին 40/ՀՀ բանաձ—ով հաստատված՝ «Անչափահասների նկատմամբ իրականացվող արդարադատության նվազագույն չափորոշիչ կանոններ» (Պեկինյան կանոններ)
10. ԾՏվՌՍՈ ԾՈՍՏՉeռ, հ. Ը. ՀՈջցՎՏՉ “ժՉՐՏտպռրՍՈ' ՏվՉպվՓՌ' Տ ջՈքՌՑպ տՐՈՉ փպսՏՉպՍՈ Ռ ՏրվՏՉվօւ րՉՏոՏՊ”, ԾՏրՍՉՈ, 2002չ.
11. “ժՉՐՏտպռրՍՌռ րցՊ տՏ տՐՈՉՈՎ փպսՏՉպՍՈ, ԼջոՐՈվվօպ ՐպՔպվՌ'”, Ձ. 1.2, ԾՏրՍՉՈ, 2000չ.
12. Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան. «Վճիռների ժողովածու», Եր—ան, 2002թ.
13. Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան. «Վճիռների ժողովածու», գիրք երկրորդ, Եր—ան, 2002թ.
14. Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի վճիռների ժողովածու, գիրք երրորդ, Եր—ան, 2004թ.
15. Ս. Դիլբանդյան. ՀՀ քրեական դատավարության համապատասխանությունը Մարդու իրավունքների — հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին եվրոպական կոնվենցիայի 5-րդ, 6-րդ, 13-րդ հոդվածներին — 7-րդ արձանագրության 2-րդ, 3-րդ, 4-րդ հոդվածներին, Եր—ան, 2001թ.
16. Հ.Ղուկասյան, Թրեյնինգ. Հայաստանի մարդու իրավունքների փաստաբանների համար Նիդեռլանդների Հելսինկյան կոմիտե, ԻՆԹԵՐԱՅԹՍ, ԲՀԱԾ — ՀՀԻՄ, Եր—ան, 21-25 հունվարի, 2004թ. խորհրդաժողովի նյութեր
17. ըցքպվՍՏ Ը.կ. կՐՈՍՑՌՍՈ ժՉՐՏտպռրՍՏչՏ հցՊՈ տՏ տՐՈՉՈՎ փպսՏՉպՍՈ. ԹօտցրՍ 1. հՑՈՑՖ' 5 ՏվՉպվՓՌՌ Տ ջՈքՌՑպ տՐՈՉ փպսՏՉպՍՈ Ռ ՏրվՏՉվօւ րՉՏոՏՊ. Ծ.,2001
18. Թրեյնինգ. Հայաստանի մարդու իրավունքների փաստաբանների համար Նիդեռլանդների Հելսինկյան կոմիտե, Ինթերայթ, ԲԾԱՀ — ՀՀԻՄ, Եր—ան, 21-25 հունվարի, 2004թ., խորհրդաժողովի նյութեր
19. ՀՀ Արմավիրի մարզի — Եր—ան քաղաքի Արաբկիր — Քանաքեռ-Զեյթուն համայնքների առաջին ատյանի դատարանների կողմից կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելիս — կալանքի տակ պահելու ժամկետը երկարացնելիս մեղադրյալի ազատության իրավունքի պահպանման վիճակի մոնիթորինգի հաշվետվություն, Եր—ան, 2003թ.
20. Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական իրավունք, մաս 3-րդ, պրոֆ. Ռ.Պետրոսյանի — Գ.Ղարախանյանի խմբագրությամբ, Եր—ան, 2001թ.
«Նոյյան տապան» տպագրատուն
Թուղթ` օֆսեթ N 1 60x84, 1/16, ծավալը` 7.875 տպ. մամուլ
ստորագրված է տպագրության 00.00.04, տպաքանակ 0000
Երեւան 9, Իսահակյան 28, հեռ./ֆաքս (374 1) 5247279, 565965
E-mail: [email protected]
URL: http://www.nt.am
